قازاقتىڭ ۇلتتىق-دەموكراتييالىق زييالى قاۋىمى نەگٸزدەگەن ۇلتتىق كەڭەس, الاشوردا ٷكٸمەتٸ, الاش اۆتونوميياسى (ٶكٸمەتٸ), قازاق مەملەكەتٸ تۋرالى ايتپاس بۇرىن كەڭەس, ٷكٸمەت, ٶكٸمەت, مەملەكەت دەگەن ساياساتتانۋدىڭ ۇعىمدارىنا انىقتاما بەرە كەتۋ ارتىق بولمايدى. حح عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت ۇلاندارىنىڭ تاريحي-ساياسي دەڭگەي-دەرەجەسٸن سوندا عانا سالماقتاۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى.
مەسەلەن, كەڭەس دەگەنٸمٸز – بەلگٸلٸ بٸر ماقسات-مٷددەلەر ٷشٸن ۇيىمداسقان توپتى باسقارۋدىڭ ٶكٸلەتتٸ ورتالىعى. ول توپتار ساياسي توپ, ەلەۋمەتتٸك توپ, ەتنيكالىق توپ, ماماندار توبى بولۋى مٷمكٸن. باسقا زاڭدىق ورگاندار بولعان جاعدايدا كەڭەس شەشٸمدەرٸ مٸندەتتٸ تٷردە ورىندالاتىن شارالار بولا بەرمەيدٸ, ولاردىڭ شەشٸمدەرٸ نەگٸزٸنەن ۇسىنىس, تالاپ-تٸلەك سيپاتىندا بولادى. قازاق ۇلتى ٷشٸن باسقا زاڭدىق ورگاندار بولماعاندىقتان, ۇلتتىق كەڭەستٸڭ قازاق قوعامىندا بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدە ەرەكشە رول اتقارۋىنىڭ, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ, الاش اۆتونوميياسى, قازاق مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸ بولۋىنىڭ سەبەبٸ دە وسى. ال ٷكٸمەت دەگەنٸمٸز – اتقارۋشى ٶكٸمەتتٸڭ جوعارى ورگانى, ٷكٸمەت مەملەكەتتٸ تٸكەلەي باسقارادى. الاشوردا ٷكٸمەتٸ دە وسىنداي تاريحي ميسسييا اتقارۋعا بار كٷشٸن سالدى. ٶكٸمەت دەگەنٸمٸز – ادامداردىڭ مٸنەز-قۇلقىنا, سالت-ساناسىنا, ٸس-ەرەكەتتەرٸنە بەلگٸلٸ بٸر قۇرالدار ارقىلى ەسەر ەتۋدٸڭ مٷمكٸندٸگٸ, قابٸلەتٸ. ٶكٸمەتتە ەرٸكپەن, بەدەلمەن, قۇقىقپەن, كٷشپەن ەسەر ەتۋدٸڭ قۇرالدارى بار. ولار ساياسي ٷستەمدٸك, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جٷيەسٸ بولۋى مٷمكٸن [1:230]. ٶكٸمەت – بيلٸك. بيلٸكتٸڭ ساياسي بيلٸك, مەملەكەتتٸك بيلٸك دەگەن 2 تٷرٸ بار. مەملەكەتتٸك بيلٸك – ساياسي بيلٸكتٸڭ ەڭ جوعارى, ەڭ تولىق, ەڭ دامىعان تٷرٸ, ونىڭ ٶزەگٸ [2:53]. دەمەك ساياسي قوزعالىستار مەن پارتييالاردىڭ باستى, تٷپكٸ ماقساتى – مەملەكەتتٸك بيلٸككە جەتۋ. مەملەكەت دەگەنٸمٸز – ادامداردىڭ قارىم-قاتىناستارى مەن بٸرلەسكەن ٸس-ەرەكەتتەرٸن ۇيىمداستىرۋشى, باعىتتاۋشى, باقىلاۋشى ساياسي ٶكٸمەتتٸڭ ۇيىمى, قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك پروتسەستەردٸ باسقارۋشى, ساياسي جٷيەنٸڭ نەگٸزگٸ ينستيتۋتى. مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ بەلگٸلەرٸ: 1) ٶكٸمەتتٸڭ زاڭدىلىعى (لەگيتيمنوست) جەنە ونى ٸسكە اسىرۋعا جەكە بيلٸگٸ (مونوپولييا), 2) قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتٸن ينستيتۋتتارىنىڭ بولۋى, 3) مەملەكەت قۇزىرى جٷرەتٸن حالقى مەن تەرريتوريياسى [3:36; 4:65-70]. وسى تالاپتار تۇرعىسىنان كەلگەندە, الاش ٶكٸمەتٸنٸڭ قازاق مەملەكەتٸن قۇرۋعا دەگەن ٸس-ەرەكەتتەرٸ تاريحي-ساياسي قاجەتتٸلٸكتەر ەدٸ.
ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ ەلسٸزدٸگٸ مەن تۇراقسىزدىعى روسسييا مەن ونىڭ قۇرامىنداعى وتار ەلدەردە ەلجۋاز ساياسي جاعداي قالىپتاستىرىپ, بٷكٸل يمپەرييانى انارحييا, زورلىق پەن زومبىلىق جايلادى. روسسييانىڭ وتارشىل كٷشتەرٸ اتتى كازاك ەسكەرلەرٸ مەن پەرەسەلەندەر جەنە سوعىستان قايتقان سولداتتار ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستى باسىپ-جانشۋعا, بەيبٸت ەلدٸ توناۋ مەن تالان-تاراجعا سالۋعا بەيٸم تۇردى. ەۋەلدە ۇلتتىق قوزعالىس, پارتييا, اۆتونومييا بولىپ پٸسٸپ-جەتٸلٸپ كەلە جاتقان قازاق ەلٸندە الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ ٶمٸرگە كەلۋٸنە سەبەپشٸ بولدى, جاعداي جاسادى, تالاپ ەتتٸ. ەيتپەسە «الاش» پارتيياسى مەن الاشوردا ٷكٸمەتٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸ مەن بولشەۆيكتەر پارتيياسىنا قارسى پايدا بولعان «بۋرجۋازييالىق-ۇلتتىق» قازاق ينتەلليگەنتسيياسىنىڭ قۇرىلىمى ەمەس ەدٸ. ەلدەگٸ, ٸرگەلەس ايماقتارداعى قالىپتاسقان جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, «الاش» پارتيياسىنىڭ باسشىلارى ۇلتتىق اۆتونومييا جارييالاپ قانا, بٸرتۇتاس ۇلتتىق مەملەكەتتٸك قۇرىلىم عانا ەلدٸ ساياسي, ەلەۋمەتٸك, ەكونوميكالىق اپاتتان قۇتقاراتىنىن, بوستاندىق جولىنا شىعا الاتىنىن كٶرەگەندٸكپەن بولجاي بٸلدٸ. روسسييا يمپەريياسىنىڭ قۇرامىندا بۇرىن وتارلانىپ, بودان بولىپ كەلگەن ۇلتتار مەن ۇلىستار 1917 جىلدىڭ اقپان, قازان رەۆوليۋتسييالارىنان كەيٸن ٶزدەرٸنٸڭ اۆتونومييالىق مەملەكەت ەكەندٸكتەرٸن جارييالاي باستادى. مەسەلەن, 1917 جىلدىڭ 22 سەۋٸرٸندە زاكاۆكازە فەدەراتيۆتٸك رەسپۋبليكاسى, 13 ماۋسىمدا ۋكراينا حالىق رەسپۋبليكاسى, قازان ايىندا پولشا مەن فينلياندييا, 17-18 جەلتوقساندا بەلورۋسسييا, جەلتوقساندا ليتۆا مەن لاتۆييا, 1918 جىلدىڭ اقپانىندا ەستونييا ٶزدەرٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸكتەرٸن جارييالادى. سونىمەن, «الاش» باسشىلارى دا 1917 جىلدىڭ قاراشاسىندا «ۇلت كەڭەسٸ» دەپ اتالاتىن ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق ەسكەر قۇرۋدى باستاپ كەتتٸ.
