Aqberen Elgezektiń poeziiasy jóninde baspasóz betinde biraz pikirler shyqqan eken. Odan baiqaitynymyz - Elgezektiń shyǵarmalashylyǵy qandai da bolsa bir tujyrymǵa siia qoimaityn, taram-taram baǵyty bar kúrdeli dúnie. Biraq bul san-salaly suraqtardyń bárin ol bir suraqqa baǵyndyrǵan: men kimmin, men shynymen menmin be, álde júrgen qur sulbamyn ba, álde ózge bireýdiń elesimin be? Myna ainadan qarap turǵan beine tym aldamshy emes pe? Álde bir negizi bar ma? Negizi bolsa ol qai negiz? Eń qyzyǵy, ol bir belgili sýbekt bolýǵa da qanaǵattanbaidy, ol sýbektilikten burynǵy Jer men Kókke teń bolǵan kosmologiialyq sanaǵa boilaǵysy keledi jáne ol azdai qazirgi túrli interfeis arqyly túrli júiege qosyla beretin postsýbektilik sananyń qubyjyqqa toly elesterin salmaqtap kórgisi keledi. Kóne qytailyqtar aitpap pa edi: «Qudai ózgerister dáýirinde týyp ósýden saqtasyn» dep. Endeshe Aqberen Elgezek naq osy ózgerister dáýiriniń túlegi men oishyly, qurbany men óz-ózine eksperiment qoiǵan zertteýshisi.
Áýezhan Qodar
Ol óleńge kelgen joq. Óleń oǵan keldi. Aqynǵa. Kútpegen jerden emes. Kútken jeri - taǵdyry. Bir qaraǵanǵa, syrt kelbeti Esenindi esińizge túsiredi. Jany... Qushtarlyq bar. Sol sezim - onyń áleminiń qozǵaýshy kúshi. Sergek. Jańashyl. Dástúrdi joqqa shyǵarýshy emes. Ádemi kiingendi unatady. Estet. Syilas adamdarymen qarym-qatynasta ózin ekinshi orynǵa ysyryp qoiyp júredi. Maqsatshyl, múddeshil. Beimálim, tylsym ataýlyǵa yntyq. Jetinshi aidahardyń álemin izdeidi. Poetikalyq izdenisi - ózin tanýǵa umtylý.
Erlan Júnis
– Qazaq ádebietine eki myńynshy jyldardyń basynda kelip, «Kóleńkeler kúbiri» jyr jinaǵymen aǵa býyndy biraz oiǵa qaldyrǵan Elgezektiń Aqbereni, áýeli áńgimeni osy jinaǵyńyzdan bastasańyz?
– Negizi men óleń jazyp, aqyn bolam dep oilamaǵan adam edim. Ómirde bizge beimálim qyzyq dúnieler bolyp jatady ǵoi. Sonyń biri - meniń ádebietke kelýim. Kóp qyz-jigitter “óleńdi pálen jastan bastap jazatyn edim, sol bir balań shaqta ózimdi aqyn retinde sezindim” degen sekildi áńgimelerdi aityp jatady. Mende olai bolǵan joq. Árine, ádebietti óte jaqsy kóretinmin, qazaqtyń jáne shetel ádebietin qunyǵa oqitynmyn. Sebebi, ádebiet meniń ishki álemime óte jaqyn, týys bir ǵalam bolatyn. Alaida, bala kezimde ózimniń bolashaqtaǵy beinemdi múlde basqasha elestetetinmin. Joqshylyq pen jetimdiktiń biraz taýqymetin kórgen soń ba, «osy ittiń balasy adam bolsa, murnymyzdy kesip beremiz!», - degen sózderge toiǵandyqtan ba, men aldyma “bolashaqta qaitken kúnde de bir biikke órmelep shyǵýym kerek” dep maqsat qoidym. Onyń joldary kóp qoi. Ákim ne bolmasa biznesmen bolý, tize berseń az emes, árine! Biraq... Biraq, álgi bir sóz bar edi ǵoi, «Qudaidy kúldirgiń kelse, josparyńdy ait» degen. Nemese «Adam josparlaidy, Alla qalaǵanyn istetedi». Qysqasy, sóitip góitip júrgenimde, 26 jasymda oida joqta óleń jaza bastadym. 26 jasymnan deitinim, buryn da stýdent kezimde qyzdarǵa óleń jazyp, ermek qylyp júrgenmin, biraq poeziia talabyna sai deitin alǵashqy óleńimdi sol otyzǵa tórt jyl qalǵanda jazdym. Sosyn jazyla berdi. Jinaqtalǵan dúnieni óziń aityp otyrǵan kitap etip, oqyrmanǵa usyndym.
