Balýan Sholaq kesheni
Ornalasqan jeri: Aqmola oblysy Bulandy aýdany
Qysqasha anyqtamasy: Nurmaǵanbet Baimyrzauly, Balýan Sholaq (1864-1919) – qazaqtyń halyq kompozitory, jaýyryny jerge timegen balýan.
Shyqqan tegi – Uly júzdiń Dýlat taipasynyń Sámbet rýynan. Biraq, atalary erte kezde Arqaǵa qonys aýdarǵandyqtan, onyń bar ómiri Kókshetaý óńirinde ótken.
Ákesi Baimyrza aǵash sheberi bolǵan. Ákesine qaraǵanda, sheshesi Qalampyr qarýly kisi bolǵan deidi.
Balýan Sholaq jastaiynan shymyr bolyp, attyń qulaǵynda oinap ósken. 14 jasynan bastap kúreske túsken. Balýan Sholaq Kókshetaýda ótken úlken jiyndarda 51 put (830kg-dai) kirdiń tasyn kóterip, dúiim jurtty tań qaldyrǵan. 1899 j. orys palýany Ivan Korenmen kúresip, onyń qabyrǵasyn syndyrǵanda Balýan Sholaqtyń jasy 35-te boldy.
Munyń ústine Balýan Sholaq án-kúige jasynan qumar bolǵan. Bertin kele, jigit shaǵynda Balýan Sholaq osy eki ónerdi qatar damytady. Áke-sheshesi qaitys bolǵan soń, Ǵanikei degen qyzǵa úilengen Balýan Sholaq el aralap, mańyna ánshi-kúishi, palýan, ónerli jastardy jinaidy.
Ózi ustaz tutqan Birjan sal, Aqan seri ánderiniń tamasha oryndaýshysy ári nasihatshysy bolady. Olardyń ánshi-kompozitorlyq dástúrin berik ustanyp, keiin án shyǵarady. Bul turǵydan alǵanda, Balýan Sholaq qazaqtyń ánshilik ónerin óristetýge úlken úles qosqan kompozitor. Kókshetaý, Qarqaraly, Qaraótkel, Sarysý boiyndaǵy elderdi túgel aralaǵan. Balýan Sholaq Baianaýyl, Semeide bolady, Arqanyń ánderin Jetisýǵa jetkizedi. Osy saparynda Kenen Ázirbaev Balýan Sholaqtyń kóptegen ánderin úirenip, halyqqa taratady.
Balýan Sholaqtyń «Ashyly-aiyryq», «Balýan Sholaq», «Jeldirme», «Dikildek», «Kókshetaý», «Qosalqa», «Qos baraban», «Qos perne», «Qulan kisines», «Kenje qońyr», siiaqty ánderi bar. Onyń halyq arasyna keńinen taraǵan ánderi – «Ǵaliia» men «Sentiabr». Balýan Sholaqtyń ánderin sheber oryndaýshylar J.Elebekov, M.Kóshkimbaev, M.Tyrbaev, J.Kármenov, Q.Baibosynov, t.b. boldy.
Belgili mýzyka zertteýshisi A.V. Zataevich el arasynan Balýan Sholaqtyń birneshe ánderin jazyp alyp, ony «Qazaq halqynyń 1000 áni» jáne «Qazaqtyń 500 áni men kúii» jinaqtaryna engizedi.
Balýan Sholaq Baimyrzaulyna eskertkish ornatylǵan. Qai ýaqytta bolmasyn, qazaq halqy óziniń uly tulǵalaryn eshqashan umytqan emes. Sebebi, tutas bir ulttyń rýhyn saqtaǵan shyǵarmalarmen halyqtyń jadynda qalǵan dala daryndary, ol – bolashaq urpaqtyń aldynda topyraqtyń qasietin aiqyndaityn dálel.
Batyr Kiikbai Baiǵaraulynyń jerlengen jeri...
Ornalasqan jeri: Aqmola oblysy Atbasar aýdany Sergeevka aýyly.
Qysqasha aqparat: Kiikbai batyr (1693-1741 j) ǵumyr keshken zamany qazaq-jońǵar arasynda eki ǵasyrǵa sozylǵan qanqasap soǵystyń endi tutanyp, endi shielenisip, birte-birte eki kóshpeli eldiń taktikasy men strategiiasynyń synǵa túse bastaǵan kezi edi. Bul kezde qazaq halqynyń derbes el bolyp, irge bekitip, birtutas etnikalyq sana-sezimniń ornyqqanyna eki ǵasyrdyń júzi bolǵan. Sodan da bolar, qazaq-jońǵar arasyndaǵy órt tutanǵan kezde eli men jerin qorǵaý úshin alǵash ret atqa qonyp, eldiń shetine, jeldiń ótine, jaýdyń betine shyǵyp, erlik kórsetken batyrlardyń sapynda Kiikbai batyr da boldy.
