«اقىلدى قالانىڭ» ادىمدارى

«ەلوردا – ەلباسىنىڭ تٶل قولتاڭباسى» دەدٸك. ٶيتكەنٸ, بۇل شاھار تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ بٸرەگەي شەشٸمٸنٸڭ جەمٸسٸ ھەم جەڭٸسٸ. «استانا, پاي-پاي, شٸركٸن, ارمان قالا!» دەپ تامساندىق. مۇنىڭ دا سەبەبٸ ايقىن: الىس-جاقىن ەلدەردٸڭ «سەن تۇر, مەن اتايىن» سەۋلەتشٸ-ارحيتەكتورلارى كەلٸپ, كەڭەسٸپ «پٸشكەن» كەسكٸندەرٸنەن, كەرەمەت, عاجايىپ دەپ تانىلعان تۋىندىلارىنان تۋعان قالا قالاي كٶز سٷيسٸنتپەسٸن, قالاي ەسەم بولماسىن?! «استانا – ايرىقشا, عالامدىق يدەيالاردىڭ الاڭى» دەگەنٸمٸز بار تاعى.

ەلدٸ ەلەڭدەتكەن ەكسپو

الدىمەن ەلەم نازارىن اۋدارعان حالىقارالىق ەكسپو-2017 كٶرمەسٸن ەڭگٸمەلەسەك. قوزى كٶش اۋماقتا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان قۇرىلىس جۇ­مىس­تارى جىل سوڭىنا دەيٸن اياقتالماق. «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارما تٶراعاسى اح­مەت­جان ەسٸموۆتٸڭ ايتۋىنشا, بايراقتى شاراعا 100 مەملەكەت قاتىسادى, تاعى 18 حالىقارالىق ۇيىم بار. كٶرمە كەزٸندە جيىرما شاقتى ەل ۇلت­تىق كٷندەرٸن ٶتكٸزەدٸ. كٶرمە ٶتكٸزۋ ۋاقى­تى جاقىنداعان سايىن, ەلەم ەلدەرٸ تاراپىنان قىزىعۋشىلىق كٶپتەپ بايقالىپ جاتقان سىڭاي­لى. مەسەلەن, جاقىندا فينلياندييا ەلٸ كٶرمەگە قاتىساتىنى تۋرالى كەلٸسٸمشارتقا قول قويعان. ەنەرگييا ٷنەمدەۋ مەن «جاسىل تەحنولوگييالار» سالاسىندا الدىڭعى قاتارداعى فين كومپانييالارى ەكسپو-2017 كٶرمەسٸنە ارناپ ەكسپوزيتسييا جاساۋعا شەشٸم قابىلداعان.

ەلوردا تۋريزمٸن دامىتۋ – كٷن تەرتٸبٸندەگٸ مەسەلە. ال ەكسپو كٶرمەسٸ ٷش ايدا 5 ميلليونعا تارتا قوناق قابىلداماق. ولارعا قىزمەت كٶرسەتۋ ٷشٸن دايىندىق جۇمىستارى بٷگٸننەن باستالىپ كەتكەن. ەرينە, ەڭ الدىمەن تۋريستٸك اقپاراتتىق تۋرلار قولعا الىندى. مەسەلەن, 100 شەتەلدٸك ترەۆەل-كومپانييا ٷشٸن جەتپٸستەن استام تۋريستٸك باعدارلار ەزٸرلەندٸ. اقمولا تۋريزم باسقارماسى استانا, الماتى, اقمولا, پاۆلودار جەنە سول­تٷس­تٸك قازاقستان وبلىستارىنىڭ تۋروپەراتورلارىنا «ششۋچە-بۋراباي» شيپاجاي ايماعى بويىنشا «بۋراباي – قازاقستاننىڭ قازىناسى» اقپاراتتىق-جارناما تۋرىن ۇسىندى. وسىلايشا, كٶرمەگە كەلۋشٸلەر ەلٸمٸزدٸڭ كٶركەم جەرلەرٸن, مەدەني جەنە تاريحي نىساندارىن كٶرۋگە مٷمكٸندٸك الادى. بٷگٸندە 30 جەتەكشٸ شيپاجاي نى­سانى ٶكٸلدەرٸ جەنە ٶڭٸرلٸك تۋروپەراتورلار ارا­سىندا كەلٸسٸمشارت جاسالعان. ماماندار كٶر­مەگە كەلەتٸن ەربٸر شەتەلدٸكتٸڭ ەلٸمٸزدە شامامەن تٶرت كٷن بولاتىنىن ەرٸ 1,5 مىڭ اقش دوللارى كٶلەمٸندە قاراجات جۇمسايتىنىن ايتادى.

