Kinoóneriniń janashyrlary árdaiym Sháken Aimanov atyndaǵy «Qazaqfilm» kinostýdiiasynda bolyp jatqan jańalyqtarǵa nazar aýdaryp otyratyndary belgili. Sondaǵy negizgi maqsat – ulttyq sana-sezimdi tebirente alatyn, tarihqa ainalǵan ult ómiriniń qily kezeńderin shynaiylyqpen sýretteitin, tipti, búgingi ósip kele jatqan jas urpaqtyń rýhani kádesine jaraityn jaqsy filmderdiń paida bolýyna degen qyzyǵýshylyq. Bul búgingi aqparat tasqyndarynyń arasynan óziniń dara jolyn baǵdarlap júrgen qazaq jany úshin zor qajettilik. Kóńildegidei jii bolmasa da, anda-sandaǵa jaltaqtaitynymyz ras. Jasalynyp jatqan filmder týraly derekter kóp aitylmaityny óz aldyna, arasynda maqtan tutarlyq jańalyqtardyń ózderi tasada qalyp qoiyp jatady. Jýyrda «Resei Federatsiiasynda paida bolǵan jańa kinofestivalda «Eýraziialyq kópirdiń» bas júldesi qazaq filmine berilipti» degen jańalyq ónersúier qaýymdy eleń etkizdi.
Kinonyń tilimen aitqanda, tanymal rejisser Aqan Sataevtyń postprodakshny uzaǵyraq bolǵan «Anaǵa aparar jol» atty filmi osy festivaldyń basty tańdaýyna ainalýy men filmniń elimizdiń ekrandaryna shyǵýy qatar keldi. Qyrymda tek qana filmniń ǵana mártebesi emes, sol ananyń rólin oinaǵan Qazaqstannyń memlekettik Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademiialyq drama teatrynyń aktrisasy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Altynai Nógerbek Eýraziia keńistiginiń úzdik aktrisasy atandy. Mine, aqparattyq sarynmen aitylyp otyrǵan zor qýanyshty habardyń máni osy. Bul – qazaq kinoóneriniń kópten kórmegen jeńisi! Keńes odaǵy kezinde Búkilodaqtyq kinofestivaldar bolatyn, jyl saiyn bir odaqtas respýblikanyń astanasy qabyldaityn ol baiqaýdy. Alǵashqy úsh festival (1958-Moskva, 1959-Kiev, 1960-Minsk) qatarynan ótti de, 1964 jyldan bul festival kezekpen ótetin boldy, sol alǵashqy Leningrad qalasynda ótken 1-shi kezekti Búkilodaqtyq kinofestivalda Qazaqstannyń halyq ártisi Ámina Ómirzaqova Sháken Aimanovtyń «Ana týraly ańyz» filminde oinaǵan róline «Eń úzdik áiel róli úshin» júldesin alǵash ret jeńip alǵan edi. Mine, 52 jyldan keiin ekinshi ret osyndai halyqaralyq baiqaýlarda qazaq anasynyń róli úshin jeńip alynǵan júlde! Al bas júlde tipti de alǵash ret desek bolady!
Ulttyq film degenimiz ne? Timýr Jaqsylyqov jazǵan stsenarii boiynsha túsirilgen film arqyly Aqan Sataev osy suraqqa jaýap izdegen siiaqty. HH ǵasyrda basynan ótkizgen taýqymeti jaǵynan qazaqtyń aldyna shyǵa alatyn halyq kemde-kem shyǵar! 2 saǵat 08 minót boiy osy qasiretter kórinisteri ekranda tizbekteldi. Ujymdastyrý, asharshylyq, bosý, týǵan jer men ananyń tabiǵi meiirinen airylyp, balalar úiinde jetimshiliktiń ashy dámin tatyp, laqap tekpen ómir súrýdiń zardaptaryna qan jutyp shydap, jankeshti soǵysta tasqyndap aqqan adam qanyn keshýge májbúr bolý, jeńispen kelgen baqytty ómir quqynan ádiletsizdik pen jaýyzdyqtyń aiyrýyn kórip, erlikpen, batyrlyqpen alǵan marapattarynyń aiaqasty bolýyn bastan keshse de synbaǵan, beti qaitpaǵan, rýhy tolyq, jany qaisar Iliias pen jary Muqannyń oqqa ushqanyn kórý, jalǵyz uly Iliiastan airylyp, onyń habar-osharsyz ómiri men qazaq dalasy men qoǵamynda bolǵan qaiǵy-qasirettiń, náýbet, zulymdyqtyń túr-túrin qaimyqpai tik turyp qarsy ala bilgen, ár mezette ulyn esten shyǵarmai, sony kórýdi arman qylǵan, balasynyń qushaǵyndaǵy el bolashaǵynyń kúshin sezetin kezdiń keletinine sengen qairatty ana Máriiamnyń kúibeń tirshiligi kórermen kókeiin jaýlap alady. Eki ómir: biri jat jerdegi Iliiastyń, ekinshisi óz elindegi Máriiam ananyń bastan keshken hikaialary. Halqymyzdyń kóz jasyn sarqyltqan taýqymetter.
