Qazaqtyń ulttyq-demokratiialyq ziialy qaýymy negizdegen ulttyq keńes, Alashorda úkimeti, Alash avtonomiiasy (ókimeti), Qazaq memleketi týraly aitpas buryn keńes, úkimet, ókimet, memleket degen saiasattanýdyń uǵymdaryna anyqtama bere ketý artyq bolmaidy. HH ǵasyrdyń basyndaǵy ult ulandarynyń tarihi-saiasi deńgei-dárejesin sonda ǵana salmaqtaýǵa múmkindik týady.
Máselen, keńes degenimiz – belgili bir maqsat-múddeler úshin uiymdasqan topty basqarýdyń ókiletti ortalyǵy. Ol toptar saiasi top, áleýmettik top, etnikalyq top, mamandar toby bolýy múmkin. Basqa zańdyq organdar bolǵan jaǵdaida keńes sheshimderi mindetti túrde oryndalatyn sharalar bola bermeidi, olardyń sheshimderi negizinen usynys, talap-tilek sipatynda bolady. Qazaq ulty úshin basqa zańdyq organdar bolmaǵandyqtan, Ulttyq keńestiń qazaq qoǵamynda belgili bir kezeńde erekshe rol atqarýynyń, Alashorda úkimetiniń, Alash avtonomiiasy, qazaq memleketiniń negizi bolýynyń sebebi de osy. Al úkimet degenimiz – atqarýshy ókimettiń joǵary organy, úkimet memleketti tikelei basqarady. Alashorda úkimeti de osyndai tarihi missiia atqarýǵa bar kúshin saldy. Ókimet degenimiz – adamdardyń minez-qulqyna, salt-sanasyna, is-áreketterine belgili bir quraldar arqyly áser etýdiń múmkindigi, qabileti. Ókimette erikpen, bedelmen, quqyqpen, kúshpen áser etýdiń quraldary bar. Olar saiasi ústemdik, memlekettik organdardyń júiesi bolýy múmkin [1:230]. Ókimet – bilik. Biliktiń saiasi bilik, memlekettik bilik degen 2 túri bar. Memlekettik bilik – saiasi biliktiń eń joǵary, eń tolyq, eń damyǵan túri, onyń ózegi [2:53]. Demek saiasi qozǵalystar men partiialardyń basty, túpki maqsaty – memlekettik bilikke jetý. Memleket degenimiz – adamdardyń qarym-qatynastary men birlesken is-áreketterin uiymdastyrýshy, baǵyttaýshy, baqylaýshy saiasi ókimettiń uiymy, qoǵamdaǵy áleýmettik protsesterdi basqarýshy, saiasi júieniń negizgi institýty. Memlekettiń negizgi belgileri: 1) ókimettiń zańdylyǵy (legitimnost) jáne ony iske asyrýǵa jeke biligi (monopoliia), 2) qoǵamdyq qatynastardy retteitin institýttarynyń bolýy, 3) memleket quzyry júretin halqy men territoriiasy [3:36; 4:65-70]. Osy talaptar turǵysynan kelgende, Alash ókimetiniń qazaq memleketin qurýǵa degen is-áreketteri tarihi-saiasi qajettilikter edi.
Ýaqytsha úkimettiń álsizdigi men turaqsyzdyǵy Rossiia men onyń quramyndaǵy otar elderde áljýaz saiasi jaǵdai qalyptastyryp, búkil imperiiany anarhiia, zorlyq pen zombylyq jailady. Rossiianyń otarshyl kúshteri atty kazak áskerleri men pereselender jáne soǵystan qaitqan soldattar ult-azattyq qozǵalysty basyp-janshýǵa, beibit eldi tonaý men talan-tarajǵa salýǵa beiim turdy. Áýelde ulttyq qozǵalys, partiia, avtonomiia bolyp pisip-jetilip kele jatqan qazaq elinde Alashorda úkimetiniń ómirge kelýine sebepshi boldy, jaǵdai jasady, talap etti. Áitpese «Alash» partiiasy men Alashorda úkimeti Keńes úkimeti men bolshevikter partiiasyna qarsy paida bolǵan «býrjýaziialyq-ulttyq» qazaq intelligentsiiasynyń qurylymy emes edi. Eldegi, irgeles aimaqtardaǵy qalyptasqan jaǵdailardy eskere otyryp, «Alash» partiiasynyń basshylary ulttyq avtonomiia jariialap qana, birtutas ulttyq memlekettik qurylym ǵana eldi saiasi, áleýmetik, ekonomikalyq apattan qutqaratynyn, bostandyq jolyna shyǵa alatynyn kóregendikpen boljai bildi. Rossiia imperiiasynyń quramynda buryn otarlanyp, bodan bolyp kelgen ulttar men ulystar 1917 jyldyń aqpan, qazan revoliýtsiialarynan keiin ózderiniń avtonomiialyq memleket ekendikterin jariialai bastady. Máselen, 1917 jyldyń 22 sáýirinde Zakavkaze Federativtik Respýblikasy, 13 maýsymda Ýkraina Halyq Respýblikasy, qazan aiynda Polsha men Finliandiia, 17-18 jeltoqsanda Belorýssiia, jeltoqsanda Litva men Latviia, 1918 jyldyń aqpanynda Estoniia ózderiniń táýelsizdikterin jariialady. Sonymen, «Alash» basshylary da 1917 jyldyń qarashasynda «Ult Keńesi» dep atalatyn úkimet pen ulttyq ásker qurýdy bastap ketti.