بۇل جٷيە جول  جٷرۋدٸ جەڭٸلدەتەدٸ

جازدىڭ ورتاسىندا عانا «ەلوردا تۇرعىندارى ميلليوننان استى» دەپ جار سالعانبىز. مەگاپوليسكە اينالعان شاھار حالقىنىڭ 33 پايىزى قوعامدىق كٶلٸكتەردٸ پايدالانادى ەكەن. بۇل كٶرسەتكٸش از, ەرينە. سالىستىرىپ كٶرەلٸك, «اقىلدى قالالاردىڭ» العاشقى توبىنان تابىلاتىن نيۋ-يورك تۇرعىندارىنىڭ 54,3 پا­يىزى, سينگاپۋرلىقتاردىڭ 63 پايىزى, مەسكەۋ شاھارىنىڭ 66 پايىزى, لوندون حالقىنىڭ 37 پايىزى قوعامدىق كٶلٸكتٸڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنەدٸ. دەسە دە, قالا باسشىلىعى ەلگٸ ساندى 45 پايىزعا جەتكٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. ال ول ٷشٸن يگٸلٸگٸ مول ٸلكٸمدٸ ٸستەر ٷزٸلمەۋٸ تيٸس. مەسەلەن, «ASTRA PLAT» قوعامدىق كٶلٸكتەردە جٷرۋ اقىسىن تٶلەۋدٸڭ ەلەكتروندى جٷيەسٸ – ەلوردانىڭ وسى سالاسىن دامىتۋداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ بٸرٸ. كٶلٸك كەشەنٸن جاڭعىرتۋ جوسپارىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ دەسەك تە قاتەلەسپەيمٸز. جولاۋشىلار تاسىمالىن بۇرىنعىدان دا جايلى ەتۋدٸ ماقسات ەتكەن شارا قوعامدىق كٶلٸكتٸ پايدالانۋشىلاردىڭ ستاتيستيكاسىن وڭاي قالىپتاستىرىپ, مارشرۋتتىق جەلٸنٸ تيٸمدٸ جوسپارلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن كٶرٸنەدٸ. سونىمەن قاتار, قالتادا اقشا ۇستاپ جٷرۋ قاجەتتٸلٸگٸنەن بوساتىپ, قولما-قول اقشا ۇرلىعىن تٶمەندەتەدٸ ەكەن. قوعامدىق كٶلٸك قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ تابىستى جاسىرىپ قالۋى, جول جٷرۋگە تٶلەم جاساۋ جٷيەسٸنٸڭ جالپى قولايسىزدىعى سىندى پروبلەمالاردى شەشەتٸنٸ تاعى بار.

ماماندار سٶزٸنە سەنسەك, جول جٷرۋ اقىسىن تٶلەۋدٸڭ ەلەكتروندى جٷيەسٸ تۇرعىندارعا قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسىن جاقسارتادى, قارجىلىق اينالىمدار مەن سالىقتىق الىمداردى ارتتىرادى, جولاۋشىلاردى وتىرعىزىپ, تٷسٸرۋ ۋاقىتىن قىسقارتادى, «بيلەتسٸز جٷرەتٸندەردٸ» انىقتاۋعا سەپتەسپەك. بٷگٸندە جول جٷرۋگە ارنالعان كٶلٸكتٸك تٶلەم كارتالارىنىڭ ديزاينى ماقۇلدانىپ, 320-شاقتى اۆتوبۋسقا ارنايى جابدىقتار ورناتىلىپ ٷلگەرگەن.

