“Aq jol” gazeti 25 tom bolyp shyǵady”

– Siz Ońtústik Qazaqstan oblystyq saiasi qýǵyn-súrgin qurbandary mý­zeiiniń direktorysyz. Atalǵan mýzei­diń saia­satqa qanshalyqty qatysy bar?

– Juban aqyn «Men qazaqpyn, myń ólip, myń tirilgen» dep beker aitpaǵan. Patshalyq Reseidiń otarlaýynan qazaqtar kóp teperish kórdi, kóp qorlyq kórdi. Al keńestik imperiianyń ozbyrlyǵy odan da asyp tústi. Jappai orystandyrý saia­satyn júrgizip, oǵan kónbegenderdiń qoldaǵy baryn tartyp alyp, ózderin itjekkenge aidatty, atty, asty, qoldan asharshylyq uiymdastyryp, halyqtyń jartysyn jýsatyp saldy. Qazaqtyń keń dalasyn túrmelerge ainaldyryp, ata qonysynan aiyryp, shuraily jerlerge kirmelerdi toǵytty. Biraq osyndai zorlyq-zombylyqqa, ideologiialyq qysymǵa qaramastan, qazaq halqy tarihi atamekenin, tili men dinin, ejelgi mádenieti – salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn tutas ult retinde saqtap qala bildi.

Ult bostandyǵy, derbes, táýelsiz memleket qurý jolynda qurban bolǵandar­dyń taǵdyrly tarihyn el jadynan umyt­­tyrmai, eńbekterin nasihattaý – osy mýzeidiń basty mindeti. Saiasi ús­temdik qurbandarynyń qujattary saqtalǵan jeri de osy mýzei. Qan-qa­sap­qa ainalǵandarynyń aiǵaǵy bolǵan, qaǵazynan qan tamǵan qujattarǵa qarap otyryp, qazaqtyń uly halyq ekendigine kóz jetkizgendeisiń. Ulylyq adam sany­nyń kóptigimen ólshenbese kerek, ol halyqtyń qajyr-qairaty, tózimdiligi, kóki­rek kózi oiaýlyǵy, batyrlyǵy arqyly baǵamdalady.

– Sizdiń arhiv qujattarymen aina­lasýyńyzǵa ne túrtki boldy?

–  Tarih qoinaýyna úńilý – arhivterge júginý. Mýzei isiniń jany – arhivtik qujattar. Sol sebepti bizdiń mýzeidiń jumysy arhivterdegi qattalǵan qundy derektermen tikelei bailanysty dep aitýǵa bolady. Biz buryn jazyqsyz ja­pa shekkenderdiń ómirin nasihattasaq, endigi jerde olardyń artta qalǵan eń­bekterine dendep ene bastadyq. Ol eń­bekterdi izdestirý úshin taǵy da arhivterge júginýge týra keledi.

– Aitýyńyzǵa qaraǵanda, talai-talai derekter, áli de zerttelmegen taqy­ryptar arhivterde shań basyp jatqan tárizdi. Búginde irgeli eńbekke ainalǵan «Sholpan» jýrnalyn qai arhivten taptyńyzdar?

– «Sholpan» jýrnaly 1922-1923 jyldary Tashkentte «Túrkistan Kommýnister partiiasy kindik komitetiniń tili» degen aidarmen basylyp shyqqan, saiasi-sharýashylyq pen bilim-ádebietti qam­tityn aiyna bir ret qyrǵyz-qazaq jýrnaly retinde shyǵyp turǵan.

Basylym betterinen qazaq baspasózin zertteýmen ainalysyp júrgen bir ǵalym­nyń Tashkentte «Sholpan» atty jýrnal shyqqandyǵyn, nebári segiz sany jaryq kórgendigin, onyń úsh sany ǵana qolǵa tigendigi jóninde jazylǵan maqalasyn oqydym. Sol túrtki boldy.

Alash qairatkerleri týraly derek­terdiń kóbi Ózbekstannyń arhivterinde saqtalǵanynan burynnan habardar edim. Ondaǵy aqyn-jazýshylarmen baila­nysym arqyly Tashkenttiń ortalyq mýzeileri men arhivterine kirýge ruqsat aldym. Aitqandai-aq, Tashkenttegi Áli­sher Naýai atyndaǵy kitaphanadan «Shol­pannyń» túgeldei segiz sany saqtaýly eken. Amalyn taýyp, sol jýr­nal­darǵa qol jetkizdim. Bul ult áde­bietiniń qorjynyna qosylǵan úlken olja der edim.

