«Alash partiiasy men Alashordanyń qurylǵanyna 100 jyl
1905-jyly búkil Reseidi qamtyǵan Orys revoliýtsiiasy men imperator Nikolai II- niń 1905-jyldyń tamyzynda qol qoiǵan Manifestindegi 1-shi taraýyndaǵy «Sóz, jeke tulǵanyń bostandyǵy,jiyndar men qoǵamdyq uiymdardyń bostandyǵy» týraly taraýy Qazaq dalasyna úlken ózgerister ákeldi. HH- ǵasyrdyń basynda -aq, el qamyn jep otarshylarǵa qarsy saiasi kózqarasy qalyptasa bastaǵan Qazaq ziialylary endi eldiń basyn qosyp, imperiianyń ozbyrlyǵyna birigip kúresýdi bastaǵan edi. Á.Bókeihanov, A.Baitursynov. M.Dýlatov, J.Aqbaev uiymdastyryp,myńdaǵan qazaq aimaqtarynyń ókilderi qol qoiyp, patshanyń atyna, premer ministr Stolypinniń atyna, Ishki ister ministriniń atyna jazylǵan joldanǵan PETITsIIa osy Alash qozǵalysynyń bastaýy bolatyn.Ol petitsiialarda atap kórsetilgen on tórt bap patsha Manifesinde jazylǵan zańdyq baptarǵa sáikes, qazaq halqynyń sol kezdegi bilikke jetkizilmei júrgen muń múddesi edi.
Osy tarihi kezeń týraly ótken jyldyń aiaǵynda birneshe saittarda jariialanǵan «Alash týyn kótergender» atty zertteý maqalamda jazǵan bolatynmyn. Ony qaitalaǵannyń jóni bolmas. Degenmen, ALASh QOZǴALYSYN osy jyldary bastaǵan Á.Bókeihanov, A.Baitursynov, M.Dýlatov, J.Aqbaev, M.Tynyshpaev, H.Dosmuhamedov, J.Dosmuhamedov tárizdi tulǵalarmen birge, aǵaiyndylar Ahmet, Ǵazymbek BIRIMJANOVTARDA osy Alash qozǵalysynyń ortasynda júrdi.
Orynbor gimnaziiasyn, Qazan ýniversitetiniń Zań fakýltetin Altyn medalmen bitirgen Ahmet Birimjanov 1906-jylǵa deiin Orynbor, Tom qalalarynda sot salasynda qyzmet etip júrdi. Bul kezde A.Birimjanov halyqshyldyǵymen el qurmetine ie bolyp úlgergen zańger edi. Sondyqtan ol 1906-1907-jyldardaǵy Reseidiń jáne I-II-shi Dýmasyna Torǵai oblysy atynan depýtat bolyp sailandy.Eki Dýmanyń da ǵumyry qysqa bolǵanmen depýtat Ahmet Birimjanov Dýmadaǵy Musylmandar fraktsiiasynyń belsendi múshesi bolyp, Reseidiń otar elderde júrgizip otyrǵan ozbyr agrarlyq saiasatyn shekteý, qazaq jerindegi áskeri dala sottaryn joiýdy, qonystanýshylardy shekteýdi, olarǵa jer bólý jóninde is áreket tek Dýma qabylǵan Zańdar boiynsha júzege asýy talap etti.
Ortalyq Aziiada jer bólý isteri týraly keibir zańdardy Dýmada qabyldaýǵa yqpal etken Musylmandar fraktsiiasynyń beldi músheleri ishinde B.Qarataev (Oral oblysynan),A.Qalmenov (Batystan) ,M.Tynyshpaev, J.Qulmanov(Jetisý oblysynan) tárizdi depýtattar boldy.
