Қазақстан Тәуелсіздігіне 25 жыл

ەكەلەر وداعى قازاقستاندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا تولىق تىيىم سالۋدى ۇسىنادى

ەكەلەر وداعى قازاقستاندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا تولىق تىيىم سالۋدى ۇسىنادى
Atr.kz

ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار كٶپتەگەن قازاقستاندىقتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدى. ونى وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر, جٷرگٸزۋشٸلەر, كەڭسە قىزمەتكەرلەرٸ جەنە باسقا دا ماماندىق يەلەرٸ شارشاعانىن باسۋ, ۇيقىنىڭ قانباۋى مەن جوعارى جٷكتەمەنٸ ەڭسەرۋ ٷشٸن تۇتىنادى. الايدا قىسقا ۋاقىتقا سەرگەكتٸك سىيلايتىن مۇنداي سۋسىنداردىڭ ارتىندا ادام دەنساۋلىعىنا تٶنەتٸن قاۋٸپتەر بولۋى مٷمكٸن. بۇل مەسەلەگە قوعام مەن مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. «ەكەلەر وداعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ قازاقستاندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ٶندٸرۋگە, كوممەرتسييالىق ماقساتتا يمپورتتاۋعا, كٶتەرمە جەنە بٶلشەك ساۋدادا ساتۋعا, سونىڭ ٸشٸندە ينتەرنەت ارقىلى ٶتكٸزۋ مەن جەتكٸزۋ قىزمەتتەرٸنە تولىق تىيىم سالۋدى ۇسىندى.

قوعامدىق بٸرلەستٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, قولدانىستاعى شەكتەۋلەر مەسەلەنٸ تولىق شەشپەيدٸ. 2025 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قازاقستاندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى 21 جاسقا تولماعاندارعا ساتۋعا تىيىم سالىندى. ال 2026 جىلدان باستاپ بۇل ٶنٸمدەرگە اكتسيز ەنگٸزٸلدٸ. بۇل شارالار نارىقتى رەتتەۋدەگٸ بەلگٸلٸ بٸر قادام بولعانىمەن, ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ ەرەسەك تۇتىنۋشىلار دەنساۋلىعىنا ىقتيمال ەسەرٸن جويمايدى.

«بٸزدٸ ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى تۇراقتى تۇتىنۋدىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ سالدارى قاتتى الاڭداتادى. ەڭگٸمە بەدەۋلٸك, قاتەرلٸ ٸسٸك, جاس كەزٸندەگٸ ينفاركت جەنە ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعىنىڭ قىسقارۋ قاۋپٸ تۋرالى بولىپ وتىر», – دەلٸنگەن «ەكەلەر وداعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى كٷزەمباي بەكدايىر نىعمەتۇلىنىڭ بەينەٷندەۋٸندە.

ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار – جاي عانا سەرگٸتەتٸن سۋسىن ەمەس

نەگٸزگٸ الاڭداۋشىلىق كوفەين مەن باسقا دا سەرگٸتكٸش كومپونەنتتەردٸڭ جوعارى مٶلشەرٸنە بايلانىستى. عىلىمي زەرتتەۋلەر ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى تۇتىنۋ ارتەرييالىق قىسىمنىڭ جوعارىلاۋىنا جەنە جٷرەكتٸڭ ەلەكترلٸك بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ٶزگەرۋٸنە ەكەلۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.

اتاپ ايتقاندا, 2024 جىلى Nutrition Reviews جۋرنالىندا جارييالانعان 17 راندوميزاتسييالانعان زەرتتەۋدٸڭ مەتا-تالداۋى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى تۇتىنعاننان كەيٸن ەرەسەكتەردٸڭ قان قىسىمى كٶتەرٸلەتٸنٸن انىقتاعان.