Men tarihshy nemese ǵalym emespin. Endi ne istemek kerek? Birden Almatyǵa tarttym. Ǵalym Tursynbek Kákishev­tiń úiine. Arap álipbiimen jazylǵan «Shol­pandy» kórgende, aǵamyzdyń qýanyshynda shek bolǵan joq. «Shirkin-ai, osyny kirillitsaǵa aýdaryp, kitap etip shyǵarar ma edi» degen armanyn esti­dim. «Jazǵan qulda sharshaý joq», Shym­kentke kelip, oqý oryndaryndaǵy tóte jazýdy oqi alatyn mamandarmen bailanysyp, táýekel ettim. Nátijesinde, «Sholpannyń» óz formatymen qyryq bes baspa tabaqtyq kitap etip shyǵarýǵa bel bailadym. Shyǵardym da. Bul 2010 jyl bolatyn.

– Tarihymyzdy bilmei, muraǵat­tar­daǵy dúnielerimizdi túgendemei, órkenietten óz ornymyzdy alý qiyn. En­deshe, arhivtegi qujattardy aq­tar­ǵanda oiyńyzǵa aldymen ne oraldy?

– 1966 jyly jas jýrnalist retinde surapyl zulmattyń shet jaǵasyn kórgen, keiinnen Keńes ókimeti kezinde laýazymdy qyzmetter atqarǵan (Aýyl sharýashylyǵy ministriniń orynbasary, Ońtústik Qa­zaqstan oblysynda obkomnyń hatshysy bolǵan) zeinetker Myrzahan Poshanov degen aqsaqalmen sóilesýdiń sáti túsip edi. Ol kisi tuldyr jetim qalyp kóshe kezip júrgenderinde Nurtas Ońdasynov ekeýin Ǵani Muratbaev Tashkenttegi jetimhanaǵa ornalastyrǵanyn, mektep bitirgen soń baspahanada árip terýshi, korrektor bolyp jumys istegenin aita kele, qulaǵyma sybyrlap: «Eshkimge aitpa, Maǵjannyń alǵashqy kitabyn men tergen edim, sol kezde «Bárinen de sen sulý» degen óleńin jattap alǵanmyn» dep, oqyp bergeni esimde. Ol kezde men «Sary­aǵash» aýdandyq gazetinde jumys isteitinmin. Keiinnen 1972 jyly men osy óleńdi batyr Baýyrjan Momyshulynyń óz aýzynan estidim.

Men muny ziialylardyń eńbek­te­rin tárkilep, qansha jerden halyqqa jet­kizbeýge tyryssa da, kózi tiri qa­zaq­tyń aýyzsha bolsa da, birden birge jetkizetindigin, ult sanasynan sónbei­tindigine dálel retinde aityp otyrmyn.

– Endi «Aq jol» gazetiniń kitap bolyp basylýyna kelsek. Ol jalpy qan­sha tomdy qurady? Oqyrman to­lyq nusqasymen qashan tanysa alady?

– «Aq jol» gazetiniń 1920-1926 jyldar aralyǵynda 613 sany jaryq kórgen. Qýǵyn-súrginge tek adamdar ǵana emes, ult múddesin kózdegen basylymdar da jii ushyraǵany málim. Keńes ókimetine «Aq joldyń» ulttyq-demokratiialyq baǵyttaǵy ustanymy unai qoiǵan joq. Birden jaýyp tastaýǵa batyldyǵy jet­pegendikten, 1925 jyldyń sońynda «Aq joldy» Shymkentke kóshirip, basqa ataý­men shyǵarýdy júktedi.

«Sholpan» jaryq kórgen soń, qolym­daǵy Tashkentten ala kelgen «Aq joldy» kitap etip shyǵarý oiymnan ketpei qoidy. Qolymda gazettiń 5-6 sany ǵana bar, sóitip, ony ári qarai zertteýge den qoidym. Burynǵy astanamyz edi ǵoi dep Orynborǵa, sondai-aq, Omby, Qyzylorda, Máskeýge suraý hat joldadym. Almatynyń memlekettik arhivinen bastap, Ulttyq kitaphana, Ǵalymdar úiiniń kitaphanasyn, tipten Kitap palatasyna deiin izdendim. Osylaisha, gazettiń biraz sany tabyldy. Mamandar óshirilip ketken áripterdi ulǵaityp, anyqtap kórsetetin qurylǵylarmen jumys istedi. Bul aitatyny joq, inemen qudyq qazǵandai is eken. Kóp ýaqyt aldy. Sóitip júrgende, Máskeýden súiinshi habar jetti. «Aq jol» basylymynyń 60 paiyzǵa jýyq materialdaryn sol jaqtan aldyrdyq.