Qos muńlyq – Úmit pen Máriiam apaiǵa páter beredi. Bul jai da ana muńyna tosqaýyl bola almaidy. – Úirene almaimyn, múmkin, meni aýylǵa aparyp tastarsyń, Iliias kelse aýylǵa keledi ǵoi… – Onda men de birge qaitamyn, aýylda da jumys tabylar. Sóitip, aýylǵa kóshedi ekeýi. Aýylda Máriiam ózine oryn taýyp alady, ol aýyl syrtyndaǵy joldy qarsy alatyn jalǵyz báiterek aǵashtyń túbinde tańnyń atysynan kúnniń batysyna deiin otyrady. Balalar Úmitke apanyń sol jerde otyrǵanyn aityp turatyn bolady. Úide Máriiam apa aiattardy oqyp, qudaidan jalǵyzynyń kelýin suraidy. Úmittiń kózi qurǵamaidy – jylaýmen ol da Iliiastyń kelýin tileidi. Jumysynda da bereke joq. Apasyna shái aparýmen bolady. Kúnde aityp júrgen sózder bul jerde de aitylady: — Jas ómirińdi ótkizip aldyń ǵoi, janym. –Apa, osy jerde otyrmai-aq qoisań qaitedi? – Jalǵyzymdy bir kórsem eki dúniede de armanym joq! Ananyń óksip suraǵan tileýin berdi Qudai! Aǵashty janap ótetin eki izdi jolmen kele jatqan er adamnyń júrisine keiipkerlerdiń de, kórermenniń de kóńili aýady! Máriiam apa solyp qalǵan gúlge jan bitkendei baiaý qozǵalyspen otyrǵan ornynan turyp, jolaýshyǵa qarsy bet alady. Aýylǵa qaityp bara jatqan Úmit te artyna qarap Iliiasty kóredi. Ana men balanyń kezdesý sahnasy jan qozǵalysynyń tebireniske toly tolqý sátterine sai áserli kúi týǵyzatynyn aita ketý kerek. Aldymen ekeýi, olarǵa Úmit qosylyp – (joǵarydan túsirilgen kórinis) úsheýi bir bútin jandai bolyp kórinedi… Iá, ÚShEÝI – BIR BÚTIN!!!
… – Mine, balalar, apamyzdyń bastan keshirgeni, keiin nemerelerin ósirip, baqytty ómir súrdi. Bári shydamdylyqtyń arqasynda… – dep aiaqtady mektep sabaǵyn muǵalim.
