Қазақстан Тәуелсіздігіне 25 жыл

Ákeler odaǵy Qazaqstanda energetikalyq sýsyndarǵa tolyq tyiym salýdy usynady

Ákeler odaǵy Qazaqstanda energetikalyq sýsyndarǵa tolyq tyiym salýdy usynady
Atr.kz

Energetikalyq sýsyndar kóptegen qazaqstandyqtardyń kúndelikti ómiriniń ajyramas bóligine ainaldy. Ony oqýshylar, stýdentter, júrgizýshiler, keńse qyzmetkerleri jáne basqa da mamandyq ieleri sharshaǵanyn basý, uiqynyń qanbaýy men joǵary júktemeni eńserý úshin tutynady. Alaida qysqa ýaqytqa sergektik syilaityn mundai sýsyndardyń artynda adam densaýlyǵyna tónetin qaýipter bolýy múmkin. Bul máselege qoǵam men memleket tarapynan erekshe nazar aýdarý qajet. «Ákeler odaǵy» respýblikalyq qoǵamdyq birlestigi Qazaqstanda energetikalyq sýsyndardy óndirýge, kommertsiialyq maqsatta importtaýǵa, kóterme jáne bólshek saýdada satýǵa, sonyń ishinde internet arqyly ótkizý men jetkizý qyzmetterine tolyq tyiym salýdy usyndy.

Qoǵamdyq birlestik ókilderiniń pikirinshe, qoldanystaǵy shekteýler máseleni tolyq sheshpeidi. 2025 jylǵy 1 qańtardan bastap Qazaqstanda energetikalyq sýsyndardy 21 jasqa tolmaǵandarǵa satýǵa tyiym salyndy. Al 2026 jyldan bastap bul ónimderge aktsiz engizildi. Bul sharalar naryqty retteýdegi belgili bir qadam bolǵanymen, energetikalyq sýsyndardyń eresek tutynýshylar densaýlyǵyna yqtimal áserin joimaidy.

«Bizdi energetikalyq sýsyndardy turaqty tutynýdyń uzaq merzimdi saldary qatty alańdatady. Áńgime bedeýlik, qaterli isik, jas kezindegi infarkt jáne ómir súrý uzaqtyǵynyń qysqarý qaýpi týraly bolyp otyr», – delingen «Ákeler odaǵy» respýblikalyq qoǵamdyq birlestigi tóraǵasynyń orynbasary Kúzembai Bekdaiyr Nyǵmetulynyń beineúndeýinde.

Energetikalyq sýsyndar – jai ǵana sergitetin sýsyn emes

Negizgi alańdaýshylyq kofein men basqa da sergitkish komponentterdiń joǵary mólsherine bailanysty. Ǵylymi zertteýler energetikalyq sýsyndardy tutyný arteriialyq qysymnyń joǵarylaýyna jáne júrektiń elektrlik belsendiliginiń ózgerýine ákelýi múmkin ekenin kórsetedi.

Atap aitqanda, 2024 jyly Nutrition Reviews jýrnalynda jariialanǵan 17 randomizatsiialanǵan zertteýdiń meta-taldaýy energetikalyq sýsyndardy tutynǵannan keiin eresekterdiń qan qysymy kóteriletinin anyqtaǵan.

Qant mólsheri de nazar aýdarýdy qajet etedi. Kólemi shamamen 400 ml bolatyn keibir sýsyndardyń bir qutysynda 100 gramǵa jýyq qosylǵan qant bolýy múmkin. Bul Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy usynǵan táýliktik bos qant tutyný mólsherinen áldeqaida joǵary. Qantty shamadan tys ári turaqty tutyný semizdik, zat almasý buzylystary jáne qant diabeti qaýpimen bailanysty.

Al «qantsyz» degen belgi sýsyn quramyndaǵy kofein men basqa da sergitkish zattardyń joǵary kontsentratsiiasyna bailanysty ózge yqtimal qaýipterdiń joq ekenin bildirmeidi.

Kúndelikti ádetke ainalýdyń qaýpi

«Ákeler odaǵy» eresek turǵyndar arasynda energetikalyq sýsyndardy turaqty tutyný ádetiniń taralýyna da alańdaýshylyq bildirip otyr.

Adam sharshaǵanyn basý jáne uiqynyń qanbaǵanyn sezdirmeý úshin energetikalyq sýsyn ishedi. Kofein ýaqytsha sergektik bergenimen, uiqy sapasyna keri áser etýi múmkin. Kelesi kúni sharshaý qaita oralyp, adam taǵy da energetikalyq sýsynǵa júginedi.

Osylaisha, aǵza tolyqqandy demalystyń ornyna únemi qosymsha yntalandyrý alyp otyratyn tuiyq sheńber qalyptasady.

