Foto: Pexels.com
Anasy bul kitapty únsiz ǵana qolyna ustatty. Ádettegi salmaqty únimen:
Bos ýaqytyńda oqyp shyq, — dedi.
Shalqar sol kezde on úshte edi. Ol anasynyń árbir sózine erekshe mán bere bermeitin. Biraq bul joly… anasynyń kózi ózgeshe boldy. Shalqar ony baiqamaǵandai bolǵanymen, júrek túkpirine áldene ilinip qaldy.
Keshki as tynysh ótti. Syrttan qaraǵanda qarapaiym otbasy edi: ata-anasy muǵalim, ózi mektep oqýshysy. Alaida úidiń ishindegi únsizdik keide sózden de kóp syr aityp turatyn. Shalqar óz bólmesine kirip, ústel ústindegi kitapty qolyna aldy. “Sarǵabanda bolǵan oqiǵa”. Qarapaiym ataý. Biraq alǵashqy betten bastap ol bul oqiǵanyń basqa ekenin túsindi.
Oqiǵanyń ishinde — kúres bar edi. Adam men adam, ar men amal, ádildik pen satqyndyq arasyndaǵy kúres. Ár keiipker Shalqarǵa tanys siiaqty boldy. Aýyldaǵy kórshilerdiń, mekteptegi muǵalimniń, kóshedegi bireýdiń júzi elestedi. Ol alǵash ret kitaptaǵy oqiǵa men óziniń ómiri arasynda uqsastyq bar ekenin sezdi.
Kitapty tún ortasyna deiin oqydy. Sońǵy betti japqanda bólme qarańǵylyqqa batqan. Biraq onyń ishki álemi jarqyrap turǵandai edi. Eshkimmen keńespedi. Tek erteńinde aina aldynda uzaq turdy. Birtúrli sheshim qabyldaǵandai, mańdaiyn sipap:
— Men politsiia qyzmetkeri bolamyn, — dedi. Eshkimge emes. Óz-ózine.
Uiqysyz túnder
Jyldar ótti. Mektep, akademiia, alǵashqy ýchaskelik tájiribe, aýyldyń shań basqan joldary, qalanyń shýyldaǵan kósheleri — bári artta qaldy. Bári de bir kitaptan bastalǵan edi.
Politsiia formasyn alǵash kigen kúni ol ainalasyna qarady. Bári de syrtqy pishindi kórip tańdandy. Al onyń ishinde — sol baiaǵy ot janatyn. Ol formany tek kiim emes, ant retinde qabyldady.
Shalqar úshin ár is — syn edi. Kez kelgen aryz — úlken dabyl. Ol ádildik izdegen adamǵa betpe-bet qaraǵanda, óz beinesin kórýshi edi. Sebebi ol da bir kúni ádildikti kitaptan izdegen.
Uiqysyz túnder kóbeidi. Bir oqiǵa — bir adamnyń taǵdyry ekenin ol erte túsindi. Ár tańda ózinen suraityn:
— Men búgin shyndyqqa jaqyn boldym ba?..
Shen men Shyndyq
Polkovnik ataǵy berilgen kúni eldiń aldyna shyqty. Qol soǵý, quttyqtaý, jyly sózder. Biraq onyń esinde bir ǵana sát qaldy: anasynyń beinesi. Biraq ár jetistiginde onyń únin estitin: “Adal bol, balam…”
Sol kúni keshke keń kabinette jalǵyz qaldy. Jastyq shaǵyndaǵy kitap sórede tur. Baiaǵy áńgime. Sharshaǵan saýsaqtarymen muqabasyn sipady. Kitap tozǵan. Biraq ol — ózegindegi shyndyqty joǵaltpaǵan.
Terezege qarap otyryp, Shalqar eske aldy: eki uly inisi de quqyq qorǵaý qyzmetinde. Kúnderdiń kúninde olar da sol kitap jaily suraǵan. Múmkin, ózi áńgimelep bergen bolar. Múmkin, ózderi taýyp oqyǵan bolar.
Ol qaitadan kitapty ashady.
Bir ǵana sóilemge kóz toqtatady,
“Aqiqat keide kesh keledi, biraq ol eshqashan adaspaidy.”
Zańnyń kóleńkesi
Adam ishki ar tazalyǵyn joǵaltqan sátte — ol zańmen emes, ózimen kúresýdi toqtatady. Shalqar bul shyndyqty erte túsindi. Ol zańnyń qyzmetinde júrip, zańnyń ádilet pen ádiletsizdik arasynda dirildep turǵanyn kóp kórdi. Keide hattamalar ádiletke qarsy jazylady. Keide shyndyq — dálelsiz qalady.
Bir oqiǵa onyń sanasyn oiran etti.
Kishkentai aýylda bir jas jigit urlyq jasady degen aiyppen ustaldy. Kýágerler bar, dálelder bar. Qylmys — aiqyn. Biraq Shalqar jigittiń kózine qaraǵanda, ondaǵy úrei men jazyqsyz jannyń jan aiqaiyn kórdi. Sol sátte ishki bir daýysy: “Sen zań aldynda emes, ar aldynda turǵanyńdy umytpa”, — dedi.
Isti tergei kele, urlyqty basqa adamnyń jasyryp istegeni anyqtaldy. Al jas jigit — jai ǵana kúnáhardyń kóleńkesi bolǵan.
Bul oqiǵadan keiin Shalqar uzaq ýaqyt ózin keshire almady. “Nege men birinshi sátte senbedim?” — degen suraq ishin jep jatty. Ol túsindi: zań — qaǵazda, al ádilet — adamda.
Qoǵamnyń jarasy
Bir kúni ol anasyn kórgendei boldy. Túsinde. Anasy únsiz ǵana qarap turdy. Qolynda sol baiaǵy kitap. Biraq bul joly beti ashyq edi. Anasy eshteńe aitpady, biraq onyń qarasy — barlyq sózderden aýyr boldy.
Oianyp ketkende, Shalqar kópke deiin kózin asha almady. Bir nárse ózeginen úzilip túskendei. Sol kúnnen bastap ol burynǵydan da zeiindi, burynǵydan da qyraǵy boldy. Sebebi qoǵamnyń jarasy — zańmen ǵana tańylmaidy, júrekpen ǵana jazylady.
Qalada bolǵan bir oqiǵa esinen ketpedi. Bir áiel, jalǵyzbasty ana, uly úshin dúkennen sút urlap shyqqan. Qarapaiym jaǵdai. Biraq dúkenshi politsiia shaqyrdy. Shalqar oqiǵa ornyna ózi bardy.
Áieldiń kóz jasy shyn edi. Uly aýyrǵan. Tanystary teris burylǵan. Sút — jalǵyz amal. Shalqar ony ustaý kerek ekenin túsindi. Biraq adam retinde — keshirý kerek ekenin de sezindi.
Sol kúni ol hattama toltyrmady. Áielge sútti ózi alyp berip, únsiz ketti. Keiin sol áiel kelip:
— Ulym aman qaldy. Sizdiń sol sáttegi tynyshtyǵyńyz — men úshin ádilet boldy, — dedi.
Tarih
Qys. 2017 jyl. Shyǵys óńiriniń teriskeiindegi Zyrian taýlary munartyp tur. Tún tynyshtyǵynyń astynda bulaqtar syńǵyr qaǵyp, orman ishinen ańqyǵan qaraǵai iisi aspanmen syrlasyp jatqan shaq. Tynyshtyq… biraq syrttai ǵana. Bul tynyshtyqtyń astynda talai jyldarǵa jalǵasqan tarihi únsizdik, umyt qalǵan atameken, ógeisingen ataýlardyń syzdaǵan jarasy bar edi.
Osy bir almaǵaiyp mezette Zyrianǵa, aimaqtyń eń azýly aýdandarynyń birine, politsiia polkovnigi Shalqar taǵaiyndaldy. Bul jai ǵana qyzmet aýystyrý emes edi. Bul — taǵdyrdyń, tarihtyń óz únin tabýǵa umtylǵan sáti bolatyn. Onyń kelýi — siresken bir qalypty buzyp, orman arasyndaǵy qalyń tumandy jaryp ótetin jaryq sáýle sekildi áser etti.
Joldastary ony shyn júrekten quttyqtap kelgen keshte, qarapaiym dastarhan basynda, áńgimeniń áýeni ulttyq namysqa, umytylǵan ataýǵa tirelip edi. Syrt kózge sabyrly, tipti salqyn kórinetin Shalqar sol kezde ózgeshe keiipke endi. Onyń júzindegi kóleńke — tek polkovniktiń emes, búkil ulttyń zary, únsiz kúiinishi edi.
— Bul jer… — dedi ol, aýyr tynystap. — Bul jer ata-babalarymyzdyń tabanynan ter tamyp, qan tamǵan topyraq. Al biz bolsaq, ony bir bóten erteginiń jelisindei jat ataýlarmen atap júrmiz. Mundaiǵa júrek kóne me?
Sol sátte tórde otyrǵan ákim Nurjan aǵaǵa kózin tiktep:
— Aýdan ataýyn ózgertýge zań aiasynda tyrysarmyz, siz ne deisiz? — dedi.
Ákimniń kózi tereń, daýysynda baiaý senim boldy:
— Máskeý bir kúnde turǵyzylǵan joq… biraq eger bastasaq, sáti týǵanda shegine de jetemiz, — dedi.
Osy sátten keiin jyldar syrǵyp ótti. Áńgime úgitke, úgit áreketke, al áreket naqty tartysqa ulasty. Qaita-qaita qaǵazdan keri qaitqan sheshimder, qoǵam ishindegi únsiz yza, arǵy jaǵynda syrt kúshterge qarap jáýteńdegen álsizdik pen soǵan qaramastan tektilikpen tótep bergen erlerdiń sabyry bar edi.
Aqyrynda, bir kúni telefon bezildedi. Trýbkanyń ar jaǵynda baiaǵy Shalqar:
— Al, jigitter! Meni quttyqtańdar! Endi men — Shyǵys Qazaqstan oblysy, ALTAI aýdanynyń tuńǵysh politsiia bastyǵymyn! — dedi.
Ol kúldi. Biraq bul kúlkide maqtanysh ta, ótkenniń aýyr júgi de, bolashaqqa degen senim de bar edi.
Bul oqiǵa — endi tarih. Al tarih — ýaqyttyń únsiz kýási. Ony kórkeitip ne kómeski qylý — bizge bailanysty.
Uldar
Shalqar keide únsiz otyryp, óz úiiniń tynyshtyǵynan da aýyr salmaq sezinetin. Qalanyń syrtyndaǵy shaǵyn úide ómir súretin.
Uldaryna ol eshqashan “meniń jolymdy jalǵastyr” demegen. Biraq olar júrdi. Biri — tergeýshi. Kisi ólimimen ainalysady. Ekinshisi — prokýror. Jaýapkershiliktiń biiginde. Biraq ol ákeleriniń basynan keshken ishki kúizelisti olar bilmeidi. Áli. Olar zańdy oqydy, biraq ómirdi tolyq oqyp úlgermegen.
Bir keshte úlken uly keldi. Úndemei otyryp:
— Áke, men keshe bir isti japtym. Barlyq dálel bar edi. Biraq ishimnen bir nárse “toqta” dedi. Bilmeimin, zańnan asyp kettim be, álde adam boldym ba… — dedi.
Shalqar oǵan uzaq qarady. Kózinde — aýyr maqtanysh.
— Eger sen sony oilana alsań, demek ádildikke jettiń, — dedi.
Sol sátte Shalqar burynǵydan da tereń tynystady. Ol uldarynda óz júreginiń jalǵasyn kórdi.
Jannyń soty
Keshkisin Shalqar taǵy da jalǵyz otyr. Kabinetinde. Shen — iyǵynda. Qurmet — esiginiń aldynda. Biraq janynda — tynyshtyq joq.
Ol terezege qarap otyryp oiǵa shomdy: bul ómirde qansha ret shyndyqty sezip, biraq zańdy attap ketti? Qansha ret zańmen júrip, biraq ádiletten alshaqtady?..
Kitap sórede tur. Baiaǵy kúiinde. Biraq onyń ómirindegi orny — taǵdyrdyń temirqazyǵyndai myzǵymaidy.
Eger árbir balaǵa ádildik týraly bir ǵana kitap berilse, eger árbir jas júrekte shyndyqqa degen shólirkeý bolsa — qoǵam ózgeredi. Al ol óz jolyn tapty. Endi ol ózgelerge jol silteýshi bolýy kerek.
Sol sátte ol ishinen:
“Aqiqat — shyndyq emes, ol — kúres. Jannyń kúresi”, — dep sybyrlady.
Áńgimelegen Airat Bazenov