يتالييا, فرانتسييا, گەرمانييا, ۇلىبريتانييا, يزرايل, كورەيا, اقش سيياقتى ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸ پايدالانىلعان بۇل جوبانىڭ العاشقى كەزەڭٸ اياقتالۋعا جاقىن. «الدىن الا جٷرگٸزٸلگەن باقىلاۋدان جٷيەنٸڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸنٸڭ جولاۋشىلار تاراپىنان جاقسى قابىلدانعانىن بايقادىق. بۇل استانالىق كٶلٸك سالاسىنىڭ دامۋ تاريحىندا بٸرٸنشٸ رەت قالا ماڭىنا قاتىنايتىن اۆتوبۋستاردا قولدانىلدى. ال جاڭا جٷيەنٸڭ وڭ باعالانۋى جولاقىسى ورتاشا ەسەپپەن 50 تەڭگەگە, كەيبٸر ايماقتارعا, مەسەلەن, باباتايعا 120 تەڭگەگە, ارشالىعا 100 تەڭگەگە ارزانداعانىمەن بايلانىستى. تاريفتەر سانى 84-تەن 5-كە دەيٸن قىسقاردى. ەلەۋمەتتٸك جەڭٸلدٸكتەرگە يە ازاماتتار تەگٸن جٷرەدٸ», دەيدٸ «استانا-LRT» جشس جولاۋشىلار كٶلٸگٸ بويىنشا مامانى ەبدٸحاميت تاماباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, «اSTRA PLAT» ەلەكتروندى جٷيەسٸنٸڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸ جٷردەك اۆتوبۋستاردا كٶلٸكتٸك كارتامەن تٶلەم جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسى تۇستا ايتا كەتەرلٸگٸ, جٷيە تولىق ٸسكە قوسىلعانشا, قالا اۋماعىندا تٶلەم كارتالارىن ساتاتىن وتىز اۆتومات پەن ون كاسسا ورناتىلماق.

«SmartAstana» –  «اقىلدى قالانىڭ» ايشىعى

«مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا قازٸر زەرتتەلٸپ جاتقان سمارت-شەشٸمدەردٸڭ تولىق سپەكترٸ ىقپال ەتەدٸ. بۇل – جۇمىستىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ, تكش جٷيەسٸنٸڭ ەلدەقايدا ايقىن جۇمىسىن قالىپتاستىرۋ, قوعامدىق كٶلٸك, بٸلٸم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا سمارت-شەشٸمدەردٸ ەنگٸزۋ. بٷگٸندە بٸرقاتار جوبالار جٷزەگە اسىرىلدى», دەگەنٸ بار استانا ەكٸمٸ ەسەت يسەكەشەۆتٸڭ. ونىسى – «استانا Innovations» اق قولعا العان كەدٸمگٸ «SmartAstana» جوباسى. شاپاعاتىن كٶرٸپ, سەزٸنٸپ جٷرگەنٸمٸز دە راس.

ٶتكەن جىلى جوبانىڭ بٸرنەشە تارماعى ينۆەستورلاردىڭ قارجىسى ەسەبٸنەن جٷزەگە اسىرىلا باستاعان. باسىم بٶلٸگٸ پورتال مەن «SmartAstana» موبيلدٸ قوسىمشاسىنا بٸرٸكتٸرٸلدٸ. ول بارلىق ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا قولجەتٸمدٸ. كەز كەلگەن ادام ۇيالى بايلانىس تەلەفونىنا «Apple Store» جەنە «Play ناۋket» باعدارلامالارى ارقىلى تەگٸن جٷكتەي الادى. مۇنى قولدانۋشى قالالىق اۆتوبۋستاردىڭ قوزعالىسىن ونلاين رەجٸمدە وپ-وڭاي باقىلاپ, جول قوزعالىسى ەرەجەلەرٸ ايىپپۇلدارىن تەكسەرە الادى. سونىمەن قاتار, «ينتەللەكتۋالدىق بايلانىس ورتالىعىنا» ٶتٸنٸش بٸلدٸرٸپ, حالىقارالىق جەنە ٸشكٸ ەۋە رەيستەرٸنٸڭ ۇشۋ, ۇشىپ كەلۋ ۋاقىتىن, پويىز, قالاارالىق اۆتوبۋستاردىڭ كەستەسٸن قيىندىقسىز كٶرەدٸ.

