اقمولا وبلىسىنىڭ كيەلٸ ورىندارى: بالۋان شولاق كەشەنٸ, يمانجٷسٸپ قۇتپانۇلى

بالۋان شولاق كەشەنٸ

ورنالاسقان جەرٸ: اقمولا وبلىسى بۇلاندى اۋدانى

قىسقاشا انىقتاماسى: نۇرماعانبەت بايمىرزاۇلى, بالۋان شولاق (1864-1919) – قازاقتىڭ حالىق كومپوزيتورى, جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان.

شىققان تەگٸ – ۇلى جٷزدٸڭ دۋلات تايپاسىنىڭ سەمبەت رۋىنان. بٸراق, اتالارى ەرتە كەزدە ارقاعا قونىس اۋدارعاندىقتان, ونىڭ بار ٶمٸرٸ كٶكشەتاۋ ٶڭٸرٸندە ٶتكەن.

ەكەسٸ بايمىرزا اعاش شەبەرٸ بولعان. ەكەسٸنە قاراعاندا, شەشەسٸ قالامپىر قارۋلى كٸسٸ بولعان دەيدٸ.

بالۋان شولاق جاستايىنان شىمىر بولىپ, اتتىڭ قۇلاعىندا ويناپ ٶسكەن. 14 جاسىنان باستاپ كٷرەسكە تٷسكەن. بالۋان شولاق كٶكشەتاۋدا ٶتكەن ٷلكەن جيىنداردا 51 پۇت (830كگ-داي) كٸردٸڭ تاسىن كٶتەرٸپ, دٷيٸم جۇرتتى تاڭ قالدىرعان. 1899 ج. ورىس پالۋانى يۆان كورەنمەن كٷرەسٸپ, ونىڭ قابىرعاسىن سىندىرعاندا بالۋان شولاقتىڭ جاسى 35-تە بولدى.

مۇنىڭ ٷستٸنە بالۋان شولاق ەن-كٷيگە جاسىنان قۇمار بولعان. بەرتٸن كەلە, جٸگٸت شاعىندا بالۋان شولاق وسى ەكٸ ٶنەردٸ قاتار دامىتادى. ەكە-شەشەسٸ قايتىس بولعان سوڭ, عانيكەي دەگەن قىزعا ٷيلەنگەن بالۋان شولاق ەل ارالاپ, ماڭىنا ەنشٸ-كٷيشٸ, پالۋان, ٶنەرلٸ جاستاردى جينايدى.

ٶزٸ ۇستاز تۇتقان بٸرجان سال, اقان سەرٸ ەندەرٸنٸڭ تاماشا ورىنداۋشىسى ەرٸ ناسيحاتشىسى بولادى. ولاردىڭ ەنشٸ-كومپوزيتورلىق دەستٷرٸن بەرٸك ۇستانىپ, كەيٸن ەن شىعارادى. بۇل تۇرعىدان العاندا, بالۋان شولاق قازاقتىڭ ەنشٸلٸك ٶنەرٸن ٶرٸستەتۋگە ٷلكەن ٷلەس قوسقان كومپوزيتور. كٶكشەتاۋ, قارقارالى, قاراٶتكەل, سارىسۋ بويىنداعى ەلدەردٸ تٷگەل ارالاعان. بالۋان شولاق باياناۋىل, سەمەيدە بولادى, ارقانىڭ ەندەرٸن جەتٸسۋعا جەتكٸزەدٸ. وسى ساپارىندا كەنەن ەزٸرباەۆ بالۋان شولاقتىڭ كٶپتەگەن ەندەرٸن ٷيرەنٸپ, حالىققا تاراتادى.

بالۋان شولاقتىڭ «اششىلى-ايىرىق», «بالۋان شولاق», «جەلدٸرمە», «دٸكٸلدەك», «كٶكشەتاۋ», «قوسالقا», «قوس بارابان», «قوس پەرنە», «قۇلان كٸسٸنەس», «كەنجە قوڭىر», سيياقتى ەندەرٸ بار. ونىڭ حالىق اراسىنا كەڭٸنەن تاراعان ەندەرٸ – «عالييا» مەن «سەنتيابر». بالۋان شولاقتىڭ ەندەرٸن شەبەر ورىنداۋشىلار ج.ەلەبەكوۆ, م.كٶشكٸمباەۆ, م.تىرباەۆ, ج.كەرمەنوۆ, ق.بايبوسىنوۆ, ت.ب. بولدى.