– Qazaq ádebietiniń janashyry retinde «Qazaq ádebietin qoldaý» qoryn quryp, bir top shyǵarmashylyq adamdar Almatyda «Kentavr» atty ádebi gazet shyǵarǵan edińizder. Osy jaily aityp ótseńiz.
– Iá, ádebietti damytyp jibereiin degen bir pysyqsyǵan oidan týǵan joba ǵoi. Ázildep otyrmyn, árine. Qýanyshqa orai, ol jobamyz sátti shyǵyp, kezinde ádebi ortada óte jaqsy qabyldandy. Bul gazettiń betterinde talai jastyń tusaýy kesilip, kóptegen tyń maqalalar men jańa ideialar jaryq kórdi. Negizgi maqsatymyz qazaqqa shetel ádebietin jaqynyraq tanystyrý, olardyń trendterin qazaqtyń dúnietanymymen bailanystyryp kórý edi. Bári bailanysa qaldy deýden aýlaqpyn, biraq qazaqtyń bilim bazasyna biraz dúnieni qostyq dep esepteimin. Keiin daǵdarystyń kesiri kiligip ketti. Sodan ol gazetimiz qazir toqtap tur.
– «Tolqynnan tolqyn týady, tolqyndy tolqyn qýady» degen Maǵjan jyryna arqaý bolǵan aǵa býyn aǵalar men keiingi býyn iniler arasyndaǵy bailanys qandai? Ózińiz qatarly nemese izińizdi basyp kele jatqan jas prozaikter men aqyndardyń deńgeii qandai?
– Aǵa býyn da kezinde jas bolǵan eken degen ańyz bar. Soǵan qaraǵanda, aǵalarymyz jastardyń kóńil-kúiin jaqsy sezinedi. Úmit kútedi. Jańalyqtarymyzǵa qýanady, shalys basqan qadamdarymyzdy aityp otyrady. Bári sondai dep maqtap ketkenim de jón bolmas. Bizdiń aityp, jazyp júrgenimizdi jatyrqap, olai bolmaidy, bylai jazý kerek qoi, «oibai túsiniksiz», «sham jaǵyp oqymasań, kúńgirt» deitin aǵa-apalarymyz da barshylyq. Endi ol urpaqtar sabaqtastyǵynyń taǵy bir ózgeshe kórinisi desem bolady. Biz de keiin sóitip otyratyn shyǵarmyz. Degenmen, aǵa býyn tarapynan jamanshylyq kórip júrgen jastar joq. Bári ádemi. Al endi, óz qatarlastarym týraly, bolmasa artymyzdan kele jatqan qyz-jigitter jóninde ne aitýǵa bolady? Basynda bári júirik, bári tyń sekildi. Báige-ómir kórseter. Men bireýdiń ádebiettegi bolashaǵy týraly aitpaq túgili, ózim aqyn retinde tarihta qalam ba, joq pa, soǵan kúmánim bar. Ýaqyt ózi suryptap, keregin alyp, keler urpaqqa jetkizedi.
– Sońǵy kezderi «Qazaq ádebietinde syn joq, keńestik kezeńniń elesimen kún keshýde. Ásire maqtaý men qolpashtaýdan turady» degen pikirler de aitylyp júr. Rasynda, qazaq ádebietinde syn bar ma? Bolsa deńgeii qalai? Syn jazyp júrsiz be?