Kofeindi turaqty tutyný oǵan degen tózimdiliktiń qalyptasýyna ákelýi múmkin. Al ony tutynýdy toqtatqan kezde bas aýrýy, uiqyshyldyq, ashýshańdyq, sharshaý jáne zeiin qoiý qabiletiniń tómendeýi baiqalýy yqtimal.

«Qazir energetikalyq sýsyndardy 21 jastan bastap satyp alýǵa bolady. Alaida kámeletke tolý kofeinniń uiqy men qan qysymyna áserin joimaidy. Aktsizdi kóterý suranysty azaitýy múmkin, biraq sýsyndy ziiansyz etpeidi. Jarnama men kofein mólsherine shekteý qoiý jekelegen qaýipterdi tómendetkenimen, olardy tolyǵymen joimaidy. Sondyqtan biz tolyq tyiym salýdy talap etemiz», – delingen petitsiiada.

Másele óskeleń urpaqqa da qatysty

Kámeletke tolmaǵandarǵa energetikalyq sýsyn satýǵa zań júzinde tyiym salynǵanyna qaramastan, mektep oqýshylary arasynda ony tutyný deńgeii qoǵamdy alańdatyp otyr.

2022 jylǵy HBSC zertteýiniń derekterine sáikes, Qazaqstandaǵy 11–15 jas aralyǵyndaǵy saýalnamaǵa qatysqan oqýshylardyń 20,5 paiyzy energetikalyq sýsyndardy apta saiyn, al 3 paiyzy kún saiyn tutynǵan.

Bul kórsetkishter qoldanystaǵy shekteýlerdiń saqtalýyn baqylaýmen qatar, keshendi profilaktikalyq saiasat júrgizý qajettigin kórsetedi.

Ata-analar úshin energetikalyq sýsyndar máselesi tek tutynýshylyq tańdaý emes. Bul – balalardyń densaýlyǵy, durys tamaqtaný ádetterin qalyptastyrý jáne bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik máselesi.

Nelikten Ákeler odaǵy tolyq tyiym salýdy talap etedi?

Qoǵamdyq birlestik ókilderiniń pikirinshe, energetikalyq sýsyndarǵa aktsiz engizý arqyly baǵasyn kóterý jáne jasyna qarai satýǵa shekteý qoiý máseleni túbegeili sheshpeidi.

Kofeinniń áserine eresekter de ushyraidy. Energetikalyq sýsyndardy turaqty tutyný uiqyǵa jáne júrek-qan tamyrlary júiesine keri áser etýi múmkin. Sonymen qatar jarnama men jekelegen komponentterdiń mólsherine shekteý qoiý barlyq yqtimal qaýipti joimaidy.

Halyqaralyq tájiribede keibir memleketter energetikalyq sýsyndarǵa qatysty arnaiy shekteýler engizgen. Atap aitqanda, Litva, Latviia, Polsha jáne Norvegiiada jas ereksheligine bailanysty shekteýler qoldanylady. Nepalda energetikalyq sýsyndardyń importyna shekteý engizilgen. Al Qyrǵyzstanda 2027 jylǵy 1 qańtardan bastap energetikalyq sýsyndardy satýǵa tyiym salý josparlanǵan.

«Ákeler odaǵy» Qazaqstan da aktsizdi kóterý men jas shekteýin engizýmen shektelmei, retteýdiń qatań modelin qarastyrýy qajet dep esepteidi.

«Bizdiń oiymyzsha, bul sharalar jetkiliksiz. Energetikalyq sýsyndar eresekterdiń densaýlyǵyna da ziian keltirýi múmkin. Sondyqtan biz Qazaqstanda energetikalyq sýsyndardy óndirýge, kommertsiialyq maqsatta importtaýǵa jáne satýǵa tolyq tyiym salý týraly petitsiiany iske qosyp otyrmyz», – dep málimdedi birlestik ókilderi.

Qandai sharalar usynylyp otyr?

Qoǵamdyq birlestik zańnamalyq bastamany ázirleý úshin vedomstvoaralyq jumys uiymdastyrýdy usynyp otyr. Atap aitqanda:

- energetikalyq sýsyndardy óndirýge jáne kommertsiialyq maqsatta importtaýǵa tolyq tyiym salý;
- olardy kóterme jáne bólshek saýdada, sonyń ishinde internet-dúkender men jetkizý qyzmetteri arqyly satýǵa tyiym salý;
- quramynda qant joq sýsyndar men kontsentrattardy da qamtityn energetikalyq sýsyndardy jikteýdiń naqty ólshemderin ázirleý;
- mundai ónimderdi jarnamalaýǵa, ilgeriletýge jáne áleýmettik jeliler arqyly qosa alǵanda tegin taratýǵa tyiym salý;
- zańsyz ainalym úshin jaýapkershilik belgileý jáne memlekettik baqylaý tetikterin ázirleý;
- tiisti zań resmi jariialanǵannan keiin alty aidan aspaityn ótpeli kezeń engizý.