بەلگٸلٸ مۋزىكا زەرتتەۋشٸسٸ ا.ۆ. زاتاەۆيچ ەل اراسىنان بالۋان شولاقتىڭ بٸرنەشە ەندەرٸن جازىپ الىپ, ونى «قازاق حالقىنىڭ 1000 ەنٸ» جەنە «قازاقتىڭ 500 ەنٸ مەن كٷيٸ» جيناقتارىنا ەنگٸزەدٸ.
بالۋان شولاق بايمىرزاۇلىنا ەسكەرتكٸش ورناتىلعان. قاي ۋاقىتتا بولماسىن, قازاق حالقى ٶزٸنٸڭ ۇلى تۇلعالارىن ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس. سەبەبٸ, تۇتاس بٸر ۇلتتىڭ رۋحىن ساقتاعان شىعارمالارمەن حالىقتىڭ جادىندا قالعان دالا دارىندارى, ول – بولاشاق ۇرپاقتىڭ الدىندا توپىراقتىڭ قاسيەتٸن ايقىندايتىن دەلەل.

باتىر كيٸكباي بايعاراۇلىنىڭ جەرلەنگەن جەرٸ...

ورنالاسقان جەرٸ: اقمولا وبلىسى اتباسار اۋدانى سەرگەەۆكا اۋىلى.

قىسقاشا اقپارات: كيٸكباي باتىر (1693-1741 ج) عۇمىر كەشكەن زامانى قازاق-جوڭعار اراسىندا ەكٸ عاسىرعا سوزىلعان قانقاساپ سوعىستىڭ ەندٸ تۇتانىپ, ەندٸ شيەلەنٸسٸپ, بٸرتە-بٸرتە ەكٸ كٶشپەلٸ ەلدٸڭ تاكتيكاسى مەن ستراتەگيياسىنىڭ سىنعا تٷسە باستاعان كەزٸ ەدٸ. بۇل كەزدە قازاق حالقىنىڭ دەربەس ەل بولىپ, ٸرگە بەكٸتٸپ, بٸرتۇتاس ەتنيكالىق سانا-سەزٸمنٸڭ ورنىققانىنا ەكٸ عاسىردىڭ جٷزٸ بولعان. سودان دا بولار, قازاق-جوڭعار اراسىنداعى ٶرت تۇتانعان كەزدە ەلٸ مەن جەرٸن قورعاۋ ٷشٸن العاش رەت اتقا قونىپ, ەلدٸڭ شەتٸنە, جەلدٸڭ ٶتٸنە, جاۋدىڭ بەتٸنە شىعىپ, ەرلٸك كٶرسەتكەن باتىرلاردىڭ ساپىندا كيٸكباي باتىر دا بولدى.

كيٸكباي باتىر ات جالىن تارتىپ, ساربازدار ساپىنا تۇرعان كەزدە كٶشپەلٸ ەكٸ ەل اراسىنداعى سوعىس تەسٸلدەرٸ, قورعانىس ەدٸستەرٸنە ەبدەن شىڭدالدى. مٸنە, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق پاتريوتيزمٸن, ەرلٸك دەستٷرٸن العاش رەت قالىپتاستىرۋ, ورنىقتىرۋ ميسسيياسى كيٸكباي قاتارلى باتىرلاردىڭ پەشەنەسٸنە جازىلعان.

مازارى - كەيٸنگٸ ورتاعاسىرلىق سەۋلەت ەسكەرتكٸشٸ. قازاق-جوڭعار شايقاسىندا قازا تاپقان, ەرجٷرەك جاۋىنگەر كيٸكباي باتىردىڭ مازارى 275 جىل بۇرىن تۇرعىزىلعان. قازاق حالقىندا ەر رۋدىڭ كٶشٸ جٷرەتٸن ٶز جولى بولعان. قازاقتار بٷكٸل ٶمٸرٸن كٶش ٷستٸندە ٶتكٸزگەن حالىق, سوندىقتان دا كيٸكباي باتىر تۋرالى ەرتٷرلٸ تاريحي ەستٸلٸكتەر قالىپتاسقان. كيٸكباي باتىردى كەرەي رۋىنا جاتقىزادى.

وسىلايشا, ەرلٸگٸ مەن داڭقى ايبىندى قازاقتىڭ كيٸكباي باتىر ەسٸمٸ عاسىرلاردان جالعاسىن تاۋىپ ۇرپاقتان-ۇرپاققا تاريح بولىپ ساقتالعان.

كيٸكباي باتىر مازارىنا اۋدان جەنە وبلىس قوناقتارى ەسكە الىپ, دۇعا باعىشتاۋ ٷشٸن ارنايى كەلەدٸ.

قازٸرگٸ كەزدە كٶلەمٸ دٶڭگەلەك مازاردىڭ الدىڭعى بٶلٸگٸ جارتىلاي ساقتالعان, قاراما-قارسى قابىرعاسى بۇزىلعان جەنە قۇم تاستارمەن تولتىرىلعان. حح ع. اياعىندا كيٸكباي باتىرعا ارنالعان تاعى بٸر مازار قويىلعان. قابىرعاسى دٶڭگەلەك جاڭا ٷلگٸدە تاستان قالانعان مازار ورتاعاسىرداعى ەسكەرتكٸشتەرگە ۇقسايدى.  جوعارى جاعى جارتىلاي اشىق, جالپاق, كەڭ كٶلەمدە تٶنكەرٸلگەن يسلام رەمٸزٸن راستايتىن جارتى ايدىڭ بەلگٸسٸ كٷمٸستەلٸپ, جاسالعان. ەسكە اسلۋ تاقتايشاسىندا: «بايقاراۇلى كيٸكباي 1693-1741 ج.ج.».

حح عاسىردىڭ باسى 50-جىلدارى مەن حVIII عاسىرعا بۇل جەرلەردە, قازاق جاۋىنگەرٸنٸڭ ساۋىتى تابىلدى دەپ اتايدى. كەيدەسوق جەدٸگەرلەر جەر جىرتۋ كەزٸندە انىقتالىپ, اتباسار اۋدانىنىڭ تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنٸڭ قورىندا ساقتالعان.

يمانجٷسٸپ قۇتپانۇلى

ورنالاسقان جەرٸ: اقمولا وبلىسى ارشالى اۋدانى جٸبەك جولى اۋىلى.

قىسقاشا انىقتاماسى: يمانجٷسٸپ قۇتپانوۆ (1863-1931) - بەلگٸلٸ ەنشٸ-كومپوزيتور, ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قاتىسۋشى ٶكٸلٸ, اقىن, ەلٸمٸزدٸڭ قازىناسىنا باعا جەتپەس ٷلەس قوسقان قازاق حالقىنىڭ تانىمال تۇلعاسى. ونىڭ «ەرەيمەنتاۋ», «سارىارقا», «قاراٶتكەل», «سارىبەل» جەنە ت.ب. ەندەرٸ قازاق حالقىنا كەڭٸنەن تاراعان.

يمانجٷسٸپتٸ تاراز قالاسىندا مويىنقۇم كٶتەرٸلٸسٸن ۇيىمداستىرعانى ٷشٸن ايىپتاپ, حالىق جاۋى دەپ 1931 جىلى 2 ناۋرىزدا اتۋ جازاسىن كەستٸ. 1992 جىلى اقتالىپ شىقتى. ەكەسٸنٸڭ قايتىس بولعانىنان كەيٸن, امان-ەسەن قالعان يمانجٷسٸپتٸڭ بالاسى - نۇرحان نامانعان بالالار ٷيٸندە تەربيلەنٸپ شىققان. ول قايتىس بولعاننان كەيٸن, ونىڭ جاقسى اتىن قالپىنا كەلتٸرۋ, ونىڭ سال سەرٸلٸك ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ ماقساتىندا تابىلعان عىلىمي ٶمٸرباياندىق دەرەكتەرمەن نەمەرەسٸ يمانجٷسٸپ راۋشان اينالىپ كەلەدٸ.

يمانجٷسٸپتٸڭ نەمەرەسٸ يمانجٷسٸپ راۋشان شيرەك عاسىردان استام يمانجٷسٸپكە بايلانىستى شىعارماشىلىق مۇراسىن (قايتارىلماي جوعالعان جەنە ۇمىتىلىپ قالعان 20-دان استام ەندەرٸن), 30-عا جۋىق كٸتابىن باستىرىپ, 500-دەن استام ماقالالار جارييالاندى. دەرەكتٸ فيلمدەر تٷسٸرٸلٸپ, 50-دەن استام حالىقارالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييالار, 150-دەن استام ەسكە الۋ كەشتەرٸ, سەمينارلار جەنە دٶڭگەلەك ٷستەلدەر ۇيىمداستىردى.

اقمولا وبلىسى ارشالى اۋدانى جٸبەك جولى س. 8 شاقىرىم جەردە قۇتپانوۆتاردىڭ وتباسىلىق زيراتى ورنالاسقان. ول اتا-اناسى, اعالارى مەن قارىنداستارىنىڭ ماڭىندا جەرلەنگەن.

بەلگٸلٸ ەنشٸ-كومپوزيتور, ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قاتىسۋشى ٶكٸلٸ, ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىنا ٷلكەن ٸز قالدىرىپ, تٶكپە اقىن - يمانجٷسٸپ قۇتپانوۆتىڭ جەرلەنگەن ورنىنا ۇرپاقتارى مەن اۋدان جەنە وبلىس قوناقتارى ەسكە الىپ جەنە قۇران باعىشتاۋ ٷشٸن كەلەدٸ.