Kiikbai batyr at jalyn tartyp, sarbazdar sapyna turǵan kezde kóshpeli eki el arasyndaǵy soǵys tásilderi, qorǵanys ádisterine ábden shyńdaldy. Mine, bul turǵydan kelgende, qazaq halqynyń ulttyq patriotizmin, erlik dástúrin alǵash ret qalyptastyrý, ornyqtyrý missiiasy Kiikbai qatarly batyrlardyń peshenesine jazylǵan.
Mazary - keiingi ortaǵasyrlyq sáýlet eskertkishi. Qazaq-jońǵar shaiqasynda qaza tapqan, erjúrek jaýynger Kiikbai batyrdyń mazary 275 jyl buryn turǵyzylǵan. Qazaq halqynda ár rýdyń kóshi júretin óz joly bolǵan. Qazaqtar búkil ómirin kósh ústinde ótkizgen halyq, sondyqtan da Kiikbai batyr týraly ártúrli tarihi estilikter qalyptasqan. Kiikbai batyrdy kerei rýyna jatqyzady.
Osylaisha, erligi men dańqy aibyndy qazaqtyń Kiikbai batyr esimi ǵasyrlardan jalǵasyn taýyp urpaqtan-urpaqqa tarih bolyp saqtalǵan.
Kiikbai batyr mazaryna aýdan jáne oblys qonaqtary eske alyp, duǵa baǵyshtaý úshin arnaiy keledi.
Qazirgi kezde kólemi dóńgelek mazardyń aldyńǵy bóligi jartylai saqtalǵan, qarama-qarsy qabyrǵasy buzylǵan jáne qum tastarmen toltyrylǵan. HH ǵ. aiaǵynda Kiikbai batyrǵa arnalǵan taǵy bir mazar qoiylǵan. Qabyrǵasy dóńgelek jańa úlgide tastan qalanǵan mazar ortaǵasyrdaǵy eskertkishterge uqsaidy. Joǵary jaǵy jartylai ashyq, jalpaq, keń kólemde tónkerilgen islam rámizin rastaityn jarty aidyń belgisi kúmistelip, jasalǵan. Eske aslý taqtaishasynda: «Baiqarauly Kiikbai 1693-1741 j.j.».
HH ǵasyrdyń basy 50-jyldary men HVIII ǵasyrǵa bul jerlerde, qazaq jaýyngeriniń saýyty tabyldy dep ataidy. Keidesoq jádigerler jer jyrtý kezinde anyqtalyp, Atbasar aýdanynyń tarihi-ólketaný mýzeiiniń qorynda saqtalǵan.
Imanjúsip Qutpanuly
Ornalasqan jeri: Aqmola oblysy Arshaly aýdany Jibek joly aýyly.
Qysqasha anyqtamasy: Imanjúsip Qutpanov (1863-1931) - belgili ánshi-kompozitor, ult azattyq qozǵalysynyń qatysýshy ókili, aqyn, elimizdiń qazynasyna baǵa jetpes úles qosqan qazaq halqynyń tanymal tulǵasy. Onyń «Ereimentaý», «Saryarqa», «Qaraótkel», «Sarybel» jáne t.b. ánderi qazaq halqyna keńinen taraǵan.
Imanjúsipti Taraz qalasynda Moiynqum kóterilisin uiymdastyrǵany úshin aiyptap, halyq jaýy dep 1931 jyly 2 naýryzda atý jazasyn kesti. 1992 jyly aqtalyp shyqty. Ákesiniń qaitys bolǵanynan keiin, aman-esen qalǵan Imanjúsiptiń balasy - Nurhan Namanǵan balalar úiinde tárbilenip shyqqan. Ol qaitys bolǵannan keiin, onyń jaqsy atyn qalpyna keltirý, onyń sal serilik ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteý maqsatynda tabylǵan ǵylymi ómirbaiandyq derektermen nemeresi Imanjúsip Raýshan ainalyp keledi.
Imanjúsiptiń nemeresi Imanjúsip Raýshan shirek ǵasyrdan astam Imanjúsipke bailanysty shyǵarmashylyq murasyn (qaitarylmai joǵalǵan jáne umytylyp qalǵan 20-dan astam ánderin), 30-ǵa jýyq kitabyn bastyryp, 500-den astam maqalalar jariialandy. Derekti filmder túsirilip, 50-den astam halyqaralyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiialar, 150-den astam eske alý keshteri, seminarlar jáne dóńgelek ústelder uiymdastyrdy.
Aqmola oblysy Arshaly aýdany Jibek joly s. 8 shaqyrym jerde Qutpanovtardyń otbasylyq ziraty ornalasqan. Ol ata-anasy, aǵalary men qaryndastarynyń mańynda jerlengen.
Belgili ánshi-kompozitor, ult azattyq qozǵalysynyń qatysýshy ókili, elimizdiń tarihyna úlken iz qaldyryp, tókpe aqyn - Imanjúsip Qutpanovtyń jerlengen ornyna urpaqtary men aýdan jáne oblys qonaqtary eske alyp jáne quran baǵyshtaý úshin keledi.