– 2011 jyldan kitap bolyp shyǵa bas­taǵan «Aq joldyń» alǵashqy tom­darynyń tusaýkeseri Almaty, Astana qalalarynda ótkeninen habary­myz bar. Al osy basylymdardy shy­ǵarýǵa qarajat kózi qaidan alyndy?

– Áńgimeniń durysyna kóshsek, «Aq jol» – maǵan ǵana nemese bir oblysqa ǵana tiesili emes, búkil isi qazaqqa or­taq qazyna. Kitaptyń halyq úshin, onyń ishinde ádebietpen, tarihpen shuǵyldanatyn jas­tar men ǵalymdar úshin qajet dúnie ekendigin aityp, qarjylai qoldaýyn surap, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń sol kezdegi ákimin birneshe ret qulaǵdar ettim. Ákim mádeniet bas­qarmasyna tapsyrma bergenimen, ol jaqtan qoldaý tappadyq.

Meniń áý bastaǵy josparym birinshi kitapty satyp ekinshisin, ekinshisinen túsken qarjyǵa kelesi kitaptardy shyǵarý edi. Alaida, «Aq joldyń» kelesi sany qashan shyǵady dep, alaqanyn ysqylap otyrǵan oqyrmannyń az ekendigine kózim jetti. Amalsyz mekemeler men oqý oryndaryna abyroi-bedelimdi salyp, kitap satýyma týra keldi. Óitkeni, kelesi tomdardyń shyǵýy kerek. Sońynda demeýshiler izdei bastadym. Óstip júrip bes jylda on tom shyǵarýǵa qol jetkizdim. Ári qarai shyǵarý múmkin emes edi. Rýhani da, materialdyq ta qol­daý kórmegendikten, «qoia salsam ba eken» degen oiǵa da kelgem.

– Iá, sonymen qoia saldyńyz ba?

– Aitasyń-aý, Ǵabit, «bastaǵandy tastaǵan» janyń men emes! Azaptansam da birqaraǵa jetip jyǵyldym.

Ótken jyldyń erte kókteminde «Shol­­­pan» men «Aq joldyń» on tomyn arqalap, qazirgi Mádeniet jáne sport ministri Arystanbek Muhamediulynyń qabyldaýynda boldym. Ol kitaptardy memleket esebinen shyǵarýǵa ýáde berdi.

Ministrdiń ultjandylyǵy qapyda ketken Alash qairatkerleriniń beinesin elestetti. Alǵashynda senińkiremei qal­ǵanym ras, bas-aiaǵy úsh-tórt aidyń ishinde «Sholpan» men «Aq jol» «Qaz­aq­parat» bas­pasynan 22 myń danamen shy­ǵyp, búkil respýblika kóleminde kitaphanalar men oqý oryndaryna tegin taratyldy.

– Arhivten tabylǵan, óz qoly­ńyzben ustaǵan orny bólek, siz úshin ázirge eń qymbat qujat qaisy?

Seniń suraǵyńa qatysty bir oqiǵanyń esime túsip otyrǵany. Osydan bes-alty jyl buryn Pavlodardan bir aza­mat keldi. Aty-jóni – Farhat Vahidov, ulty tatar eken, jasy seksenge taiap qal­ǵan. «Qyzym, meniń ákem – Máýlen Baizaqov osyndaǵy oblystyq partiia komitetinde qyzmet atqaryp júrgeninde «halyq jaýy» degen jalamen Qylmystyq kodekstiń 58-statiasymen atylyp ketken. Men ol kezde 3-4 jastaǵy bala edim. Sheshem Mýnira Vahitova tatar ultynyń ókili bolǵandyqtan, ákem atylǵan soń, meni alyp Qazanǵa ketedi. Sol jerde qujatymdy ózgertip, Farhat Vahitov, ulty tatar degen qujat alady. Eseigen soń: «Nege meni tatar dep jazdyrdyń, men qazaqpyn, meniń familiiam Vahitov emes Baizaqov», dedim. Sóitip, sheshemniń qarsylyǵyna qaramai, Pavlodarǵa qashyp keldim. Ákem: Máýlen Baizaqov –Keńes ókimeti ornaǵan jyldary Pavlodar gýberniiasynda prokýror qyzmetin atqarǵan eken. Men de sol jerde otbasyn quryp, úili-balaly boldym. Balalar ósti. Munda kelgen sebebim, ákemniń qujattaryn kórý. Familiiamnyń Baizaqov ekendigin dáleldeý. Qazaq bolyp týyldym, qazaq bolyp ólgim keledi», – dedi.