– Joq, syn jazyp júrgen joqpyn. Aýyzsha aqyl úiretkenge shebermin. Óleńin oqytyp, aqyl-keńes suraǵandarǵa pikirimdi ashyq aitam. Al bireýge syn jazý úshin óziń áýeli sol synnan súrinbei ótýiń kerek shyǵar. Eshteńe jazbaityn, tek biliminiń arqasynda kásibi synshy bolý - bir basqa áńgime. Oǵan tabiǵi suńǵylalyq pen asqan baiqampazdyq kerek. Qazaq ádebietinde qazirgi syn - óziń aitqandai ne maqtaý, ne qaralai salý degen eki ushtan turatyn dúnie. Oqyrman da, qalamger de moiyndaityndai, syn qashan obektivti bolady, sol kezde ǵana onyń paidasy tiedi.
– Ádebietke endi kelip jatqan jas býynǵa qamqorlyq az. Jahandaný jaǵadan alyp, naryqtyq zamanǵa tuspa-tus kelgen shaqta osy shyǵarmashylyq toptyń ózin joǵaltyp almasyna kim kepil? Búgingi jastar qandai ideiany kóp kóterýde. Negizgi taqyryp aiasy ne týraly?
– Qamqorlyq dep neni aitamyz? Kitap shyǵaryp berý, baspana berý álde syilyq berý me? Ár adamnyń qamqorshysy – bir ǵana Alla. Qalǵany ózine bailanysty. Al qazirgi jas tolqyndy myna naryqtyq zamanda joǵaltyp alamyz dep qorqýdyń qajeti joq. Ádebiet soǵysta da, basqa da almaǵaiyp zamandarda da ómir súrgen. Jalpy, jaqsy ádebiet toqshylyq pen barshylyqta jazylmaidy. Ádebiet – ulttyń jany. Ult basynan ne keshirip jatsa, sol ádebiette kórinis tabady. Bári tyń igerip ketse de, bir aqyn ne jazýshy mindetti túrde jazý ústelinde otyrady. Táńir tirshilikti jaratyp jatqanda, soǵan ámir etken. Ony eshkim ózgerte almaidy. Jastar qazir ózin zerttep jatyr. Óz ishinen ne tabady, sony jazady. Burynǵydai tolǵan aidy qyzyqtap, juldyz sanap, ózenniń syldyryna qulaq tosyp otyrmaityn sekildi.
– Ońtústik qazaqylyqtyń qaimaǵy buzylmaǵan qutty ólke dep jatady. Búginde osy óńirdiń talantty týmalarynan kimderdi aitar edińiz? Mundaǵy jas shyǵarmashyl toptan jarq etken qubylysy dep kimderdi atar edińiz?
– Ońtústik óńiri talantqa kende bolmaǵan. Sebebi, qazaqtyń barlyq jeri sekildi, Ońtústik te kieli meken, qasietti topyraq. Qazaqtyń iisi kóbirek shyǵatyn bul óńirde qazaqtyń bai tili men filosofiiasyn boiyna meilinshe sińirip ósken jastar kóp. Men qazir birin atasam, birin umytyp qalýym múmkin. Sosyn zamandas qyz-jigitter maǵan renjidi. Bir ǵana aitarym, Tólegen Aibergenovty, Qanybek Sarybaevty, Muhtar Shahanovty, Marhabat Baiǵutty, Hanbibi Esenqaraevany, Baqytjan Aldiiardy syilaǵan qasietti Ońtústikten qazir azýyn aiǵa bilegen biraz qyz-jigitter jańa tolqyn bolyp ádebietke qosylyp jatyr.
– «Maǵjannyń Evropalyǵyn súiem» degendei, búginde tól ádebietpen qatar álem ádebietiniń ozyq úlgisinen nár alyp, qazaq ádebietinde ózindik stil qalyptastyrǵan qalamgerler bar ma? Tól ádebiettiń shetelge jarnamalanýy qalai?