قانت مٶلشەرٸ دە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدٸ. كٶلەمٸ شامامەن 400 مل بولاتىن كەيبٸر سۋسىنداردىڭ بٸر قۇتىسىندا 100 گرامعا جۋىق قوسىلعان قانت بولۋى مٷمكٸن. بۇل دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان تەۋلٸكتٸك بوس قانت تۇتىنۋ مٶلشەرٸنەن ەلدەقايدا جوعارى. قانتتى شامادان تىس ەرٸ تۇراقتى تۇتىنۋ سەمٸزدٸك, زات الماسۋ بۇزىلىستارى جەنە قانت ديابەتٸ قاۋپٸمەن بايلانىستى.

ال «قانتسىز» دەگەن بەلگٸ سۋسىن قۇرامىنداعى كوفەين مەن باسقا دا سەرگٸتكٸش زاتتاردىڭ جوعارى كونتسەنتراتسيياسىنا بايلانىستى ٶزگە ىقتيمال قاۋٸپتەردٸڭ جوق ەكەنٸن بٸلدٸرمەيدٸ.

كٷندەلٸكتٸ ەدەتكە اينالۋدىڭ قاۋپٸ

«ەكەلەر وداعى» ەرەسەك تۇرعىندار اراسىندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى تۇراقتى تۇتىنۋ ەدەتٸنٸڭ تارالۋىنا دا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرٸپ وتىر.

ادام شارشاعانىن باسۋ جەنە ۇيقىنىڭ قانباعانىن سەزدٸرمەۋ ٷشٸن ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ٸشەدٸ. كوفەين ۋاقىتشا سەرگەكتٸك بەرگەنٸمەن, ۇيقى ساپاسىنا كەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. كەلەسٸ كٷنٸ شارشاۋ قايتا ورالىپ, ادام تاعى دا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنعا جٷگٸنەدٸ.

وسىلايشا, اعزا تولىققاندى دەمالىستىڭ ورنىنا ٷنەمٸ قوسىمشا ىنتالاندىرۋ الىپ وتىراتىن تۇيىق شەڭبەر قالىپتاسادى.

كوفەيندٸ تۇراقتى تۇتىنۋ وعان دەگەن تٶزٸمدٸلٸكتٸڭ قالىپتاسۋىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. ال ونى تۇتىنۋدى توقتاتقان كەزدە باس اۋرۋى, ۇيقىشىلدىق, اشۋشاڭدىق, شارشاۋ جەنە زەيٸن قويۋ قابٸلەتٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ بايقالۋى ىقتيمال.

«قازٸر ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى 21 جاستان باستاپ ساتىپ الۋعا بولادى. الايدا كەمەلەتكە تولۋ كوفەيننٸڭ ۇيقى مەن قان قىسىمىنا ەسەرٸن جويمايدى. اكتسيزدٸ كٶتەرۋ سۇرانىستى ازايتۋى مٷمكٸن, بٸراق سۋسىندى زييانسىز ەتپەيدٸ. جارناما مەن كوفەين مٶلشەرٸنە شەكتەۋ قويۋ جەكەلەگەن قاۋٸپتەردٸ تٶمەندەتكەنٸمەن, ولاردى تولىعىمەن جويمايدى. سوندىقتان بٸز تولىق تىيىم سالۋدى تالاپ ەتەمٸز», – دەلٸنگەن پەتيتسييادا.

مەسەلە ٶسكەلەڭ ۇرپاققا دا قاتىستى

كەمەلەتكە تولماعاندارعا ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ساتۋعا زاڭ جٷزٸندە تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان, مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا ونى تۇتىنۋ دەڭگەيٸ قوعامدى الاڭداتىپ وتىر.

2022 جىلعى HBSC زەرتتەۋٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, قازاقستانداعى 11–15 جاس ارالىعىنداعى ساۋالناماعا قاتىسقان وقۋشىلاردىڭ 20,5 پايىزى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى اپتا سايىن, ال 3 پايىزى كٷن سايىن تۇتىنعان.

بۇل كٶرسەتكٸشتەر قولدانىستاعى شەكتەۋلەردٸڭ ساقتالۋىن باقىلاۋمەن قاتار, كەشەندٸ پروفيلاكتيكالىق ساياسات جٷرگٸزۋ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتەدٸ.