قوسىمشانىڭ «Smart tickets» ايدارى ار­قىلى «بەيتەرەك» مونۋمەنتٸ, «اتامەكەن قازاق­ستان كارتاسى» ەتنومەموريالدىق كەشەنٸ, جاستار سارايى, س.سەيفۋللين اتىنداعى مۋزەي, ق.قۋا­نىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما
تەاترى, مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق فيلارمونييا, قۋىرشاق تەاترى سىندى مەدەني ورىنداردا ٶتەتٸن ٸس-شارالار بيلەتٸن ونلاين ساتىپ الۋعا بولادى. جاقىندا سپورتتىق شارالارعا دا بيلەت ساتىپ الۋ مٷمكٸندٸگٸ تۋماق. قوسىمشا, سونداي-اق, مەكتەپتەردەگٸ ساباقتاردىڭ بولماۋى, تاس جولداردىڭ جابىلۋى مەن اشىلۋى جەنە قالاداعى جايسىز اۋا رايى تۋرالى push-حابارلامالاردى لەزدە الۋ فۋنكتسيياسىمەن ىڭعايلى. بٷگٸندە مۇنى 60 مىڭنان استام ادام جٷكتەپ ٷلگەرٸپتٸ.

«SmartAstana» جوباسىنىڭ بٸر تارماعى – جىل باسىندا ٸسكە قوسىلعان «ينتەللەكتۋالدى بايلانىس ورتالىعى». «101», «102», «103» سەكٸلدٸ جەدەل قىزمەتتەردٸڭ قاتارىنا قوسىلعان «109» نٶمٸرٸ ەندٸ قاراپايىم ازاماتتاردى قالاداعى قىزمەت كٶرسەتەتٸن مەكەمەلەرمەن تٸكەلەي بايلانىستىرادى. ياعني, كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق سيپاتتاعى مەسەلەلەردٸ شەشۋگە بارىنشا كٶمەك بەرمەك. ورتالىق تەك تەلەفون ارقىلى عانا ەمەس, بايلانىستىڭ بارلىق تٷرلەرٸ, اتاپ ايتقاندا, «SmartAstana» موبيلدٸ قوسىمشاسى, «smart.astana.kz» web-پورتالى جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ «Astana 109» پاراقشالارى بو­يىنشا تٷسكەن ٶتٸنٸشتەرگە جاۋاپ بەرەدٸ. جوبا جٷزەگە اسقاننان بەرٸ 150 مىڭعا جۋىق ٶتٸنٸم قابىلداپتى.

«Smart مەكتەپ» تە وقۋشىلاردىڭ قاۋٸپ­سٸز­دٸگٸمەن قاتار, بٸلٸم وشاعىنداعى ٷدەرٸستەردٸ جەڭٸلدەتۋدە. ەزٸرگە قاناتقاقتى باستاما ەلوردانىڭ №3 مەكتەپ-گيمنازيياسى مەن №15 مەكتەپ-ليتسەيٸ بازاسىندا جٷزەگە اسۋدا. مۇندا ەربٸر وقۋشىنىڭ عيماراتقا كٸرٸپ-شىققان ۋاقىتى اتا-انالارعا SMS-حابارلاما ارقىلى جەتەدٸ. «Smart مەكتەپتٸڭ» ٸشٸندەگٸ «ە-اسحانا», «ە-كٸتاپحانا» ايدارلارى جەتكٸنشەكتەردٸڭ الاڭسىز بٸلٸم الۋلارىنا ىڭعايلاندىرىلعان.