– Bul - óziń aitqan eki myńynshy jyldardyń basynda kelgen býynǵa tán dúnie. Ony nege qozǵap otyrǵanyńdy da sezip otyrmyn. Maǵan óte jii aitylatyn «syn» da – meniń osy eýropashyldyǵym-mys, batysshyldyǵym-mys, qazaqi boiaýdan ada poeziia-mys degen áńgime. Endi talǵamǵa birdei talap joq qoi. Bul eshteńe tappaǵan soń, jańalyq ashý oiyny dep esepteitinder de bar shyǵar. Ol da zańdy. Alaida, zaman ózgergen saiyn, ulttyń da, tildiń de ózgerý protsesi qosa júredi. Sebebi, dúnietanym men oilaý stili de ózgeredi. Máselen, nege osy úrdisti qabyldaǵysy kelmeitin aǵaiyn, kezinde qazaq paidalanǵan shaǵatai tilinde nemese Abaidyń stilinde shyǵarma jazbaidy? Jazbaidy eken, ol da qazaqtyń dástúrli poeziiasynan aýytqý ǵoi. Nege bári jazba aqyn bop ketti, nege jyraýlyq poeziiany ary qarai jalǵastyrmaidy? Uiat qaida desek, qalai bolady eken? Alpysynshy-jetpisinshi jyldarda ádebietke kelgen adýyndy tolqyn jańalyq boldy ǵoi? Olar eski sarynda jaza beretin bolsa, qandai jańalyq ákeler edi. Bári de qara óleń jazdy dersiń. Qazir de sol qara óleń. Tek mazmun basqa. Adamzattyń ishki álemi ár onjyldyq saiyn kúrdelenip keledi. Kúrdelený degen túsiniksiz bop bara jatyr degen sóz emes. Aqparattyń kóptiginen, jańa bilimniń tolyǵýynan adamnyń sanasy transformatsiiaǵa ushyraidy. Basqasha aitqanda, taǵy bir evoliýtsiialyq satyǵa kóteriledi. Búgingi «kúńgirt», «túsiniksiz» dep synap júrgen poeziiańyz, erteńgi talǵam men talap turǵysynan qaraǵanda jai taqpaq bolyp qalýy múmkin. Bir ǵasyrdan soń keletin poeziia neni jyrlaidy dep elestetip kórelikshi? Kiiz úi men maldy, aýyldyń qora-qopsysyn ba? Álde jannyń ishki iirimderin, jaratylys qupiialaryn, Táńirdi taný jolyn ba? Menińshe sońǵysy. Sol qyzyq poeziianyń basy qazir bastalyp jatyr. Al, biz keńestik zamandaǵy urandaǵysh «pozitivti» poeziiaǵa úirenip qalǵandyqtan, jańa poeziiany jatyrqaimyz. Bar másele sonda. Qazaqtyń tilinde jazylǵan eki sóilem bolsa da, ol qazaqtyń qazynasyna quiylyp jatqan dúnie. Sapalysy qalady, sapasyz shimailar kúresinge laqtyrylady. Oǵan bas qatyryp, daýlasýdyń qajeti joq. Báribir ár zamannyń óz úni bolady.
– Sońǵy kezde qazaq poeziiasynda eki uǵym qatarlasyp keledi, batyspen úndesken qazaqy stildegi jyrlar, taǵy bir qyzyǵy qońyr óleń dep atalatyn qarapaiym jyrlar, siz qai toptansyz? Ózińiz jaily aitylǵan pikirlermen kelisesiz be? (Aqberen qiialshyl degendei....).