اتا-انالار ٷشٸن ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار مەسەلەسٸ تەك تۇتىنۋشىلىق تاڭداۋ ەمەس. بۇل – بالالاردىڭ دەنساۋلىعى, دۇرىس تاماقتانۋ ەدەتتەرٸن قالىپتاستىرۋ جەنە بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك مەسەلەسٸ.

نەلٸكتەن ەكەلەر وداعى تولىق تىيىم سالۋدى تالاپ ەتەدٸ?

قوعامدىق بٸرلەستٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا اكتسيز ەنگٸزۋ ارقىلى باعاسىن كٶتەرۋ جەنە جاسىنا قاراي ساتۋعا شەكتەۋ قويۋ مەسەلەنٸ تٷبەگەيلٸ شەشپەيدٸ.

كوفەيننٸڭ ەسەرٸنە ەرەسەكتەر دە ۇشىرايدى. ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى تۇراقتى تۇتىنۋ ۇيقىعا جەنە جٷرەك-قان تامىرلارى جٷيەسٸنە كەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. سونىمەن قاتار جارناما مەن جەكەلەگەن كومپونەنتتەردٸڭ مٶلشەرٸنە شەكتەۋ قويۋ بارلىق ىقتيمال قاۋٸپتٸ جويمايدى.

حالىقارالىق تەجٸريبەدە كەيبٸر مەملەكەتتەر ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا قاتىستى ارنايى شەكتەۋلەر ەنگٸزگەن. اتاپ ايتقاندا, ليتۆا, لاتۆييا, پولشا جەنە نورۆەگييادا جاس ەرەكشەلٸگٸنە بايلانىستى شەكتەۋلەر قولدانىلادى. نەپالدا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ يمپورتىنا شەكتەۋ ەنگٸزٸلگەن. ال قىرعىزستاندا 2027 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالۋ جوسپارلانعان.

«ەكەلەر وداعى» قازاقستان دا اكتسيزدٸ كٶتەرۋ مەن جاس شەكتەۋٸن ەنگٸزۋمەن شەكتەلمەي, رەتتەۋدٸڭ قاتاڭ مودەلٸن قاراستىرۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ.

«بٸزدٸڭ ويىمىزشا, بۇل شارالار جەتكٸلٸكسٸز. ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار ەرەسەكتەردٸڭ دەنساۋلىعىنا دا زييان كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان بٸز قازاقستاندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ٶندٸرۋگە, كوممەرتسييالىق ماقساتتا يمپورتتاۋعا جەنە ساتۋعا تولىق تىيىم سالۋ تۋرالى پەتيتسييانى ٸسكە قوسىپ وتىرمىز», – دەپ مەلٸمدەدٸ بٸرلەستٸك ٶكٸلدەرٸ.

قانداي شارالار ۇسىنىلىپ وتىر?

قوعامدىق بٸرلەستٸك زاڭنامالىق باستامانى ەزٸرلەۋ ٷشٸن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا:

- ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ٶندٸرۋگە جەنە كوممەرتسييالىق ماقساتتا يمپورتتاۋعا تولىق تىيىم سالۋ;
- ولاردى كٶتەرمە جەنە بٶلشەك ساۋدادا, سونىڭ ٸشٸندە ينتەرنەت-دٷكەندەر مەن جەتكٸزۋ قىزمەتتەرٸ ارقىلى ساتۋعا تىيىم سالۋ;
- قۇرامىندا قانت جوق سۋسىندار مەن كونتسەنتراتتاردى دا قامتيتىن ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى جٸكتەۋدٸڭ ناقتى ٶلشەمدەرٸن ەزٸرلەۋ;
- مۇنداي ٶنٸمدەردٸ جارنامالاۋعا, ٸلگەرٸلەتۋگە جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى قوسا العاندا تەگٸن تاراتۋعا تىيىم سالۋ;
- زاڭسىز اينالىم ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك بەلگٸلەۋ جەنە مەملەكەتتٸك باقىلاۋ تەتٸكتەرٸن ەزٸرلەۋ;
- تيٸستٸ زاڭ رەسمي جارييالانعاننان كەيٸن التى ايدان اسپايتىن ٶتپەلٸ كەزەڭ ەنگٸزۋ.