Barlyq analardyń qurmetine arnalady degen sózdermen filmniń qyzmettik titrlary bastalady. Budan biz film jasaýǵa qatysqan shyǵarmashylyq toptyń quramymen tanysamyz. Osy toptyń barlyǵy derlik «Anaǵa aparar jol» filmine «Eýraziialyq kópir» Halyqaralyq kinofestivaliniń bas júldesin jeńip alýyna atsalysqan kinoóneriniń mamandary. Bárin osy tabysty eńbekterimen quttyqtaimyz! Eń zor tabys — ol filmniń qazaqstandyq kórermenniń ystyq yqylasyna bólenýi! Áliia Nazarbaeva, Aqan Sataev pen Timýr Jaqsylyqov bastaǵan shyǵarmashylyq top 1922 jyly bastalǵan oqiǵalardy qyryq jyldan astam ýaqytqa deiin asqan sheberlikpen búgingi kúnge jetkizip berdi. Eń aldymen olar ár ýaqyttyń saiasi-áleýmettik ereksheligin, rýhani-etnografiialyq, tabiǵi-geografiialyq, turmystyq-ekonomikalyq ózgeristerin, ómir súrýge talpynǵan adamdardyń óz baqyty úshin qandai qajyrlylyq pen kúsh-qairat kórsete bilý kerektigin, tipti qandai qiianat, ádiletsizdik pen adami qasietterdiń aiaqasty bolýymen qashan kúresý, qashan shydamdylyq kórsete bilý kerektigin shynaiy túrde jetkize bilgen. Sondyqtan, kórgen oqiǵalar tizbeginde ómir shyndyǵynyń isi múńkip turǵany qýantady. «Eýraziialyq kópir» talai elekten ótkizip baryp Bas Júldesin qazaq filmine tartý etkeni de filmniń búgingi kórermen talabyna sai tilmen jasalǵandyǵy men onyń shynailyǵynda. 2 saǵat ishinde jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boiy Eýraziia keńistiginiń burysh-buryshyna kóz tastap, keńes dáýirindegi ómirdiń aq pen qarasyn, ashysy men tushysyn seziný múmkindigine ie bolǵan búgingi jastar bul filmniń belsendi kórermeni bolary anyq. Iliias búgin 94 jasqa kelgen bolar edi. Bul jastaǵy qariialar ortamyzda áli de bar, solardyń kópshiligi Iliias kigen kebinniń tarlyǵyn túsinetinder, jany ashyp, kózine jas alatyndar. Mine, bul filmniń qoǵamymyzdyń barlyq músheleriniń talabyna sai jasalynǵandyǵy. Bul óte sirek týyndaityn nátije.
Máriiam apa Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Altynai Nógerbektiń oinaýynda ANA degen sózdiń parqyn biletin qazaq úshin naǵyz «balamnyń aiaǵyna qadalǵan shógir meniń mańdaiyma qadalsyn» deitin ana beinesine saima-sai keletin názik jandy, rýhy myqty, qaisar jan (aýyl starostasynyń betine basqan aiyptary). Máriiam apa filmniń basty keiipkeri, solai qarastyrylǵan, sol sebepten ol qazaq anasynyń jinaqtalǵan batyr beinesi, sol sebepten ol árqaisysymyzǵa anamyzdy eske aldyrady, saǵynysh sezimin týdyrady. Al sol ananyń shynaiy beinesin jasaý, árine jas aktrisa úshin úlken sheberlikti talap etti, kadr ishinde oramaldy kempirlershe bailaý, júris-turysyna káriliktiń belgilerin engizý, qolynyń diril qaǵýy siiaqty plandar oiynnyń maqsatyna sendiredi, kózine uialaǵan muń, ash adamdarǵa kórsetilgen meiirimdilik – t.s.s. róldiń salmaǵyn arttyryp, onyń tereńdigin kórsetedi. Osynyń bári róldiń dárejesin Halyqaralyq festivaldyń júldesine sai etkize bildi! Eń úzdik áiel rólin oryndaǵany úshin degen júlde, jai ǵana atap ótý emes, ol atalym salmaǵy boiynsha eń baǵalylar qataryna kiretin marapat! Ras, bul – óte eleýli jeńis! Bas gazetimiz arqyly madaq aitýǵa turarlyq!