– Óz basym pragmatik aqyn bolypty degendi estigen emespin. Óleńniń qozǵaýshy kúshi - aldymen muń, sosyn qiial. Qiialshyl bolmasa, onyń nesi aqyn? Aqberen qiialshyl dese, men oǵan qýanamyn. Demek, meniń qiialymdaǵy álem bireýge qyzyq bolýy múmkin, bireýge túsiniksiz bolýy yqtimal. Biraq ol maǵan ǵana tán oilaý júiesi, meniń ǵana álemim. Qonaq bolǵyńyz kelse, qosh keldińiz, unamasa, bultpen aqyryn jaýyp qoiyp, ary qarai saiahattai berińiz. Ol álemge eshkimdi zorlap kirgize almaisyz ǵoi. Oqityn adam oqidy. Oqymaityn aqyn týraly teleserial túsirseń de, paidasy joq. Al, men qandai aqynmyn degen suraqqa jaýap bere almaimyn. Oǵan bireýler sekildi oqyrman jaýap bersin dep te mindet artyp tastaǵym kelmeidi. Men oiyma keletin oidy jazatyn, tipti sol oidan qutylǵysy keletin bir qiiali adammyn. Ol poeziiadaǵy meniń bolmysym. Qalǵan ýaqytta men jai ǵana pendemin.
– Únemi qabaǵy túiilip júretin Aqberenniń oi sandyǵynda ashylmai júrgen qandai ideialar bar? Ózińiz ómir súrgen ortaǵa salar oiyńyz bar ma? Tyń jańalyq degendei... – Baiaǵyda bir kári qyz: «sýretim ottai beredi, janym jap-jas» degen eken. Sol sekildi sýretimde qabaǵym únemi túiilip túsip qalady, al, ómirde men óte jaidary, ázilqoi adammyn. Menimen alǵash kezikken adamdar, internettegi sýretimnen meniń «qatal» obrazymdy somdap keletini bar. Sosyn biraz áńgimelesken soń, «óziń bir qyzyq adam ekensiń» dep jatatyny bar. Ómirde meniń qabaǵym bostan bosqa túiile bermeidi. Ideia deisiń be? Ideia kóp qoi, aita bersek, gazetterińizdiń myna sany tek meniń qiialymnyń jemisin jariialaýǵa arnalyp ketýi múmkin...
– Sońǵy kezderi kimderdi oqyp júrsiz?
– Keiingi kezde kóp dúnie oqydym. Kóbisi ǵylymi-tanymdyq kitaptar. Ásirese, keiingi kezdegi fizika ǵylymynda bolyp jatqan óte-móte qyzyq ǵylymi jańalyqtardy bas almai oqityn boldym. Ár jańalyqta Jaratqannyń sheberligin kórip, tańqalyp otyram. Men de sol Allanyń jaratylysymyn ǵoi, demek biz jáne barlyq ǵalamdar men zańdylyqtardyń shyǵý tegimiz bir. Bul óte qyzyqty jáne sheksiz bilim. Sosyn jańa ádebi shyǵarmalar shyǵyp jatsa, qalt jibermeýge tyrysamyn. Shetel jáne orys ádebietindegi protsesterdi baqylap otyram.
– Kórkem ádebietpen qatar BAQ salasynda da eńbektenip kelesiz. Ǵalamtor arqyly birqatar sátti jobalardy («Kentavr.kz», «Aqberen») iske asyryp jatsyz. Biyl qazaqstandyq internet keńistiginde «Ult.kz» qoǵamdyq-saiasi internet basylymyn jaryqqa shyǵardyńyz. Ult jaily utymdy oi aitar basylym jaily oi bólisseńiz...
– Qazaqtyń óziniń oiyn, muń-muqtajyn ashyq aityp otyrý úshin bilik pen oppozitsiiadan táýelsiz, ózindik pozitsiiasy bar bir derbes alań bolsa dep oilap júrýshi edim. Alla osy oidyń júzege asýyna járdemdesip, www.ult.kz portalyn ashýǵa múmkindik týdy. Bul meniń kishkentai da bolsyn óz ultyma degen qyzmetim dep esepteimin. Shynymdy aitsam, eki aidyń kóleminde reitingimiz jyldam ósip, jurttyń barlyǵy kirip, qyzyǵa oqityn sait jasai alam dep oilaǵam joq. Búgin Allaǵa táýba, oqyrmandarymyzdyń aýditoriiasy kúnnen-kúnge keńeiip keledi. Jas sait úshin bul óte jaqsy kórsetkish. Bul degenimiz qazaq belsendi, sergek, óz bolashaǵyna nemquraidy qaramaityn ult ekenin dáleldep keledi. Men soǵan asa qýanyshtymyn.
