– سٸز وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارى مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورىسىز. اتالعان مۋزەيدٸڭ ساياساتقا قانشالىقتى قاتىسى بار?
– جۇبان اقىن «مەن قازاقپىن, مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەن» دەپ بەكەر ايتپاعان. پاتشالىق رەسەيدٸڭ وتارلاۋىنان قازاقتار كٶپ تەپەرٸش كٶردٸ, كٶپ قورلىق كٶردٸ. ال كەڭەستٸك يمپەرييانىڭ وزبىرلىعى ودان دا اسىپ تٷستٸ. جاپپاي ورىستاندىرۋ ساياساتىن جٷرگٸزٸپ, وعان كٶنبەگەندەردٸڭ قولداعى بارىن تارتىپ الىپ, ٶزدەرٸن يتجەككەنگە ايداتتى, اتتى, استى, قولدان اشارشىلىق ۇيىمداستىرىپ, حالىقتىڭ جارتىسىن جۋساتىپ سالدى. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن تٷرمەلەرگە اينالدىرىپ, اتا قونىسىنان ايىرىپ, شۇرايلى جەرلەرگە كٸرمەلەردٸ توعىتتى. بٸراق وسىنداي زورلىق-زومبىلىققا, يدەولوگييالىق قىسىمعا قاراماستان, قازاق حالقى تاريحي اتامەكەنٸن, تٸلٸ مەن دٸنٸن, ەجەلگٸ مەدەنيەتٸ – سالت-دەستٷرٸن, ەدەت-عۇرپىن تۇتاس ۇلت رەتٸندە ساقتاپ قالا بٸلدٸ.
ۇلت بوستاندىعى, دەربەس, تەۋەلسٸز مەملەكەت قۇرۋ جولىندا قۇربان بولعانداردىڭ تاعدىرلى تاريحىن ەل جادىنان ۇمىتتىرماي, ەڭبەكتەرٸن ناسيحاتتاۋ – وسى مۋزەيدٸڭ باستى مٸندەتٸ. ساياسي ٷستەمدٸك قۇرباندارىنىڭ قۇجاتتارى ساقتالعان جەرٸ دە وسى مۋزەي. قان-قاساپقا اينالعاندارىنىڭ ايعاعى بولعان, قاعازىنان قان تامعان قۇجاتتارعا قاراپ وتىرىپ, قازاقتىڭ ۇلى حالىق ەكەندٸگٸنە كٶز جەتكٸزگەندەيسٸڭ. ۇلىلىق ادام سانىنىڭ كٶپتٸگٸمەن ٶلشەنبەسە كەرەك, ول حالىقتىڭ قاجىر-قايراتى, تٶزٸمدٸلٸگٸ, كٶكٸرەك كٶزٸ وياۋلىعى, باتىرلىعى ارقىلى باعامدالادى.
– سٸزدٸڭ ارحيۆ قۇجاتتارىمەن اينالاسۋىڭىزعا نە تٷرتكٸ بولدى?
– تاريح قويناۋىنا ٷڭٸلۋ – ارحيۆتەرگە جٷگٸنۋ. مۋزەي ٸسٸنٸڭ جانى – ارحيۆتٸك قۇجاتتار. سول سەبەپتٸ بٸزدٸڭ مۋزەيدٸڭ جۇمىسى ارحيۆتەردەگٸ قاتتالعان قۇندى دەرەكتەرمەن تٸكەلەي بايلانىستى دەپ ايتۋعا بولادى. بٸز بۇرىن جازىقسىز جاپا شەككەندەردٸڭ ٶمٸرٸن ناسيحاتتاساق, ەندٸگٸ جەردە ولاردىڭ ارتتا قالعان ەڭبەكتەرٸنە دەندەپ ەنە باستادىق. ول ەڭبەكتەردٸ ٸزدەستٸرۋ ٷشٸن تاعى دا ارحيۆتەرگە جٷگٸنۋگە تۋرا كەلەدٸ.
– ايتۋىڭىزعا قاراعاندا, تالاي-تالاي دەرەكتەر, ەلٸ دە زەرتتەلمەگەن تاقىرىپتار ارحيۆتەردە شاڭ باسىپ جاتقان تەرٸزدٸ. بٷگٸندە ٸرگەلٸ ەڭبەككە اينالعان «شولپان» جۋرنالىن قاي ارحيۆتەن تاپتىڭىزدار?
– «شولپان» جۋرنالى 1922-1923 جىلدارى تاشكەنتتە «تٷركٸستان كوممۋنيستەر پارتيياسى كٸندٸك كوميتەتٸنٸڭ تٸلٸ» دەگەن ايدارمەن باسىلىپ شىققان, ساياسي-شارۋاشىلىق پەن بٸلٸم-ەدەبيەتتٸ قامتيتىن ايىنا بٸر رەت قىرعىز-قازاق جۋرنالى رەتٸندە شىعىپ تۇرعان.
باسىلىم بەتتەرٸنەن قازاق باسپاسٶزٸن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جٷرگەن بٸر عالىمنىڭ تاشكەنتتە «شولپان» اتتى جۋرنال شىققاندىعىن, نەبەرٸ سەگٸز سانى جارىق كٶرگەندٸگٸن, ونىڭ ٷش سانى عانا قولعا تيگەندٸگٸ جٶنٸندە جازىلعان ماقالاسىن وقىدىم. سول تٷرتكٸ بولدى.
الاش قايراتكەرلەرٸ تۋرالى دەرەكتەردٸڭ كٶبٸ ٶزبەكستاننىڭ ارحيۆتەرٸندە ساقتالعانىنان بۇرىننان حاباردار ەدٸم. ونداعى اقىن-جازۋشىلارمەن بايلانىسىم ارقىلى تاشكەنتتٸڭ ورتالىق مۋزەيلەرٸ مەن ارحيۆتەرٸنە كٸرۋگە رۇقسات الدىم. ايتقانداي-اق, تاشكەنتتەگٸ ەلٸشەر ناۋاي اتىنداعى كٸتاپحانادان «شولپاننىڭ» تٷگەلدەي سەگٸز سانى ساقتاۋلى ەكەن. امالىن تاۋىپ, سول جۋرنالدارعا قول جەتكٸزدٸم. بۇل ۇلت ەدەبيەتٸنٸڭ قورجىنىنا قوسىلعان ٷلكەن ولجا دەر ەدٸم.
مەن تاريحشى نەمەسە عالىم ەمەسپٸن. ەندٸ نە ٸستەمەك كەرەك? بٸردەن الماتىعا تارتتىم. عالىم تۇرسىنبەك كەكٸشەۆتٸڭ ٷيٸنە. اراپ ەلٸپبيٸمەن جازىلعان «شولپاندى» كٶرگەندە, اعامىزدىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق. «شٸركٸن-اي, وسىنى كيريلليتساعا اۋدارىپ, كٸتاپ ەتٸپ شىعارار ما ەدٸ» دەگەن ارمانىن ەستٸدٸم. «جازعان قۇلدا شارشاۋ جوق», شىمكەنتكە كەلٸپ, وقۋ ورىندارىنداعى تٶتە جازۋدى وقي الاتىن ماماندارمەن بايلانىسىپ, تەۋەكەل ەتتٸم. نەتيجەسٸندە, «شولپاننىڭ» ٶز فورماتىمەن قىرىق بەس باسپا تاباقتىق كٸتاپ ەتٸپ شىعارۋعا بەل بايلادىم. شىعاردىم دا. بۇل 2010 جىل بولاتىن.
– تاريحىمىزدى بٸلمەي, مۇراعاتتارداعى دٷنيەلەرٸمٸزدٸ تٷگەندەمەي, ٶركەنيەتتەن ٶز ورنىمىزدى الۋ قيىن. ەندەشە, ارحيۆتەگٸ قۇجاتتاردى اقتارعاندا ويىڭىزعا الدىمەن نە ورالدى?
– 1966 جىلى جاس جۋرناليست رەتٸندە سۇراپىل زۇلماتتىڭ شەت جاعاسىن كٶرگەن, كەيٸننەن كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان (اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا وبكومنىڭ حاتشىسى بولعان) زەينەتكەر مىرزاحان پوشانوۆ دەگەن اقساقالمەن سٶيلەسۋدٸڭ سەتٸ تٷسٸپ ەدٸ. ول كٸسٸ تۇلدىر جەتٸم قالىپ كٶشە كەزٸپ جٷرگەندەرٸندە نۇرتاس وڭداسىنوۆ ەكەۋٸن عاني مۇراتباەۆ تاشكەنتتەگٸ جەتٸمحاناعا ورنالاستىرعانىن, مەكتەپ بٸتٸرگەن سوڭ باسپاحانادا ەرٸپ تەرۋشٸ, كوررەكتور بولىپ جۇمىس ٸستەگەنٸن ايتا كەلە, قۇلاعىما سىبىرلاپ: «ەشكٸمگە ايتپا, ماعجاننىڭ العاشقى كٸتابىن مەن تەرگەن ەدٸم, سول كەزدە «بەرٸنەن دە سەن سۇلۋ» دەگەن ٶلەڭٸن جاتتاپ العانمىن» دەپ, وقىپ بەرگەنٸ ەسٸمدە. ول كەزدە مەن «سارىاعاش» اۋداندىق گازەتٸندە جۇمىس ٸستەيتٸنمٸن. كەيٸننەن 1972 جىلى مەن وسى ٶلەڭدٸ باتىر باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ٶز اۋزىنان ەستٸدٸم.
مەن مۇنى زييالىلاردىڭ ەڭبەكتەرٸن تەركٸلەپ, قانشا جەردەن حالىققا جەتكٸزبەۋگە تىرىسسا دا, كٶزٸ تٸرٸ قازاقتىڭ اۋىزشا بولسا دا, بٸردەن بٸرگە جەتكٸزەتٸندٸگٸن, ۇلت ساناسىنان سٶنبەيتٸندٸگٸنە دەلەل رەتٸندە ايتىپ وتىرمىن.
– ەندٸ «اق جول» گازەتٸنٸڭ كٸتاپ بولىپ باسىلۋىنا كەلسەك. ول جالپى قانشا تومدى قۇرادى? وقىرمان تولىق نۇسقاسىمەن قاشان تانىسا الادى?
– «اق جول» گازەتٸنٸڭ 1920-1926 جىلدار ارالىعىندا 613 سانى جارىق كٶرگەن. قۋعىن-سٷرگٸنگە تەك ادامدار عانا ەمەس, ۇلت مٷددەسٸن كٶزدەگەن باسىلىمدار دا جيٸ ۇشىراعانى مەلٸم. كەڭەس ٶكٸمەتٸنە «اق جولدىڭ» ۇلتتىق-دەموكراتييالىق باعىتتاعى ۇستانىمى ۇناي قويعان جوق. بٸردەن جاۋىپ تاستاۋعا باتىلدىعى جەتپەگەندٸكتەن, 1925 جىلدىڭ سوڭىندا «اق جولدى» شىمكەنتكە كٶشٸرٸپ, باسقا اتاۋمەن شىعارۋدى جٷكتەدٸ.
«شولپان» جارىق كٶرگەن سوڭ, قولىمداعى تاشكەنتتەن الا كەلگەن «اق جولدى» كٸتاپ ەتٸپ شىعارۋ ويىمنان كەتپەي قويدى. قولىمدا گازەتتٸڭ 5-6 سانى عانا بار, سٶيتٸپ, ونى ەرٸ قاراي زەرتتەۋگە دەن قويدىم. بۇرىنعى استانامىز ەدٸ عوي دەپ ورىنبورعا, سونداي-اق, ومبى, قىزىلوردا, مەسكەۋگە سۇراۋ حات جولدادىم. الماتىنىڭ مەملەكەتتٸك ارحيۆٸنەن باستاپ, ۇلتتىق كٸتاپحانا, عالىمدار ٷيٸنٸڭ كٸتاپحاناسىن, تٸپتەن كٸتاپ پالاتاسىنا دەيٸن ٸزدەندٸم. وسىلايشا, گازەتتٸڭ بٸراز سانى تابىلدى. ماماندار ٶشٸرٸلٸپ كەتكەن ەرٸپتەردٸ ۇلعايتىپ, انىقتاپ كٶرسەتەتٸن قۇرىلعىلارمەن جۇمىس ٸستەدٸ. بۇل ايتاتىنى جوق, ينەمەن قۇدىق قازعانداي ٸس ەكەن. كٶپ ۋاقىت الدى. سٶيتٸپ جٷرگەندە, مەسكەۋدەن سٷيٸنشٸ حابار جەتتٸ. «اق جول» باسىلىمىنىڭ 60 پايىزعا جۋىق ماتەريالدارىن سول جاقتان الدىردىق.
– 2011 جىلدان كٸتاپ بولىپ شىعا باستاعان «اق جولدىڭ» العاشقى تومدارىنىڭ تۇساۋكەسەرٸ الماتى, استانا قالالارىندا ٶتكەنٸنەن حابارىمىز بار. ال وسى باسىلىمداردى شىعارۋعا قاراجات كٶزٸ قايدان الىندى?
– ەڭگٸمەنٸڭ دۇرىسىنا كٶشسەك, «اق جول» – ماعان عانا نەمەسە بٸر وبلىسقا عانا تيەسٸلٸ ەمەس, بٷكٸل يسٸ قازاققا ورتاق قازىنا. كٸتاپتىڭ حالىق ٷشٸن, ونىڭ ٸشٸندە ەدەبيەتپەن, تاريحپەن شۇعىلداناتىن جاستار مەن عالىمدار ٷشٸن قاجەت دٷنيە ەكەندٸگٸن ايتىپ, قارجىلاي قولداۋىن سۇراپ, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگٸ ەكٸمٸن بٸرنەشە رەت قۇلاعدار ەتتٸم. ەكٸم مەدەنيەت باسقارماسىنا تاپسىرما بەرگەنٸمەن, ول جاقتان قولداۋ تاپپادىق.
مەنٸڭ ەۋ باستاعى جوسپارىم بٸرٸنشٸ كٸتاپتى ساتىپ ەكٸنشٸسٸن, ەكٸنشٸسٸنەن تٷسكەن قارجىعا كەلەسٸ كٸتاپتاردى شىعارۋ ەدٸ. الايدا, «اق جولدىڭ» كەلەسٸ سانى قاشان شىعادى دەپ, الاقانىن ىسقىلاپ وتىرعان وقىرماننىڭ از ەكەندٸگٸنە كٶزٸم جەتتٸ. امالسىز مەكەمەلەر مەن وقۋ ورىندارىنا ابىروي-بەدەلٸمدٸ سالىپ, كٸتاپ ساتۋىما تۋرا كەلدٸ. ٶيتكەنٸ, كەلەسٸ تومداردىڭ شىعۋى كەرەك. سوڭىندا دەمەۋشٸلەر ٸزدەي باستادىم. ٶستٸپ جٷرٸپ بەس جىلدا ون توم شىعارۋعا قول جەتكٸزدٸم. ەرٸ قاراي شىعارۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. رۋحاني دا, ماتەريالدىق تا قولداۋ كٶرمەگەندٸكتەن, «قويا سالسام با ەكەن» دەگەن ويعا دا كەلگەم.
– يە, سونىمەن قويا سالدىڭىز با?
– ايتاسىڭ-اۋ, عابيت, «باستاعاندى تاستاعان» جانىڭ مەن ەمەس! ازاپتانسام دا بٸرقاراعا جەتٸپ جىعىلدىم.
ٶتكەن جىلدىڭ ەرتە كٶكتەمٸندە «شولپان» مەن «اق جولدىڭ» ون تومىن ارقالاپ, قازٸرگٸ مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ ارىستانبەك مۇحامەديۇلىنىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. ول كٸتاپتاردى مەملەكەت ەسەبٸنەن شىعارۋعا ۋەدە بەردٸ.
مينيستردٸڭ ۇلتجاندىلىعى قاپىدا كەتكەن الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ بەينەسٸن ەلەستەتتٸ. العاشىندا سەنٸڭكٸرەمەي قالعانىم راس, باس-اياعى ٷش-تٶرت ايدىڭ ٸشٸندە «شولپان» مەن «اق جول» «قازاقپارات» باسپاسىنان 22 مىڭ دانامەن شىعىپ, بٷكٸل رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە كٸتاپحانالار مەن وقۋ ورىندارىنا تەگٸن تاراتىلدى.
– ارحيۆتەن تابىلعان, ٶز قولىڭىزبەن ۇستاعان ورنى بٶلەك, سٸز ٷشٸن ەزٸرگە ەڭ قىمبات قۇجات قايسى?
سەنٸڭ سۇراعىڭا قاتىستى بٸر وقيعانىڭ ەسٸمە تٷسٸپ وتىرعانى. وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن پاۆلوداردان بٸر ازامات كەلدٸ. اتى-جٶنٸ – فارحات ۆاحيدوۆ, ۇلتى تاتار ەكەن, جاسى سەكسەنگە تاياپ قالعان. «قىزىم, مەنٸڭ ەكەم – مەۋلەن بايزاقوۆ وسىنداعى وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸندە قىزمەت اتقارىپ جٷرگەنٸندە «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن قىلمىستىق كودەكستٸڭ 58-ستاتياسىمەن اتىلىپ كەتكەن. مەن ول كەزدە 3-4 جاستاعى بالا ەدٸم. شەشەم مۋنيرا ۆاحيتوۆا تاتار ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸ بولعاندىقتان, ەكەم اتىلعان سوڭ, مەنٸ الىپ قازانعا كەتەدٸ. سول جەردە قۇجاتىمدى ٶزگەرتٸپ, فارحات ۆاحيتوۆ, ۇلتى تاتار دەگەن قۇجات الادى. ەسەيگەن سوڭ: «نەگە مەنٸ تاتار دەپ جازدىردىڭ, مەن قازاقپىن, مەنٸڭ فاميلييام ۆاحيتوۆ ەمەس بايزاقوۆ», دەدٸم. سٶيتٸپ, شەشەمنٸڭ قارسىلىعىنا قاراماي, پاۆلودارعا قاشىپ كەلدٸم. ەكەم: مەۋلەن بايزاقوۆ –كەڭەس ٶكٸمەتٸ ورناعان جىلدارى پاۆلودار گۋبەرنيياسىندا پروكۋرور قىزمەتٸن اتقارعان ەكەن. مەن دە سول جەردە وتباسىن قۇرىپ, ٷيلٸ-بالالى بولدىم. بالالار ٶستٸ. مۇندا كەلگەن سەبەبٸم, ەكەمنٸڭ قۇجاتتارىن كٶرۋ. فاميلييامنىڭ بايزاقوۆ ەكەندٸگٸن دەلەلدەۋ. قازاق بولىپ تۋىلدىم, قازاق بولىپ ٶلگٸم كەلەدٸ», – دەدٸ.
مۋزەيدٸڭ قور ساقتاۋ بٶلٸمٸندەگٸ قۇجاتتاردى كٶتەردٸك. ەكەسٸنٸڭ قۇجاتى تابىلدى. ٶز قولىمەن تولتىرىلعان انكەتادا: «مەۋلەن بايزاقوۆ – ۇلتى قازاق, ەيەلٸ مۋنيرا ۆاحيتوۆا – ۇلتى تاتار, ۇلى فارحات مەۋلەنۇلى بايزاقوۆ – ۇلتى قازاق, قىزى ايشا بايزاقوۆا – ۇلتى قازاق» دەپ, تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. سونداي-اق, بايزاقوۆتىڭ اتىلعان جەنە اقتالعان جىلدارى كٶرسەتٸلگەن. بٸزدٸڭ ىقپالىمىزبەن فارحات اعاي كٶپ ۇزاماي جاڭا تٶلقۇجات الدى. قۋانىشىندا شەك بولعان جوق. كٶڭٸلدٸ تەبٸرەنتەرلٸك سول قۇجات, سول وقيعا ەسٸمدە قالىپتى.
– دٷنيە جٷزٸندە قۋعىن-سٷرگٸننەن, اشارشىلىقتان قىناداي قىرىلعان ەكٸ حالىق بولاتىن بولسا, سونىڭ بٸرٸ – قازاق حالقى. جالعىز بولسا, ول دا – قازاق. سول قۇربان بولعان اتالارىمىزدىڭ ەڭبەگٸ مەن ەرلٸگٸن بٷگٸندە قانشالىقتى قادٸرلەپ وتىرمىز?
– بٸز تەۋەلسٸزدٸك الماعانىمىزدا بۇل تاقىرىپتىڭ تاريح قويناۋىنان تٸرٸلٸپ شىعۋى ەكٸتالاي ەدٸ. پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنان-اق وسى مەسەلەگە دەندەپ كٶڭٸل بٶلٸپ كەلەدٸ. 1993 جىلى 37-نٸڭ قىزىل قۇربانىنا ۇشىراعان ۇلت قايراتكەرلەرٸن جاپپاي اقتاۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويسا, 1997 جىلدىڭ «31 مامىر كٷنٸن – جاپپاي كەلٸسٸم جەنە ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ» دەپ بەلگٸلەگەن جارلىعى شىقتى.
قۇرباندار جاپپاي اقتالدى, مۋزەيلەر اشىلدى, الاشقا قىزمەت ەتكەن كٶپتەگەن قايراتكەرلەرگە دەربەس مۋزەيلەر ارنالىپ جاتسا, شاعىن اۋداندار مەن مەگاپوليستەردە وقۋ ورىندارىنا, كٶشەلەرگە, مەكتەپتەرگە ەسٸمدەرٸ بەرٸلۋدە. بۇل تاريحقا بەي-جاي قارامايتىندىعىمىزدىڭ بەلگٸسٸ ەمەس پە? وداقتاس رەسپۋبليكالاردا مۇنداي مۋزەيلەر اتىمەن جوق. تەك ۋكراينانىڭ حاركوۆ قالاسىندا عانا بار. اسىلدارىمىزدى, ارداقتىلارىمىزدى ارداقتاۋ – ەل بولىپ, جۇرت بولىپ قولعا الاتىن ٸس. اللا بۇيىرتسا, كەلەسٸ 2017 جىلى «الاش» پارتيياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل, مەملەكەت قايراتكەرٸ نەزٸر تٶرەقۇلوۆتىڭ 125 جىلدىعى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە اتالىپ ٶتەتٸندٸگٸ جوسپارلانىپ وتىر.
– سٸز باسقاراتىن مۋزەي قارالى جىلداردىڭ شەجٸرەسٸ ٸسپەتتٸ. قۋعىن-سٷرگٸن مەن اشارشىلىقتان حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلعان حالىقتىڭ ٶمٸرٸندەگٸ سٸزدٸڭ مۋزەيدٸڭ الاتىن ورنى تۋرالى ايتساڭىز.
– فاكتٸمەن سٶيلەسەك, قاناتتاس جاتقان قىرعىز ەلٸنەن 40 ادام اتىلسا, ٶزبەكستاننان 7 ادام, ال تەجٸكستاننان 1 ادام اتىلعان. قازاقستان بويىنشا 25 مىڭ ادام اتىلىپ, 107 مىڭ ادام سٸبٸرگە (ماگادان, كولىما, باسقا دا ورىس ورماندارىنا) جەر اۋدارىلدى. وڭتٷستٸك قازاقستاندا 2,5 مىڭعا جۋىق ادام «حالىق جاۋى» رەتٸندە اتىلىپ, شىمكەنتتٸڭ شەتٸ سانالعان «قايتپاس», «الباستى ساي» اتالاتىن ەلدٸ مەكەندەردەگٸ باۋىرلاستار قورىمىندا جاتىر. ەڭ كٶپ زارداپ شەككەن ايماق رەتٸندە ساياسي قۇرباندارعا ارنالعان مۋزەي وسى ٶڭٸردەن سالىندى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 10 جىل تولۋىنا وراي اشىلعاندىقتان, ونىڭ سالتاناتىنا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, لەنتاسىن ٶز قولىمەن قيدى. بيىلعى جىلدىڭ سوڭىندا بۇل مۋزەيگە 15 جىل تولادى. سوڭعى 5-6 جىل كٶلەمٸندە ەلٸمٸزدە «الجير», «كارلاگ» مۋزەيلەرٸ اشىلدى.
– باستاپقى تاقىرىپقا قايتا ورالساق. «اق جولدىڭ» قالعان كٸتاپتارىمەن وقىرماندى قاشان كٶزايىم ەتپەكسٸزدەر? قازٸرگٸ تاڭدا قانداي ٸسپەن اينالىسىپ جاتىرسىزدار?
– «اق جولدىڭ» 10 تومدىعى شىققاندىعىن جوعارىدا ايتتىم. تٷپتەپ كەلگەندە, «اق جول» جيىرما بەس تومدى قۇرادى. 25-تومىنىڭ سوڭعى نٷكتەسٸ تامىز ايىندا قويىلدى. بۇل جٶنٸندە وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بەيبٸت اتامقۇلوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, مەلٸمدەدٸم. سٶزٸمنٸڭ باسىندا ايتقانىمداي, كەلەسٸ 10 تومدىق, ياعني 20 تومعا دەيٸنگٸ شىعۋعا تيٸس كٸتاپتار جاقىن كٷندەردە مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸندە ٶتەتٸن مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ جٶنٸندەگٸ كوميسسييادا قارالماق. ال قالعان بەس تومدى وبلىستىڭ ەكٸمٸ مينيسترمەن كەلٸسٸپ شەشەتٸندٸگٸن ايتتى. قورىتا ايتقاندا, قولجازبا دايىن, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 25 جىلدىعىنا 25 توم تاريحي جەدٸگەرٸمٸز ەزٸر!
بٸزدٸڭ مۋزەيدٸڭ ٶزگە مۋزەيلەردەن باعىت-باعدارى مٷلدە بٶلەك. بٸزدە كٶزبەن كٶرٸپ, ٸشتەي تٷسٸنەتٸن, قاسٸرەتكە تولى قۇجاتتار مەن سۋرەتتەر, سول كەزەڭنٸڭ كٶرٸنٸسٸن بەينەلەيتٸن كينوتاسپالار مەن جازىلىپ الىنعان داۋىستار, دەرەكتٸ فيلمدەرمەن جۇمىس ٸستەۋدەمٸز. مۋزەيدە كەنەسارىنىڭ قىلىشى بولماعانىمەن, كەنەسارىنىڭ رۋحى بار. ۇلت رۋحىنان مىقتى جەدٸگەر جوق.
– ەندٸ جەكە شىعارماشىلىعىڭىز جٶنٸندە بٸر سۇراق. جۇرت سٸزدٸ اقىن, پروزاعا دا دەندەپ ەنگەن ەسسەيست رەتٸندە جاقسى بٸلەدٸ. باۋىرجان مومىشۇلى, قاسىم قايسەنوۆ, ەزٸلحان نۇرشايىقوۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ تۋرالى جازعان ەسسەلەرٸڭٸز كٶپتٸڭ ىقىلاسىنا بٶلەندٸ. مۇراعاتتاردى اقتارىپ جٷرٸپ, ٶز شىعارماشىلىعىڭىز توقىراپ قالعان جوق پا?
– ال ەندٸ ٶز شىعارماشىلىعىما كەلسەم, 1999 جىلى 6 تومدىعىم شىققان. «اق جولمەن» ارپالىسىپ جٷرٸپ, الپىستى دا ورتالاپ قالىپپىن. «ەتتەگەن-اي, اتباسىن بٸر شالدىرىپ ٶتەتٸن بۇل جاستا بٸر كٸتاپ شىعارا المايتىن بولدىم-اۋ» دەپ ٶكٸنگەنٸم بار. سول كەزدە بٸر قىزمەتتەسٸم: «اپاي, حاتشى قىزدىڭ سۋىرماسىنان بٸر دەۋ قارا پاپكٸنٸ كٶرگەم, ٸشٸندە سٸزدٸڭ سوڭعى جىلدارى جازعان ٶلەڭدەرٸڭٸز بەن ەڭگٸمە-ەسسەلەرٸڭٸز بار سيياقتى, سونى قايتا بٸر ەلەكتەن ٶتكٸزٸپ كٶرسەڭٸز, بٸر كٸتاپ شىعىپ قالار», – دەدٸ.
سول سٶزٸ قامشى بولىپ, ەلگٸ پاپكٸنٸ اقتارعاندا بٸر ەمەس, ەكٸ كٸتاپقا جەتەتٸن ماتەريالدار تابىلدى. شىمكەنتتەگٸ «كٸتاپ» باسپاسىنىڭ ٶكٸلٸمەن كٸتاپ شىققان سوڭ بٸر ايدىڭ ٸشٸندە ەسەپتەسەتٸن بولىپ كەلٸسٸمشارت جاساستىم. نەتيجەسٸندە, «ديالوگ» جەنە «ەگٸز لەبٸز» دەپ اتالعان قوس تومدىعىم شىقتى. سۇرانىسقا يە بولعان كٸتاپتار تەز ٶتٸپ كەتتٸ. ايتقان مەرزٸمدە ساتىلعان كٸتاپتىڭ قارجىسىن باسپاعا قۇيدىم. بۇل كٸتاپتار تەك قانا وڭتٷستٸك ٶڭٸرٸنە تارادى. جالپى, سوڭعى كەزدە مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن كٸتاپتارىم شىقپاپتى. باسپا جاعالاپ, ٶتٸنٸش جاساپ جوسپارعا ەندٸرۋگە ۋاقىت تاپشى. تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارداعى كٸتاپتارىمنىڭ بارلىعى دا ٶز قارجىممەن جارىق كٶرگەن ەكەن.
– ەندەشە, الداعى شىعارمالارىڭىز مەملەكەتتٸك تاپسىرىس ارقىلى قالىڭ وقىرمانىڭىزعا جەتە بەرسٸن. ەلدٸڭ رۋحىن كٶتەرەتٸن ەڭبەكتەرٸڭٸز جەمٸستٸ بولسىن دەگٸمٸز كەلەدٸ. ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن
عابيت ٸسكەندەرۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
.jpeg)