Mýzeidiń qor saqtaý bólimindegi qujattardy kóterdik. Ákesiniń qujaty tabyldy. Óz qolymen toltyrylǵan anketada: «Máýlen Baizaqov – ulty qazaq, áieli Mýnira Vahitova – ulty tatar, uly Farhat Máýlenuly Baizaqov – ulty qazaq, qyzy Aisha Baizaqova – ulty qazaq» dep, taiǵa tańba basqandai jazylǵan. Sondai-aq, Baizaqovtyń atylǵan jáne aqtalǵan jyldary kórsetilgen. Bizdiń yqpalymyzben Farhat aǵai kóp uzamai jańa tólqujat aldy. Qýanyshynda shek bolǵan joq. Kóńildi tebirenterlik sol qujat, sol oqiǵa esimde qalypty.

– Dúnie júzinde qýǵyn-súrginnen, asharshylyqtan qynadai qyrylǵan eki halyq bolatyn bolsa, sonyń biri – qazaq halqy. Jalǵyz bolsa, ol da – qazaq. Sol qurban bolǵan atalary­myzdyń eń­begi men erligin búginde qanshalyqty qadirlep otyrmyz?

– Biz táýelsizdik almaǵanymyzda bul taqyryptyń tarih qoinaýynan tirilip shyǵýy ekitalai edi. Prezidentimiz Nursultan Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan-aq osy máselege dendep kóńil bólip keledi. 1993 jyly 37-niń qyzyl qurbanyna ushyraǵan ult qairatkerlerin jappai aqtaý týraly qaýlyǵa qol qoisa, 1997 jyldyń «31 mamyr kúnin – Jappai kelisim jáne saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni» dep belgilegen jarlyǵy shyqty.

Qurbandar jappai aqtaldy, mýzeiler ashyldy, Alashqa qyzmet etken kóptegen qairatkerlerge derbes mýzeiler arnalyp jatsa, shaǵyn aýdandar men megapolisterde oqý oryndaryna, kóshelerge, mektepterge esimderi berilýde. Bul tarihqa bei-jai qaramaityndyǵymyzdyń belgisi emes pe? Odaqtas respýblikalarda mundai mýzeiler atymen joq. Tek Ýkrainanyń Harkov qalasynda ǵana bar. Asyldarymyzdy, ardaqtylarymyzdy ardaqtaý – el bolyp, jurt bolyp qolǵa alatyn is. Alla bu­iyrtsa, kelesi 2017 jyly «Alash» partiiasynyń qurylǵanyna 100 jyl, memleket qairatkeri Názir Tórequlovtyń 125 jyldyǵy memlekettik deńgeide atalyp ótetindigi josparlanyp otyr.

– Siz basqaratyn mýzei qaraly jyldardyń shejiresi ispetti. Qýǵyn-súrgin men asharshylyqtan halqynyń jartysyna jýyǵynan aiyrylǵan halyqtyń ómirindegi sizdiń mýzeidiń alatyn orny týraly aitsańyz.

– Faktimen sóilesek, qanattas jatqan qyrǵyz elinen 40 adam atylsa, Ózbekstannan 7 adam, al Tájikstannan 1 adam atylǵan. Qazaqstan boiynsha 25 myń adam atylyp, 107 myń adam Sibirge (Magadan, Kolyma, basqa da orys ormandaryna) jer aýdaryldy. Ońtústik Qazaqstanda 2,5 myńǵa jýyq adam «halyq jaýy» retinde atylyp, Shymkenttiń sheti sanalǵan «Qaitpas», «Albasty sai» atalatyn eldi mekenderdegi baýyrlastar qorymynda jatyr. Eń kóp zardap shekken aimaq retinde saiasi qurbandarǵa arnalǵan mýzei osy óńirden salyndy. Táýelsizdiktiń 10 jyl tolýyna orai ashylǵandyqtan, onyń saltanatyna Prezident Nursultan Nazarbaev qatysyp, lentasyn óz qolymen qidy. Biylǵy jyldyń sońynda bul mýzeige 15 jyl tolady. Sońǵy 5-6 jyl kóleminde elimizde «ALJIR», «Karlag» mýzeileri ashyldy.

– Bastapqy taqyrypqa qaita oral­saq. «Aq joldyń» qalǵan kitap­tarymen oqyrmandy qashan kózaiym etpeksizder? Qazirgi tańda qandai ispen ainalysyp jatyrsyzdar?

– «Aq joldyń» 10 tomdyǵy shyq­qandyǵyn joǵaryda aittym. Túptep kelgende, «Aq jol» jiyrma bes tomdy qurady. 25-tomynyń sońǵy núktesi tamyz aiynda qoiyldy. Bul jóninde Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Beibit Atamqulovtyń qabyldaýynda bolyp, málimdedim. Sózimniń basynda aitqanymdai, kelesi 10 tomdyq, iaǵni 20 tomǵa deiingi shyǵýǵa tiis kitaptar jaqyn kúnderde Mádeniet jáne sport ministrliginde ótetin memlekettik satyp alý jónindegi komissiiada qaralmaq. Al qalǵan bes tomdy oblystyń ákimi ministrmen kelisip sheshetindigin aitty. Qoryta aitqanda, qoljazba daiyn, Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna 25 tom tarihi jádigerimiz ázir!

Bizdiń mýzeidiń ózge mýzeilerden baǵyt-baǵdary múlde bólek. Bizde kózben kórip, ishtei túsinetin, qasiretke toly qujattar men sýretter, sol kezeńniń kórinisin beineleitin kinotaspalar men jazylyp alynǵan daýystar, derekti filmdermen jumys isteýdemiz. Mýzeide Kenesarynyń qylyshy bolmaǵanymen, Kenesarynyń rýhy bar. Ult rýhynan myqty jádiger joq.

– Endi jeke shyǵarmashylyǵyńyz jóninde bir suraq. Jurt sizdi aqyn, prozaǵa da dendep engen esseist retinde jaqsy biledi. Baýyrjan Momyshuly, Qasym Qaisenov, Ázilhan Nurshaiyqov, Safýan Shaimerdenov týraly jazǵan esselerińiz kóptiń yqylasyna bólendi. Muraǵattardy aqtaryp júrip, óz shy­ǵar­­mashylyǵyńyz toqyrap qalǵan joq pa?

– Al endi óz shyǵarmashylyǵyma kelsem, 1999 jyly 6 tomdyǵym shyqqan. «Aq jolmen» arpalysyp júrip, alpysty da ortalap qalyppyn. «Áttegen-ai, atbasyn bir shaldyryp ótetin bul jasta bir kitap shyǵara almaityn boldym-aý» dep ókingenim bar. Sol kezde bir qyzmettesim: «Apai, hatshy qyzdyń sýyrmasynan bir dáý qara papkini kórgem, ishinde sizdiń sońǵy jyldary jazǵan óleńderińiz ben áńgime-esselerińiz bar siiaqty, sony qaita bir elekten ótkizip kórseńiz, bir kitap shyǵyp qalar», – dedi.

Sol sózi qamshy bolyp, álgi papkini aqtarǵanda bir emes, eki kitapqa jetetin materialdar tabyldy. Shymkenttegi «Kitap» baspasynyń ókilimen ki­tap shyqqan soń bir aidyń ishinde esep­tesetin bolyp kelisimshart jasastym. Náti­jesinde, «Dialog» jáne «Egiz lebiz» dep atalǵan qos tomdyǵym shyqty. Suranysqa ie bolǵan kitaptar tez ótip ketti. Aitqan merzimde satylǵan kitaptyń qarjysyn baspaǵa quidym. Bul kitaptar tek qana Ońtústik óńirine tarady. Jalpy, sońǵy kezde memlekettik tapsyryspen kitaptarym shyqpapty. Baspa jaǵalap, ótinish jasap josparǵa endirýge ýaqyt tapshy. Táýelsizdik alǵan jyldardaǵy kitaptarymnyń barlyǵy da óz qarjymmen jaryq kórgen eken.

– Endeshe, aldaǵy shyǵarma­lary­ńyz memlekettik tapsyrys ar­­­qyly qalyń oqyrmanyńyzǵa jete bersin. Eldiń rýhyn kóteretin eńbekterińiz jemisti bolsyn degimiz keledi. Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Ǵabit ISKENDERULY,

«Egemen Qazaqstan»