Ult máselesine qatysty maqala jazatyndar da bizge jariialanýǵa qushtar. Jobanyń sátti shyǵýynyń bir sebebi - bizdiń portalda qoǵamnyń barlyq salalary qamtylǵan. Sondyqtan bizdiń portaldan ár salanyń adamdary ózine qajetti aqparatty taba alady. Ekinshiden, biz bul portalǵa qazaqtyń múddesine qatysty materialdardy ǵana jariialaimyz. Qazaqty bir-birimen qyrqystyrý, bir-birin qaralaityn maqalany jariialaý arqyly ózine reiting jinaý bizge qajet emes. Ult portalyndaǵy barlyq maqala tek ulttyq súzgiden ótip jaryqqa shyǵady. Iaǵni qazaqqa paidaly dúnie bolsa, ol portalda jariialanýy tiis degen sóz. Ulttyń máselesine qatysty materialdardy kún qurǵatpai, der kezinde oqyrmanǵa jetkizip otyrý – ol bizdiń mindetimiz. Statistikaǵa nazar aýdarsaq, búgin Qazaqstanda internet quraldardyń 78 paiyzdan astamy orys tilindegi saittar bolsa, 11 paiyzy aǵylshyn tilinde eken! Al, qazaqtyń elinde qazaq tilindegi saittardyń sany 9 paiyz ǵana! Orystildi saittardyń bolǵany túsinikti, al, 11 paiyzy aǵylshyn tilinde degen ne? Ony kim oqyp jatyr? Túsiniksiz. Iaǵni orystildi basylymdardyń yqpalynan qutyla almai otyrǵanymyzda, endi qazaqtyń internet keńistiginde aǵylshyn tilindegi saittar erkin dami bastai ma? Oǵan men qarsy emespin. Aǵylshyn tili arqyly álemdegi kóptegen aqparatqa qol jetkizýge bolady delik. Biraq ol úshin sol tildi erkin meńgerýimiz kerek qoi. Ázirge ol jappai beleń alatyn jaǵdaidyń aýyly alys sekildi. Sonda nege qazaq tilinde aqparat tutynǵysy kelgen oqyrmannyń quqyǵy buzylýy tiis? Qazirgi aqparattyq zamanda qazaq oqyrmany amalsyzdan orys tilindegi aqparatty tutynýǵa májbúr. Al, sózdiń siqyry bar. Qai tilde aqparatty tutynsań, sol tilde oilai bastaisyń.
Búgin jastardyń barlyǵy derlik ǵalamtorda otyrady. Sol sebepti qazaq úshin onyń bolashaq progressivti sanasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan jumysty internette belsendi túrde júrgizý kerek. Ábden jattandy bop ketken ártúrli sharalar qazir az nátije beredi. Úshinshiden, internet arqyly qazaqtyń múddesine qaishy, ultqa ziian ákeletin úrdisterdi saralap, oqyrmanǵa obektivti aqparatty berip otyrý qajet. Sebebi, internet búgin eń qoljetimdi, eń yqpaldy bailanys quraly bolyp otyr. Ultqa, onyń bolashaǵyna qatysty kez kelgen sharýany talqyǵa salyp, qazaqqa qas neshe túrli quityrqy amaldardyń oryndalmaýyna internettiń múmkindigin paidalanýǵa tiispiz. Aitylǵandardyń barlyǵy bizge ulttyq múddege jumys jasaityn internet quraldaryn kóptep qurý kerektigin kórsetip otyr. Qazaq tilindegi saittar kóbeiýi kerek, ol sózsiz. Sebebi, ómirimizdiń ainymas bólshegine ainalyp ketken internettiń múmkindigi zor.
— Ishki álemińizdi búkpesiz aqtarǵanyńyz úshin úlken rahmet!
Suhbattasqan Nurshat Tóken,
2012 jyl