I-shi jáne II-shi Dýma músheleriniń qatarynda eser, menshevikterdiń, sotsialistik halyq partiiasynyń da ókilderi boldy. Osy partiialar men Dýma depýtaty Ahmet Birimjanov pen musylmandar fraktsiiasy usynǵan zańdardyń kóbisi Premer ministr Stolypinge jaqpady. Óitkeni, joǵaryda aty atalǵan partiialardyń talaby boiynsha ishki áleýmettik jaǵdaidy kóterýge imperiianyń ekonomikalyq múmkindigi de joq edi. Sondai aq,Orta Aziiada otarshyldyq baǵyttaǵy saiasatyn keri ózgertýge patshalyq Reseidiń oiy da bolmaǵan tyn.
Iaǵni, bul kezeńde Reseidiń kóptegen sharýalary, qara shekpendileri Orta Aziiaǵa, onyń ishinde Qazaq jeriniń eń shuraily jerlerine jappai ornalastyryla bastaǵan kez edi. 1906-1907-jyldardaǵy eki birdei Dýmanyń qyzmet merziminiń óte qysqa bolýy orys sotsialistik partiiasynyń jáne Musylmandar fraktsiiasynyń usynǵan Zańdary premer ministr Stolypinge jaqpai qalýynan boldy. Sosyn patsha Nikolai II- óz jarlyǵymen Dýmanyń qyzmetin toqtatty.
Al, qazaq eliniń máselelerin Dýmada kótergen depýtat Ahmet Birimjanovqa kelesi Dýmaǵa óziniń kandidatýrasyn usynýǵa jáne eline qaitýǵa tyiym salynyp, oǵan tek Reseidiń Buzylyq qalasynda qyzmet etýge ruqsat berdi.
Al, III-shi Dýmaǵa Orta Aziia ókilderine depýtat bolýǵa shek qoiyldy. Osy III-shi Dýma eń uzaq «ómir súrgen» Dýma BOLDY. III-shi Dýmada qazaq depýtattarynyń bolmaýy Alash qairatkerlerin alańdatty. Sosyn kelesi IV-shi Dýmaǵa qazaq Orynbordan depýtat ótkizý maqsatymen Ahmet Baitursynov 1912-jyly «Qazaq, hám, Dýma» atty maqalasyn jazǵan. A.Baitursynov odan buryn da «Aiqap»jýrnaly arqyly Túrkistan jurtynan, bashqurt, noǵai, tatar jurttarynan IV-shi Dýmaǵa qazaqtan depýtattyqqa bir ókil ótkizýge kómek suraǵan eken. Ahańdy Túrkistan, noǵai, tatar jurtynyń ókilderi qoldap, qol ushtaryn berýge keliskenimen Resei biligi IV-shi Dýmaǵa da qazaq depýtattaryn ótkizbei qoiǵan. Sóitip júrgende, Birinshi dúniejúzilik soǵys bastalyp, Resei ishinde alasapyran oqiǵalar bolyp jatty.
1917-jyly patsha Nikolai II- taǵynyn kúshtep túsirilip, onyń ornyna kadet partiiasynyń beldi múshesi Kerenskii bastaǵan Ýaqytsha úkimet keldi.
Bul kezde belgili zańger bolyp ataǵy shyqqan Ahmet Birimjanov Orynborǵa kóship keldi. Sol kúnnen bastap Alash qozǵalysyna belsene aralasty. Orynbordaǵy 1917-jyly sáýir aiynan bastalǵan Jalpyqazaqtyq birneshe siezge qatysty. Kúzde ótken siezde Ýaqytsha úkimettiń Torǵai ýezindegi komissary, odan keiin Qostanai ýezindegi komissary qyzmetterin atqardy. Alash partiiasynyń jáne úkimetiniń sailanbaly múshesi boldy. 1919-jyly Keńes ókimeti Alash orda qairatkerlerine resmi keshirim jasalǵannan keiin, Ahmet Birimjanov Qazaq avtonomiiasy Joǵarǵy Sotynyń múshesi, odan keiin de Joǵarǵy sot salasynda jaýapty qyzmetter atqardy. Qyzylorda respýblikanyń astanasy bolǵanda qazaqtyń ziialy tulǵalary A.Baitursynovpen, Á.Bókeihanovpen, M.Dýlatovpen, olardyń otbasymen aralasyp, syilasyp turǵan. Ahmet Birimjanov 55 jasynda qaýipti keselge ushyrap, sodan Leningradta, (qazirgi Peterbýrgte) 1927-jyly qaitys bolyp, sonda jerlengen. Sońǵy saparǵa Á.Bókeihanov, M.Áýezov, Á.Marǵulan shyǵaryp salypty.
A.Birimjanovtyń jastyq shaǵyna qysqasha sholý
Ahmet Birimjanov Qazan ýniversitetiniń zań fakýltetinde V.Ýlianovpen (Lenin) birge oqyǵan. Biraq kishi Ýlianov sońǵy kýrsta aǵasynyń terroristik uiymǵa qatysyp, sottalǵany sebepti, ýniversitetten shyǵarǵandyqtan, ol diplomdy ekstrenno ekzamen tapsyryp alǵan. Al, Ahmet Birimjanov Qazan ýniversitetiniń zań fakýltetin Altyn medalmen bitirgen.A.Birimjanov gimnaziiada oqyp júrgen kezinde aq Orynbor jandarmeriiasynyń baqylaý tizimine engen. Onyń eki sebebi bar edi A.Birimjanov gimnaziiada oqyp júrgende halyqshyl sózder aityp, orys otarshylarynyń qazaqtardyń jeri tartyp alyp jatqan áreketterine narazylyq pikirlerin aitqan. Bul birinshiden, ekinshiden, A.Birimjanov ataqty tarhan Shaqshaq Jánibek batyrdyń urpaǵy edi. Shaqshaq Jánibek batyr Tarhan ataǵyn Ahmettiń atasy Dáýitbaiǵa mura etip qaldyrǵan. Dáýitbaidan Musa, Musadan Shegen, Shegennen Birimjan, Birimjannan Qorǵanbek, Qorǵanbekten Ahmet, Ǵazymbek jáne t.b. 1868-jyly Torǵai ýezi qurylǵannan beri Shegennen bastap, onyń urpaqtary Dáýrenbek, Jaqyp, Qorǵanbek Resei patshalyǵy qulaǵanǵa deiin Tosyn bolysyn basqardy. Solai desek te, el arasynda óte bedeldi Shegen urpaqtarynyń bárin ýezdik jandarmeriia únemi baqylaýda ustap, aitqan sózderin, istegen isterin tirkep otyrǵan. Ahmet Birimjanovtyń da jandarmeriia baqylýynda bolýynyń da osyndai sebepteri bar edi.
Ǵazymbek BIRIMJANOV -ALASh QOZǴALYSYNYŃ QAIRATKERI
1917-jyly sáýir aiynda Orynbor qalasyndaǵy Jalpyhalyqtyq qazaq siezine qatysqanda Ǵazymbek bar bolǵany 21 jasta edi. Bul kezde Ǵazymbek Birimjanov Orynbor gimnaziiasyn úzdik bitirgen, bashqursha, oryssha tilderdi meńgergen jan jaqty ultshyl jas edi. Oǵan birden bir sebep, Ǵazymbek bala kezinen aǵasy Ahmettiń qolynda, tárbiesinde bolyp, Buzylyq, Orynbor qalasynda oqýy.
Mamyr aiynda OrynbordaǵY Jalpyhalyqtyq siezde Alash partiiasy men Alash ordanyń belsendi múshesi boldy. Sol jiynda bashqurt tobynyń atynan sóz sóilegen. Alash avtonomiiasyn qurý jónindegi ideianyń jaqtaýshysy retinde, Álihan Bókeihanovtyń jaǵynda bolǵan. Alash orda úkimetiniń áskerin qurýǵa biraz úlesin qosqan. Ol qazaqtardyń myqty áskerin qurýdy armandaidy. Ǵ.Birimjanov osy máselemen naqty ainalysqan M.Dýlatovpen kóp keńesken. Olar Alash orda áskerin qurý úshin qazaq jastaryn ásker tártibine, myltyq atý mashyǵyna úiretýdi ýaqyt uttyrmai, tez arada qolǵa alý kerektigin túsingen. Sol jyly olar Alashtyń qolyna túsken qarjyǵa vintovkalar, oq dáriler alyp, keibir orys áskerilerin jaldap, jastardy áskeri tártipke úirete bastaǵan.