Iliias – Ádil Ahmetovtiń, Úmit Arýjan Jazylbekovanyń oryndaýynda Máriiam apanyń róline kóp reńk qosady, joǵarylaý jolynda jaqsy súiemeldeidi, óz atqarǵan rólderine dál tabylǵan akterler desek – ol shyndyq. Keskindemelik portretteri de, oinaý sheberlikteri de joǵary deńgeidegi juldyzdar! Bolat Ábdilmanov, Berik Aitjanov, Azamat Satybaldy, Aqkenje Álimjan, Erlan Káribaev, Erkebulan Daiyrov, jalpy búkil akterlik ansambl shahmat alańyna oryn-ornyna qoiylǵan figýralar siiaqty atqarady rólderin. Filmniń zor jetistikteriniń biri osynda. Barlyq akterler ortaq maqsatty biledi, soǵan úles qosady. Asylbek Boranbaevtyń Jaiyrovynyń atqaratyn júgi qandai! Aita bersek…
…Filmniń avtorlary bolyp sanalatyn kompozitorlar (Álim Zairov, Roman Vishnevskii) men qoiýshy-sýretshiler (Názira Baibekova, Larisa Reshetova) jumystaryna qoiylǵan talaptar asa joǵary bolmaǵan siiaqty, sebebi, film tynysynyń eń bir asqaqtaityn sahnada Máriiam apa men Iliiastyń (árine, Úmittiń de) kezdesýi mýzykalyq qoldaýdyń keńistikte sharyqtai almai qalǵany, Máriiam apanyń «kárilik griminiń» kárilik maska deńgeiine ǵana jete alǵandyǵy qynjyltpai qoimaidy, búkil film boiy súisinip otyrǵan aktrisanyń mimikalary eń bir sheshýshi sahnada qimylsyz «úndemei» qaldy! Osynyń kesirinen, tipti, filmniń ońtaily sátteriniń ózderin umyttyrýǵa jol ashatyn siiaqty. Sol tárizdi filmde tereń oi eleginen ótpegen bir dramatýrgiialyq kemshilik – ár jerde oqiǵa damýy tyǵyryqqa tireletin qaýip paida bola bastaǵanda sapasyz diktorlyq mátin aralasyp sharasyzdyq tanytady. Filmniń eń sońyndaǵy muǵalimniń sabaǵy da – osy qatarǵa qosylatyn ókinishti jai.
Desek te, «Ulttyq kino» degenimiz ne?» – degen suraq qoiyp, sonyń jaýabyn Aqan Sataevtan surap otyrǵandaimyz. Sebebi, «Anaǵa aparar jol» filmi arqyly Aqan baýyrymyz (árine, Aqan degende búkil film jasaýǵa qatysqan shyǵarmashyl topty aitamyz) HH ǵasyrdyń negizgi qaishylyqtaryn, olardy qazaq anasy (Máriiam) men qazaq balasynyń (Iliias) bastan keshken zardaptaryn qazaq halqy taǵdyrynyń tarihy etip usyndy. Árine, bul «Anaǵa aparar joldyń» naǵyz ulttyq film ekeniniń dáleli. Film shyqqannan beri ǵalamtor jelilerinde ártúrli pikirler paida boldy, olardyń arasynda syn arqalaǵandary da joq emes. Biz olarǵa qazaqsha «bitken iske synshy kóp» dei alamyz. Bitken is – túsirilgen film, qyrýar qiyndyqtardyń basyn idirgen túsirý toby taza kóńilimen, shyn peiilmen qyzmet etkenin baiqai alamyz. Timýr Jaqsylyqov pen Aqan Sataevtyń osynsha oqiǵalardyń bir filmniń ishinde sheberlikpen damyp, shynaiylyqpen órbý sheshimderine jetkize alǵandary tańyrqatady. Ómirde bolmaityn oqiǵa joq shyǵar, al sol aqiqatty filmniń basty keiipkerlerine aýyr júk etip, maqsatty qadamdardan súrinbei ótý úilesimdilikterin dramatýrgiialyq zańdylyqtarǵa baǵyndyryp, sheshimderin kórermen talabynyń qyzyǵýshylyq deńgeiin joǵary ustap, geroilardyń bastan keshkenin qazaq taǵdyry ete alǵandary qýantady. Qazaq kinoóneriniń maitalmany, qyrǵyz baýyrymyz qoiýshy-operator Hasan Qydyráliev úshin bul filmniń quramynda mánsiz qadrlar joq, óz jumysyn asqan tyńǵylyqtylyqpen atqaratyn has sheber búkil tizbektelgen oqiǵalardyń beinekórinisterin óziniń qyraǵy kóz talǵamyna, ýaqyty men keńistigine, shielenistik sátterine sai tús-boiaýlarmen sýrettei bilgen.
Ana degen óte qarapaiym jáne eń tereń uǵymnyń syryn ómir súrýdiń qanshalyqty kúrdeli úrdis ekeni arqyly jetkizýdi kórermenniń aqyl-oi júiesimen emes, júrek syzdaýy arqyly sezdire alǵany bul shyǵarmanyń áserin kópke deiin umyttyrmas! Qazaq kórermeni kinoteatrdan tolǵanyp, óz anasyn eske alyp shyǵary anyq! Sebebi, ol ulttyń janyn tebirentetin tarihi oqiǵalarmen qaýyshty.
Slambek TÁÝEKEL,
kinorejisser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri
.jpeg)