قازاق مەملەكەتتٸگٸ تۋرالى مەسەلە قاراعان ٸٸ جالپى قازاق-قىرعىز سەزٸ 1917 جىلى 5 جەلتوقساندا ورىنبور قالاسىندا اشىلدى. وعان بٶكەي ەلٸنەن, ورال, تورعاي, اقمولا, سەمەي, جەتٸسۋ, سىردارييا وبلىستارىنان, فەرعانا, سامارقاند وبلىستارىنداعى جەنە امۋدارييا بٶلٸمٸندەگٸ قازاق ۋەزدەرٸنەن, زاكاسپيي وبلىسىنداعى, التاي گۋبەرنيياسىنداعى قازاق-قىرعىز حالقىنان 82 ٶكٸل قاتىستى. سەزدە قازاق-قىرعىز اۆتونوميياسى «الاش» دەپ اتالسىن, الاش وبلىستارى ٷشٸن «ۇلت كەڭەسٸن» قۇرىپ, ونىڭ اتى «الاشوردا» بولسىن دەدٸ. الاشوردا – ۇل كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ كٶپشٸلٸك داۋىسپەن ەليحان بٶكەيحانوۆ سايلاندى. سەزد قۇجاتىندا «قازاق-قىرعىز اۆتونوميياسى «الاش» دەپ اتالسىن» دەگەنٸنە, تٷركٸستان رەسپۋبليكاسى, قوقان اۆتونوميياسىمەن, ولارداعى قازاق ٶكٸلدەرٸمەن ورتاق جيىنداردا باس قوسىپ, اقىلداس بولىپ جٷرگەنٸنە قاراپ, التى الاشقا كٸرەتٸن قازاق, قىرعىز, ٶزبەك, تٷرٸكمەن, باشقۇرت, قاراقالپاقتىڭ بەرٸن بولماسا دا تٷرٸكمەننەن باسقاسىنىڭ باسىن قۇراعاسى كەلگەن بە دەگەن دە وي ۇشقىندايدى. سەزدٸڭ كٷن تەرتٸبٸندە 10 مەسەلە قارالىپ, بەسٸنشٸ مەسەلە رەتٸندە وقۋ-اعارتۋ ٸسٸ تالقىلاندى. بۇل مەسەلە بويىنشا مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى بايانداما جاساپ, بەس ادامنان تۇراتىن كوميسسييا قۇرىلدى. ا.بايتۇرسىنۇلى باستاعان كوميسسييانىڭ قۇرامىندا ماعجان جۇماباەۆ, ەلدەس وماروۆ, بياحمەت سەرسەنوۆ, تەلجان شونانوۆ بولدى. «كوميسسيياعا قازاق-قىرعىز ەلٸندە وقۋ ٸسٸن جٷرگٸزۋ تۇجىرىمداماسىن جاساپ, ... تەز ارادا قازاق مەكتەپتەرٸ ٷشٸن وقۋ باعدارلاماسىن دايىنداۋدى جەنە جەدەل تٷردە وقۋلىقتار جازۋ ٸسٸن ۇيىمداستىرۋدى جٷكتەيدٸ» [5:333]. ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ ٶمٸربايانىن كٶكتەي شولىپ قاراعاندا «الاش» پارتيياسى, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸندە ونىڭ اتى-جٶنٸ نەگٸزٸنەن وقۋ-اعارتۋ ٸسٸنە قاتىستى عانا كەزدەسٸپ وتىراتىندىعىنان اقاڭنىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق جەنە ت.ب. مەسەلەلەردەن گٶرٸ بٸلٸم-عىلىمعا, جالپى وقۋ-اعارتۋعا كٶبٸرەك دەن قويعانىن توپشىلاۋ قيىن ەمەس. مەسەلەن, ول سوت تەرگەۋشٸلەرٸنٸڭ سۇراقتارىنا بەرگەن جاۋاپتارىندا دا ساياساتپەن ەمەس, وقۋ-اعارتۋ ٸسٸمەن شۇعىلدانعانىن قايتا-قايتا ەسكەرتٸپ وتىرادى.