Qazaq memlekettigi týraly másele qaraǵan II jalpy qazaq-qyrǵyz sezi 1917 jyly 5 jeltoqsanda Orynbor qalasynda ashyldy. Oǵan Bókei elinen, Oral, Torǵai, Aqmola, Semei, Jetisý, Syrdariia oblystarynan, Ferǵana, Samarqand oblystaryndaǵy jáne Amýdariia bólimindegi qazaq ýezderinen, Zakaspii oblysyndaǵy, Altai gýberniiasyndaǵy qazaq-qyrǵyz halqynan 82 ókil qatysty. Sezde qazaq-qyrǵyz avtonomiiasy «Alash» dep atalsyn, Alash oblystary úshin «Ult keńesin» quryp, onyń aty «Alashorda» bolsyn dedi. Alashorda – Ul keńesiniń tóraǵasy bolyp kópshilik daýyspen Álihan Bókeihanov sailandy. Sezd qujatynda «Qazaq-qyrǵyz avtonomiiasy «Alash» dep atalsyn» degenine, Túrkistan respýblikasy, Qoqan avtonomiiasymen, olardaǵy qazaq ókilderimen ortaq jiyndarda bas qosyp, aqyldas bolyp júrgenine qarap, alty alashqa kiretin qazaq, qyrǵyz, ózbek, túrikmen, bashqurt, qaraqalpaqtyń bárin bolmasa da túrikmennen basqasynyń basyn quraǵasy kelgen be degen de oi ushqyndaidy. Sezdiń kún tártibinde 10 másele qaralyp, besinshi másele retinde oqý-aǵartý isi talqylandy. Bul másele boiynsha Mirjaqyp Dýlatuly baiandama jasap, bes adamnan turatyn komissiia quryldy. A.Baitursynuly bastaǵan komissiianyń quramynda Maǵjan Jumabaev, Eldes Omarov, Biahmet Sársenov, Teljan Shonanov boldy. «Komissiiaǵa qazaq-qyrǵyz elinde oqý isin júrgizý tujyrymdamasyn jasap, ... tez arada qazaq mektepteri úshin oqý baǵdarlamasyn daiyndaýdy jáne jedel túrde oqýlyqtar jazý isin uiymdastyrýdy júkteidi» [5:333]. A.Baitursynulynyń ómirbaianyn kóktei sholyp qaraǵanda «Alash» partiiasy, Alashorda úkimetiniń is-áreketterinde onyń aty-jóni negizinen oqý-aǵartý isine qatysty ǵana kezdesip otyratyndyǵynan Aqańnyń saiasi-áleýmettik, ekonomikalyq jáne t.b. máselelerden góri bilim-ǵylymǵa, jalpy oqý-aǵartýǵa kóbirek den qoiǵanyn topshylaý qiyn emes. Máselen, ol sot tergeýshileriniń suraqtaryna bergen jaýaptarynda da saiasatpen emes, oqý-aǵartý isimen shuǵyldanǵanyn qaita-qaita eskertip otyrady.