Alash orda basshylary tek vintovkamen, oq dárimen qazaq áskeri dármensiz bolatynyn túsinip, Kolchaktan zeńbirekter, pýlemetter, vintovkalardy kóptep berýdi suraý úshin, elshilikke oryssha, qazaqsha sheshen sóileitin Ǵazymbek Birimjanovty elshi etip, kelissózge jiberedi. Biraq,Sibirdi «aqtar» dep atalyp ketken Sibir áskerin basqaryp turǵan Kolchak monarhist edi, ol eski monarhiiany qaita ornatýdy kózdep júrgen adam edi. Burynǵy buratana elderdiń «avtonomiia» bolýyna múlde qarsy pikirdegi áskeri tin. Alash orda atynan kelissózge kelgen Ǵazymbek Reseide Ýaqytsha úkimet pen bolshevikter men arasynda úlken shaiqastar jurip jatqanyn aityp, Alash orda áskerine mol qarý jaraq bólip, áskeri mamandar berýdi suraǵan. Biraq Alash orda men Kolchak arasyndaǵy kelissóz sátsiz aiaqtalǵan. Óitkeni, Kolchak sol jerde Aziia elderiniń Reseiden bólshektenýine múlde qarsy ekenin aityp, áskeri qarý jaraqtar berýden múlde bas tartqan. Bul 1918- jyl edi. Bul kóptegen saiasi kúshterdiń arpalysyp, jan berisip, jan alysyp turǵan zamany edi. Qazaq jerine birese Kolchak áskeri kóktep kirip, birese bolshevikter jeńip, qubylyp turǵan jyldar edi.
Al, arada bir jarym jyl ótkennen keiin, 1919-jyly Keńes áskeri Kolchaktyń áskerin birjola Qytaiǵa ysyryp, barlyq jerde óz ókimetin ornatty. 1920-jyly Qazaq avtonomiiasy quryldy. Osy kezderi sózge sheshen, dilmar, pýblitsist Ǵazymbek Birimjanov «Aq jol» gazetiniń redaktory qyzmtin atqarǵan. Ult ustazy Ahmet Baitursynovtyń elý jyldyq merei toiy Táshkende atalyp ótkende,Ahańnyń halqyna sińirgen eńbekteri týrly maqala osy «Aq jol» gazetinde jariialanyp, keiin ol maqala talai zertteýshi ǵalymdardyń eńbekterinde kórsetildi.1922-jyly Táshken instityn bitirip, dáriger mamandyǵyn alǵan Ǵazymbek Birimjanovty Úkimet basynda júrgen Turar Rysqulov Berlinniń Mal sharýashylyǵy ýniversitetine oqýǵa jiberedi. Ǵ.Birimjanov ony 1928-jyly óte jaqsy aiaqtap, «mal dárigeri» mamandyǵyn alyp kele jatqan jolda, Máskeýde tutqyndyidy. Ony sol jerde sottap, Kareliiaǵa lagerge aidap jibergen. Ǵazymbek Birimjanov sol aidaýda júrip, «Aq teńiz Baltyq» kanalyn qazýǵa qatysqan. Birer jyldan soń. Iaǵni, 1937-jyly taǵy túrmege qamalyp, úshtiktiń sotymen Alash qairatkeri retinde atý jazasyna kesilgen. «Keńes ukimetine qarsy kúres(Táshkende tusirilgen sýret)ti, Kolchakpen bailanys jasaǵan, kontrrevoliýtsioner» degen aiyptar taqqan.Úkim 1938-jyly oryndalǵan.
Jumat ÁNESULY, jazýshy, tarihshy
Birinshi sýrette Dýmanyń depýtaty Ahmet Birimjanov Dýma depýtattarymen turǵan sáti (sol jaqtan birinshi)
Ekinshi sýrette Alash qairatkerleri (oń jaqtan) Ǵazymbek Birimjanov, Mirjaqyp Dýlatov, Ahmetsafa Iýsýpov