سول سيياقتى, №4 قالالىق ەمحانادا سىناقتان ٶتٸپ جاتقان «Smart ەمحانا» جوباسى مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ ساپاسىن جاقسارتۋدى كٶزدەسە, «Smart كٶشە جارىعى» ەلەكتر ەنەرگيياسىن تيٸمدٸ پايدالانۋ جەنە كٶشە جارىعى شىعىندارىن ازايتۋعا باعىتتالعان. «Smart Payments», «3D تەح­نو­لوگييالار ورتالىعى», «Open Wi-Fi», «قا­ۋ­ٸپ­سٸز قالا» سيياقتى جوبالاردىڭ دا الداعى ۋاقىت­تا كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸمٸزدٸڭ قاجەتٸنە كەڭٸنەن جارارى سٶزسٸز.

ەل يگٸلٸگٸن كٶرگەن «ەكوتاكسي»

ٷش جىل بۇرىن عانا تانىستىرىلعان «ەكوتاك­سي» قىزمەتٸن بٷگٸندە بٸلمەيتٸندەر كەمدە-كەم. ەكولوگييالىق وتىنمەن جٷرەتٸن كٶلٸكتەردٸڭ قىزى­عىن قازٸرگٸ تاڭدا الماتىلىقتار مەن شىم­كەنت­تٸكتەر دە كٶرۋدە. ەلوردادا ەكولوگييالىق وتىن­مەن جٷرەتٸن كٶلٸكتەرگە ارنالعان ٸرٸ تاكسي پار­كٸن اشۋدى جەنە كەلٸمدٸ-كەتٸمدٸ قوناقتارعا قوعام­دىق قىزمەتتٸڭ زاماناۋي تٷرٸن ۇسىنۋدى ماق­سات ەتكەن جوبا باستاپقى ٷدەدەن شىعىپ تا ٷلگەرگەن.

«Astana Mobility» جوباسىنىڭ اياسىندا جٷزە­گە اسقان «ەكوتاكسي» قىزمەتٸن پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ قول­داپ, تاكسوپاركتٸڭ العاشقى جولاۋشىسى اتان­عا­نى دا كٶز الدىمىزدا. «بۇل جوبانى ٸسكە اسى­رۋ ەكسپو حالىقارالىق كٶرمەسٸن ٶتكٸزۋگە قالا ينفرا­قۇرىلىمىن دايارلاۋداعى العاشقى قادام­داردىڭ بٸرٸ», دەگەن ەدٸ سوندا ەلباسى ريزا كەيٸپپەن.

«ەكوتاكسي» قىزمەتٸ العاش ٸسكە قوسىلعاندا, وڭتٷستٸككورەيالىق «Ssang Yong Kyron» ماركالى 100 اۆتوكٶلٸك جولعا شىققان-تىن. كٶپ ۇزاماي «Peugeot Partner Tepee» ماركالى 70 اۆتو­كٶلٸك قاتاردى تولىقتىردى. ەلەم ەلدەرٸن ەلەڭدەتكەن ەكسپو كٶرمەسٸ كەزٸندە 500-گە جەتكٸزٸلمەك.

«ەكوتاكسي» جولاۋشىلارىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن دە باستى نازارعا العان. سالونىندا قاجەتتٸ جاعداي بارىنشا جاسالعان. تاكسيدٸڭ قايدا جٷرگەنٸن ديسپەتچەرلەر مونيتور ارقىلى باقىلاپ وتىراتىندىقتان, جولاۋشىلار كٶلٸكتٸ كٶپ كٷتپەيدٸ. جولاقى قۇنىن تاكسومەتر ەسەپتەپ شىعارادى. بۇل جٷرگەن جولىڭىزدىڭ قاشىقتىعىنا بايلانىستى. نەگٸزگٸ تاريف – بەس شاقىرىمعا دەيٸن – 650-750 تەڭگە. ودان ەرٸ ەر شاقىرىمىنا 140-150 تەڭگە قوسىلادى. بٷگٸندە ەكوتاكسيلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸنە تٶلەم قابىلداۋ تەرمينالى ورناتىلعان. وعان قوسا, «Wi-Fi» عالامتور جەلٸسٸمەن قامتىلعان.

اسحات رايقۇل,

«ەگەمەن قازاقستان»