«الاش» پارتيياسىنىڭ ساياسي, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جوبا-جوسپارلارى مەن اسىل ارماندارىن 1918 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا بولشەۆيكتەردٸڭ بٷكٸل رەسەيلٸك قۇرىلتاي جينالىسىن قارۋلى كٷشپەن قۋۋى مەن قۋدالاۋى كٷل-تالقان ەتتٸ. ە.بٶكەيحانوۆ بولشەۆيكتەردٸڭ بۇل قىلمىستى قىلىعىن 1905 جىلعى 9 قاڭتارداعى نيكولاي پاتشانىڭ «قاندى جەكسەنبٸسٸمەن» تەڭەدٸ. دەگەنمەن دە, «1918 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ورالدان مەسەۋگە الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ تاپسىرۋىمەن حالەل دوسمۇحامەدوۆ پەن جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتەر اتتانىپ, بارعان بەتتە حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى ۆ.ي.لەنينمەن جەنە ۇلت ٸستەرٸ بويىنشا حالىق كوميسسارى ي.ۆ.ستالينمەن كەزدەسٸپ, ولارعا ەكٸنشٸ جالپى قازاق-قىرعىز سەزٸنٸڭ قاۋلىسىن تابىس ەتەدٸ» [5:350-351]. كەڭەس ٷكٸمەتٸ مەن الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مەملەكەتتٸك قۇرىلىم جٶنٸندەگٸ كٶزقاراستارى مەن قاعيدالارى سەيكەس كەلمەگەندٸكتەن, بۇل قاۋلىعا جاۋاپ كەشەۋٸلدەگەنمەن, مۇسىلمان ٸسٸ بويىنشا كوميسسار ۆاحيتوۆتان «قىرعىز ٸستەرٸ بويىنشا كوميسساريات قۇرۋ ٷشٸن تەز ارادا ٶكٸلدەر جٸبەرۋ» جٶنٸندە جەدەلحات كەلەدٸ. «ورتالىق سوۆەت ٶكٸمەتٸ الاشوردا جەتەكشٸلەرٸمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋ بارىسىندا ەكٸجٷزدٸلٸك تانىتتى» (6:162). وعان «ٷش جٷز» پارتيياسىنىڭ تٶراعاسى ك.تٶگٸسوۆ سەكٸلدٸلەردٸڭ جەدەلحاتتى حالىق كوميسسارلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى لەنيننٸڭ ٶزٸنە, كٶشٸرمەسٸن ۇلت ٸستەرٸ بويىنشا حالىق كوميسسارى دجۋگاشۆيلي ستالينگە جولداپ, وندا: «باتىس سٸبٸر مەن دالالىق ٶلكەدە «ٷش جٷز» دەگەن كەڭەس ٶكٸمەتٸ پلاتفورماسىن ۇستانعان, قويان قولتىق ٸستەس بولىپ كەلە جاتقان سوتسياليستٸك قىرعىز پارتيياسىمەن قاتار باسىندا اتاقتى كادەت بٶكەيحانوۆ تۇرعان بۋرجۋازييالىق «الاش» تا بار. ماعان, «ٷش جٷز» پارتيياسىنىڭ تٶراعاسىنا, بٶكەيحانوۆ سٸزبەن تٸكەلەي سىم ارقىلى قىرعىزدىڭ اۆتونوميياسى تۋرالى ەڭگٸمەلەسكەنٸ مەلٸم بولدى. سٸزدٸڭ قۇزىرىڭىزعا «الاش» پارتيياسىنىڭ قۋىپ تاراتىلىپ, ونىڭ مٷشەلەرٸنٸڭ تۇتقىندالعانىن جەتكٸزەمٸن. دۋتوۆ بٷلٸكتەرٸنە كٶرنەكتٸ, بەلسەندٸ قاتىسۋشىلاردىڭ بٸرٸ بٶكەيحانوۆقا ٸزدەۋ سالىندى. گازەت دەرەكتەرٸنە قاراعاندا, «الاشتىڭ» كٶرنەكتٸ مٷشەسٸ عابباسوۆ موسكۆاعا كەلگەندە سٸزبەن جەكە كەزدەسٸپتٸ. عابباسوۆتى تۇتقىنداۋعا نۇسقاۋ بەرٸپ, رەۆوليۋتسييالىق سوت تريبۋنالىندا كونتررەۆوليۋتسييالىق باس كٶتەرۋشٸلەرگە قاتىسۋشى رەتٸندە قارالاتىندىقتان ومسكٸگە اتتاندىرۋىڭىزدى سۇرايمىن [7:206] دەپ وتقا ماي قۇيۋى, دۇشپاندىقتى قوزدىرۋى دا نەگٸز بولدى.
وسى كەزدە قازاق ەلٸندەگٸ بٷكٸل ينيتسياتيۆا كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ تورعاي دالاسىنداعى كوميسسارى ە.جانگەلديننٸڭ قولىنا كٶشەدٸ. ە.جانگەلدين ستالينگە جوعارىداعى قىزمەتكە ٶزٸمسٸز ەشكٸمدٸ بەكٸتپەڭٸز دەگەن مازمۇنداعى جەدەلحات جٸبەرەدٸ, سٶيتٸپ ول ورىنعا مۇحامەدييار تۇنعاچيندٸ بەكٸتتٸرەدٸ. الاشوردالىقتار مەن ە.جانگەلديننٸڭ اراسىندا باس ارازدىق بار ەدٸ. سەبەبٸ كەزٸندە «قازاق» گازەتٸ ە.جانگەلديندٸ دٸني نانىمى جەنە فاميليياسىن ٶزگەرتكەنٸ ٷشٸن قاتال سىنعا العان بولاتىن, م.تۇنعاچين «قازاق» جەنە تاتار باسىلىمدارىنىڭ تسەنزورى بولعاندىقتان, تورعاي وبلىستىق قازاقتار سەزٸنەن ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ەۆەرسمانمەن بٸرگە قۋىلعان بولاتىن. سٶيتٸپ الاشوردا ٷكٸمەتٸ قايداعى بٸر سٸبٸردەگٸ ۋاقىتشا بٷكٸل رەسەيلٸك ٷكٸمەتتٸڭ 1918 جىلدىڭ 4 قاراشاسىنداعى گراموتاسىمەن تاراتىلدى.
پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر
1. سوۆەتسكيي ەنتسيكلوپەديچەسكيي سلوۆار. – موسكۆا: سوۆەتسكايا ەنتسيكلوپەدييا, 1990. – 163 س.
2. جامبىلوۆ د. ساياساتتانۋ. – الماتى: جەتٸ جارعى, 2003. – 288 ب.
3. پوليتولوگيچەسكيي سلوۆار. – موسكۆا: ۆىسشايا شكولا, 1995. – 192 س.
4. پوليتولوگييا. ەنتسيكلوپەديچەسكيي سلوۆار. – موسكۆا: مكۋ, 1993. – 431 س.
5. قويگەلديەۆ م. الاش قوزعالىسى. – الماتى: سانات, 1995. – 368 ب.
6. نۇرپەيٸسوۆ ك. الاش ھەم الاشوردا. – الماتى: اتاتەك, 1995. – 265 ب.
7. تٶگٸسوۆ ك. شىعارمالار جيناعى. –الماتى: الاش, 2003. – 256 ب.
شاپاعات جالماحانوۆ,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