«Alash» partiiasynyń saiasi, Alashorda úkimetiniń áleýmettik-ekonomikalyq joba-josparlary men asyl armandaryn 1918 jyldyń 5 qańtarynda bolshevikterdiń Búkil reseilik quryltai jinalysyn qarýly kúshpen qýýy men qýdalaýy kúl-talqan etti. Á.Bókeihanov bolshevikterdiń bul qylmysty qylyǵyn 1905 jylǵy 9 qańtardaǵy Nikolai patshanyń «Qandy jeksenbisimen» teńedi. Degenmen de, «1918 jyldyń naýryz aiynda Oraldan Máseýge Alashorda úkimetiniń tapsyrýymen Halel Dosmuhamedov pen Jahansha Dosmuhamedovter attanyp, barǵan bette Halyq Komissarlary Keńesiniń Tóraǵasy V.I.Leninmen jáne ult isteri boiynsha halyq komissary I.V.Stalinmen kezdesip, olarǵa ekinshi jalpy qazaq-qyrǵyz seziniń qaýlysyn tabys etedi» [5:350-351]. Keńes úkimeti men Alashorda úkimetiniń memlekettik qurylym jónindegi kózqarastary men qaǵidalary sáikes kelmegendikten, bul qaýlyǵa jaýap kesheýildegenmen, musylman isi boiynsha komissar Vahitovtan «qyrǵyz isteri boiynsha Komissariat qurý úshin tez arada ókilder jiberý» jóninde jedelhat keledi. «Ortalyq Sovet ókimeti Alashorda jetekshilerimen kelissóz júrgizý barysynda ekijúzdilik tanytty» (6:162). Oǵan «Úsh júz» partiiasynyń tóraǵasy K.Tógisov sekildilerdiń jedelhatty Halyq Komissarlar Keńesiniń tóraǵasy Leninniń ózine, kóshirmesin Ult isteri boiynsha halyq komissary Djýgashvili Stalinge joldap, onda: «Batys Sibir men Dalalyq ólkede «Úsh júz» degen Keńes ókimeti platformasyn ustanǵan, qoian qoltyq istes bolyp kele jatqan sotsialistik qyrǵyz partiiasymen qatar basynda ataqty kadet Bókeihanov turǵan býrjýaziialyq «Alash» ta bar. Maǵan, «Úsh júz» partiiasynyń tóraǵasyna, Bókeihanov Sizben tikelei sym arqyly qyrǵyzdyń avtonomiiasy týraly áńgimeleskeni málim boldy. Sizdiń quzyryńyzǵa «Alash» partiiasynyń qýyp taratylyp, onyń músheleriniń tutqyndalǵanyn jetkizemin. Dýtov búlikterine kórnekti, belsendi qatysýshylardyń biri Bókeihanovqa izdeý salyndy. Gazet derekterine qaraǵanda, «Alashtyń» kórnekti múshesi Ǵabbasov Moskvaǵa kelgende Sizben jeke kezdesipti. Ǵabbasovty tutqyndaýǵa nusqaý berip, Revoliýtsiialyq sot tribýnalynda kontrrevoliýtsiialyq bas kóterýshilerge qatysýshy retinde qaralatyndyqtan Omskige attandyrýyńyzdy suraimyn [7:206] dep otqa mai quiýy, dushpandyqty qozdyrýy da negiz boldy.
Osy kezde qazaq elindegi búkil initsiativa Keńes ókimetiniń Torǵai dalasyndaǵy komissary Á.Jangeldinniń qolyna kóshedi. Á.Jangeldin Stalinge joǵarydaǵy qyzmetke ózimsiz eshkimdi bekitpeńiz degen mazmundaǵy jedelhat jiberedi, sóitip ol orynǵa Muhamediiar Tunǵachindi bekittiredi. Alashordalyqtar men Á.Jangeldinniń arasynda bas arazdyq bar edi. Sebebi kezinde «Qazaq» gazeti Á.Jangeldindi dini nanymy jáne familiiasyn ózgertkeni úshin qatal synǵa alǵan bolatyn, M.Tunǵachin «Qazaq» jáne tatar basylymdarynyń tsenzory bolǵandyqtan, Torǵai oblystyq qazaqtar sezinen Orynbor general-gýbernatory Eversmanmen birge qýylǵan bolatyn. Sóitip Alashorda úkimeti qaidaǵy bir Sibirdegi Ýaqytsha búkil reseilik úkimettiń 1918 jyldyń 4 qarashasyndaǵy gramotasymen taratyldy.
Paidalanylǵan ádebietter
1. Sovetskii entsiklopedicheskii slovar. – Moskva: Sovetskaia entsiklopediia, 1990. – 163 s.
2. Jambylov D. Saiasattaný. – Almaty: Jeti jarǵy, 2003. – 288 b.
3. Politologicheskii slovar. – Moskva: Vysshaia shkola, 1995. – 192 s.
4. Politologiia. Entsiklopedicheskii slovar. – Moskva: MKÝ, 1993. – 431 s.
5. Qoigeldiev M. Alash qozǵalysy. – Almaty: Sanat, 1995. – 368 b.
6. Nurpeiisov K. Alash hám Alashorda. – Almaty: Atatek, 1995. – 265 b.
7. Tógisov K. Shyǵarmalar jinaǵy. –Almaty: Alash, 2003. – 256 b.
Shapaǵat Jalmahanov,
filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor
