«Aqyldy qalanyń» adymdary

«Elorda – Elbasynyń tól qoltańbasy» dedik. Óitkeni, bul shahar Tuńǵysh Prezidenttiń biregei sheshiminiń jemisi hám jeńisi. «Astana, pai-pai, shirkin, arman qala!» dep tamsandyq. Munyń da sebebi aiqyn: alys-jaqyn elderdiń «sen tur, men ataiyn» sáýletshi-arhitektorlary kelip, keńesip «pishken» keskinderinen, keremet, ǵajaiyp dep tanylǵan týyndylarynan týǵan qala qalai kóz súisintpesin, qalai ásem bolmasyn?! «Astana – airyqsha, ǵalamdyq ideialardyń alańy» degenimiz bar taǵy.

Eldi eleńdetken EKSPO

Aldymen álem nazaryn aýdarǵan halyqaralyq EKSPO-2017 kórmesin áńgimelesek. Qozy kósh aýmaqta júrgizilip jatqan qurylys ju­mys­tary jyl sońyna deiin aiaqtalmaq. «Astana EKSPO-2017» UK» AQ basqarma tóraǵasy Ah­met­jan Esimovtiń aitýynsha, bairaqty sharaǵa 100 memleket qatysady, taǵy 18 halyqaralyq uiym bar. Kórme kezinde jiyrma shaqty el ult­tyq kúnderin ótkizedi. Kórme ótkizý ýaqy­ty jaqyndaǵan saiyn, álem elderi tarapynan qyzyǵýshylyq kóptep baiqalyp jatqan syńai­ly. Máselen, jaqynda Finliandiia eli kórmege qatysatyny týraly kelisimshartqa qol qoiǵan. Energiia únemdeý men «jasyl tehnologiialar» salasynda aldyńǵy qatardaǵy fin kompaniialary EKSPO-2017 kórmesine arnap ekspozitsiia jasaýǵa sheshim qabyldaǵan.

Elorda týrizmin damytý – kún tártibindegi másele. Al EKSPO kórmesi úsh aida 5 millionǵa tarta qonaq qabyldamaq. Olarǵa qyzmet kórsetý úshin daiyndyq jumystary búginnen bastalyp ketken. Árine, eń aldymen týristik aqparattyq týrlar qolǵa alyndy. Máselen, 100 sheteldik trevel-kompaniia úshin jetpisten astam týristik baǵdarlar ázirlendi. Aqmola týrizm basqarmasy Astana, Almaty, Aqmola, Pavlodar jáne Sol­tús­tik Qazaqstan oblystarynyń týroperatorlaryna «Shýche-Býrabai» shipajai aimaǵy boiynsha «Býrabai – Qazaqstannyń qazynasy» aqparattyq-jarnama týryn usyndy. Osylaisha, kórmege kelýshiler elimizdiń kórkem jerlerin, mádeni jáne tarihi nysandaryn kórýge múmkindik alady. Búginde 30 jetekshi shipajai ny­sany ókilderi jáne óńirlik týroperatorlar ara­synda kelisimshart jasalǵan. Mamandar kór­mege keletin árbir sheteldiktiń elimizde shamamen tórt kún bolatynyn ári 1,5 myń AQSh dollary kóleminde qarajat jumsaitynyn aitady.

Bul júie jol  júrýdi jeńildetedi

Jazdyń ortasynda ǵana «elorda turǵyndary millionnan asty» dep jar salǵanbyz. Megapoliske ainalǵan shahar halqynyń 33 paiyzy qoǵamdyq kólikterdi paidalanady eken. Bul kórsetkish az, árine. Salystyryp kórelik, «aqyldy qalalardyń» alǵashqy tobynan tabylatyn Niý-Iork turǵyndarynyń 54,3 pa­iyzy, singapýrlyqtardyń 63 paiyzy, Máskeý shaharynyń 66 paiyzy, London halqynyń 37 paiyzy qoǵamdyq kóliktiń kómegine júginedi. Dese de, qala basshylyǵy álgi sandy 45 paiyzǵa jetkizýdi josparlap otyr. Al ol úshin igiligi mol ilkimdi ister úzilmeýi tiis. Máselen, «ASTRA PLAT» qoǵamdyq kólikterde júrý aqysyn tóleýdiń elektrondy júiesi – elordanyń osy salasyn damytýdaǵy mańyzdy qadamdardyń biri. Kólik keshenin jańǵyrtý josparynyń ajyramas bóligi desek te qatelespeimiz. Jolaýshylar tasymalyn burynǵydan da jaily etýdi maqsat etken shara qoǵamdyq kólikti paidalanýshylardyń statistikasyn ońai qalyptastyryp, marshrýttyq jelini tiimdi josparlaýǵa múmkindik beretin kórinedi. Sonymen qatar, qaltada aqsha ustap júrý qajettiliginen bosatyp, qolma-qol aqsha urlyǵyn tómendetedi eken. Qoǵamdyq kólik qyzmetkerleriniń tabysty jasyryp qalýy, jol júrýge tólem jasaý júiesiniń jalpy qolaisyzdyǵy syndy problemalardy sheshetini taǵy bar.

Mamandar sózine sensek, jol júrý aqysyn tóleýdiń elektrondy júiesi turǵyndarǵa qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartady, qarjylyq ainalymdar men salyqtyq alymdardy arttyrady, jolaýshylardy otyrǵyzyp, túsirý ýaqytyn qysqartady, «biletsiz júretinderdi» anyqtaýǵa septespek. Búginde jol júrýge arnalǵan kóliktik tólem kartalarynyń dizainy maquldanyp, 320-shaqty avtobýsqa arnaiy jabdyqtar ornatylyp úlgergen.

Italiia, Frantsiia, Germaniia, Ulybritaniia, Izrail, Koreia, AQSh siiaqty elderdiń tájiribesi paidalanylǵan bul jobanyń alǵashqy kezeńi aiaqtalýǵa jaqyn. «Aldyn ala júrgizilgen baqylaýdan júieniń birinshi kezeńiniń jolaýshylar tarapynan jaqsy qabyldanǵanyn baiqadyq. Bul astanalyq kólik salasynyń damý tarihynda birinshi ret qala mańyna qatynaityn avtobýstarda qoldanyldy. Al jańa júieniń oń baǵalanýy jolaqysy ortasha eseppen 50 teńgege, keibir aimaqtarǵa, máselen, Babataiǵa 120 teńgege, Arshalyǵa 100 teńgege arzandaǵanymen bailanysty. Tarifter sany 84-ten 5-ke deiin qysqardy. Áleýmettik jeńildikterge ie azamattar tegin júredi», deidi «Astana-LRT» JShS jolaýshylar kóligi boiynsha mamany Ábdihamit Tamabaev. Onyń aitýynsha, «ASTRA PLAT» elektrondy júiesiniń ekinshi kezeńi júrdek avtobýstarda kóliktik kartamen tólem júrgizýge múmkindik beredi. Osy tusta aita keterligi, júie tolyq iske qosylǵansha, qala aýmaǵynda tólem kartalaryn satatyn otyz avtomat pen on kassa ornatylmaq.

«SmartAstana» –  «aqyldy qalanyń» aishyǵy

«Memlekettik basqarýdyń tiimdiligin arttyrýǵa qazir zerttelip jatqan smart-sheshimderdiń tolyq spektri yqpal etedi. Bul – jumystyń ashyqtyǵyn arttyrý, TKSh júiesiniń áldeqaida aiqyn jumysyn qalyptastyrý, qoǵamdyq kólik, bilim, densaýlyq saqtaý salalarynda smart-sheshimderdi engizý. Búginde birqatar jobalar júzege asyryldy», degeni bar Astana ákimi Áset Isekeshevtiń. Onysy – «Astana Innovations» AQ qolǵa alǵan kádimgi «SmartAstana» jobasy. Shapaǵatyn kórip, sezinip júrgenimiz de ras.

Ótken jyly jobanyń birneshe tarmaǵy investorlardyń qarjysy esebinen júzege asyryla bastaǵan. Basym bóligi portal men «SmartAstana» mobildi qosymshasyna biriktirildi. Ol barlyq elorda turǵyndary men qonaqtaryna qoljetimdi. Kez kelgen adam uialy bailanys telefonyna «Apple Store» jáne «Play Naýket» baǵdarlamalary arqyly tegin júktei alady. Muny qoldanýshy qalalyq avtobýstardyń qozǵalysyn onlain rejimde op-ońai baqylap, jol qozǵalysy erejeleri aiyppuldaryn teksere alady. Sonymen qatar, «Intellektýaldyq bailanys ortalyǵyna» ótinish bildirip, halyqaralyq jáne ishki áýe reisteriniń ushý, ushyp kelý ýaqytyn, poiyz, qalaaralyq avtobýstardyń kestesin qiyndyqsyz kóredi.

Qosymshanyń «Smart tickets» aidary ar­qyly «Báiterek» monýmenti, «Atameken Qazaq­stan kartasy» etnomemorialdyq kesheni, Jastar saraiy, S.Seifýllin atyndaǵy mýzei, Q.Qýa­nyshbaev atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama
teatry, Memlekettik akademiialyq filarmoniia, Qýyrshaq teatry syndy mádeni oryndarda ótetin is-sharalar biletin onlain satyp alýǵa bolady. Jaqynda sporttyq sharalarǵa da bilet satyp alý múmkindigi týmaq. Qosymsha, sondai-aq, mektepterdegi sabaqtardyń bolmaýy, tas joldardyń jabylýy men ashylýy jáne qaladaǵy jaisyz aýa raiy týraly push-habarlamalardy lezde alý fýnktsiiasymen yńǵaily. Búginde muny 60 myńnan astam adam júktep úlgeripti.

«SmartAstana» jobasynyń bir tarmaǵy – jyl basynda iske qosylǵan «Intellektýaldy bailanys ortalyǵy». «101», «102», «103» sekildi jedel qyzmetterdiń qataryna qosylǵan «109» nómiri endi qarapaiym azamattardy qaladaǵy qyzmet kórsetetin mekemelermen tikelei bailanystyrady. Iaǵni, kommýnaldyq-turmystyq sipattaǵy máselelerdi sheshýge barynsha kómek bermek. Ortalyq tek telefon arqyly ǵana emes, bailanystyń barlyq túrleri, atap aitqanda, «SmartAstana» mobildi qosymshasy, «smart.astana.kz» web-portaly jáne áleýmettik jelilerdegi «Astana 109» paraqshalary bo­iynsha túsken ótinishterge jaýap beredi. Joba júzege asqannan beri 150 myńǵa jýyq ótinim qabyldapty.

«Smart mektep» te oqýshylardyń qaýip­siz­digimen qatar, bilim oshaǵyndaǵy úderisterdi jeńildetýde. Ázirge qanatqaqty bastama elordanyń №3 mektep-gimnaziiasy men №15 mektep-litseii bazasynda júzege asýda. Munda árbir oqýshynyń ǵimaratqa kirip-shyqqan ýaqyty ata-analarǵa SMS-habarlama arqyly jetedi. «Smart mekteptiń» ishindegi «E-ashana», «E-kitaphana» aidarlary jetkinshekterdiń alańsyz bilim alýlaryna yńǵailandyrylǵan.

Sol siiaqty, №4 qalalyq emhanada synaqtan ótip jatqan «Smart emhana» jobasy meditsinalyq qyzmet kórsetýdiń sapasyn jaqsartýdy kózdese, «Smart kóshe jaryǵy» elektr energiiasyn tiimdi paidalaný jáne kóshe jaryǵy shyǵyndaryn azaitýǵa baǵyttalǵan. «Smart Payments», «3D teh­no­logiialar ortalyǵy», «Open Wi-Fi», «Qa­ý­ip­siz qala» siiaqty jobalardyń da aldaǵy ýaqyt­ta kúndelikti ómirimizdiń qajetine keńinen jarary sózsiz.

El igiligin kórgen «Ekotaksi»

Úsh jyl buryn ǵana tanystyrylǵan «Ekotak­si» qyzmetin búginde bilmeitinder kemde-kem. Ekologiialyq otynmen júretin kólikterdiń qyzy­ǵyn qazirgi tańda almatylyqtar men shym­kent­tikter de kórýde. Elordada ekologiialyq otyn­men júretin kólikterge arnalǵan iri taksi par­kin ashýdy jáne kelimdi-ketimdi qonaqtarǵa qoǵam­dyq qyzmettiń zamanaýi túrin usynýdy maq­sat etken joba bastapqy údeden shyǵyp ta úlgergen.

«Astana Mobility» jobasynyń aiasynda júze­ge asqan «Ekotaksi» qyzmetin Prezidenttiń ózi qol­dap, taksoparktiń alǵashqy jolaýshysy atan­ǵa­ny da kóz aldymyzda. «Bul jobany iske asy­rý EKSPO halyqaralyq kórmesin ótkizýge qala infra­qurylymyn daiarlaýdaǵy alǵashqy qadam­dardyń biri», degen edi sonda Elbasy riza keiippen.

«Ekotaksi» qyzmeti alǵash iske qosylǵanda, ońtústikkoreialyq «Ssang Yong Kyron» markaly 100 avtokólik jolǵa shyqqan-tyn. Kóp uzamai «Peugeot Partner Tepee» markaly 70 avto­kólik qatardy tolyqtyrdy. Álem elderin eleńdetken EKSPO kórmesi kezinde 500-ge jetkizilmek.

«Ekotaksi» jolaýshylarynyń qaýipsizdigin de basty nazarǵa alǵan. Salonynda qajetti jaǵdai barynsha jasalǵan. Taksidiń qaida júrgenin dispetcherler monitor arqyly baqylap otyratyndyqtan, jolaýshylar kólikti kóp kútpeidi. Jolaqy qunyn taksometr eseptep shyǵarady. Bul júrgen jolyńyzdyń qashyqtyǵyna bailanysty. Negizgi tarif – bes shaqyrymǵa deiin – 650-750 teńge. Odan ári ár shaqyrymyna 140-150 teńge qosylady. Búginde ekotaksilerdiń kópshiligine tólem qabyldaý terminaly ornatylǵan. Oǵan qosa, «Wi-Fi» ǵalamtor jelisimen qamtylǵan.

Ashat RAIQUL,

«Egemen Qazaqstan»