«الاش پارتيياسى مەن الاشوردانىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل
1905-جىلى بٷكٸل رەسەيدٸ قامتىعان ورىس رەۆوليۋتسيياسى مەن يمپەراتور نيكولاي II- نٸڭ 1905-جىلدىڭ تامىزىندا قول قويعان مانيفەستٸندەگٸ 1-شٸ تاراۋىنداعى «سٶز, جەكە تۇلعانىڭ بوستاندىعى,جيىندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بوستاندىعى» تۋرالى تاراۋى قازاق دالاسىنا ٷلكەن ٶزگەرٸستەر ەكەلدٸ. حح- عاسىردىڭ باسىندا -اق, ەل قامىن جەپ وتارشىلارعا قارسى ساياسي كٶزقاراسى قالىپتاسا باستاعان قازاق زييالىلارى ەندٸ ەلدٸڭ باسىن قوسىپ, يمپەرييانىڭ وزبىرلىعىنا بٸرٸگٸپ كٷرەسۋدٸ باستاعان ەدٸ. ە.بٶكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ. م.دۋلاتوۆ, ج.اقباەۆ ۇيىمداستىرىپ,مىڭداعان قازاق ايماقتارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ قول قويىپ, پاتشانىڭ اتىنا, پرەمەر مينيستر ستولىپيننٸڭ اتىنا, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنٸڭ اتىنا جازىلعان جولدانعان پەتيتسييا وسى الاش قوزعالىسىنىڭ باستاۋى بولاتىن.ول پەتيتسييالاردا اتاپ كٶرسەتٸلگەن ون تٶرت باپ پاتشا مانيفەسٸندە جازىلعان زاڭدىق باپتارعا سەيكەس, قازاق حالقىنىڭ سول كەزدەگٸ بيلٸككە جەتكٸزٸلمەي جٷرگەن مۇڭ مٷددەسٸ ەدٸ.
وسى تاريحي كەزەڭ تۋرالى ٶتكەن جىلدىڭ اياعىندا بٸرنەشە سايتتاردا جارييالانعان «الاش تۋىن كٶتەرگەندەر» اتتى زەرتتەۋ ماقالامدا جازعان بولاتىنمىن. ونى قايتالاعاننىڭ جٶنٸ بولماس. دەگەنمەن, الاش قوزعالىسىن وسى جىلدارى باستاعان ە.بٶكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, ج.اقباەۆ, م.تىنىشپاەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, ج.دوسمۇحامەدوۆ تەرٸزدٸ تۇلعالارمەن بٸرگە, اعايىندىلار احمەت, عازىمبەك بٸرٸمجانوۆتاردا وسى الاش قوزعالىسىنىڭ ورتاسىندا جٷردٸ.
ورىنبور گيمنازيياسىن, قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸن التىن مەدالمەن بٸتٸرگەن احمەت بٸرٸمجانوۆ 1906-جىلعa دەيٸن ورىنبور, توم قالالارىندا سوت سالاسىندا قىزمەت ەتٸپ جٷردٸ. بۇل كەزدە ا.بٸرٸمجانوۆ حالىقشىلدىعىمەن ەل قۇرمەتٸنە يە بولىپ ٷلگەرگەن زاڭگەر ەدٸ. سوندىقتان ول 1906-1907-جىلدارداعى رەسەيدٸڭ جەنە I-II-شٸ دۋماسىنا تورعاي وبلىسى اتىنان دەپۋتات بولىپ سايلاندى.ەكٸ دۋمانىڭ دا عۇمىرى قىسقا بولعانمەن دەپۋتات احمەت بٸرٸمجانوۆ دۋماداعى مۇسىلماندار فراكتسيياسىنىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ بولىپ, رەسەيدٸڭ وتار ەلدەردە جٷرگٸزٸپ وتىرعان وزبىر اگرارلىق ساياساتىن شەكتەۋ, قازاق جەرٸندەگٸ ەسكەري دالا سوتتارىن جويۋدى, قونىستانۋشىلاردى شەكتەۋدٸ, ولارعا جەر بٶلۋ جٶنٸندە ٸس ەرەكەت تەك دۋما قابىلعان زاڭدار بويىنشا جٷزەگە اسۋى تالاپ ەتتٸ.
ورتالىق ازييادا جەر بٶلۋ ٸستەرٸ تۋرالى كەيبٸر زاڭداردى دۋمادا قابىلداۋعا ىقپال ەتكەن مۇسىلماندار فراكتسيياسىنىڭ بەلدٸ مٷشەلەرٸ ٸشٸندە ب.قاراتاەۆ (ورال وبلىسىنان),ا.قالمەنوۆ (باتىستان) ,م.تىنىشپاەۆ, ج.قۇلمانوۆ(جەتٸسۋ وبلىسىنان) تەرٸزدٸ دەپۋتاتتار بولدى.
I-شٸ جەنە II-شٸ دۋما مٷشەلەرٸنٸڭ قاتارىندا ەسەر, مەنشەۆيكتەردٸڭ, سوتسياليستٸك حالىق پارتيياسىنىڭ دا ٶكٸلدەرٸ بولدى. وسى پارتييالار مەن دۋما دەپۋتاتى احمەت بٸرٸمجانوۆ پەن مۇسىلماندار فراكتسيياسى ۇسىنعان زاڭداردىڭ كٶبٸسٸ پرەمەر مينيستر ستولىپينگە جاقپادى. ٶيتكەنٸ, جوعارىدا اتى اتالعان پارتييالاردىڭ تالابى بويىنشا ٸشكٸ ەلەۋمەتتٸك جاعدايدى كٶتەرۋگە يمپەرييانىڭ ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸگٸ دە جوق ەدٸ. سونداي اق,ورتا ازييادا وتارشىلدىق باعىتتاعى ساياساتىن كەرٸ ٶزگەرتۋگە پاتشالىق رەسەيدٸڭ ويى دا بولماعان تىن.
ياعني, بۇل كەزەڭدە رەسەيدٸڭ كٶپتەگەن شارۋالارى, قارا شەكپەندٸلەرٸ ورتا ازيياعا, ونىڭ ٸشٸندە قازاق جەرٸنٸڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەرٸنە جاپپاي ورنالاستىرىلا باستاعان كەز ەدٸ. 1906-1907-جىلدارداعى ەكٸ بٸردەي دۋمانىڭ قىزمەت مەرزٸمٸنٸڭ ٶتە قىسقا بولۋى ورىس سوتسياليستٸك پارتيياسىنىڭ جەنە مۇسىلماندار فراكتسيياسىنىڭ ۇسىنعان زاڭدارى پرەمەر مينيستر ستولىپينگە جاقپاي قالۋىنان بولدى. سوسىن پاتشا نيكولاي II- ٶز جارلىعىمەن دۋمانىڭ قىزمەتٸن توقتاتتى.
ال, قازاق ەلٸنٸڭ مەسەلەلەرٸن دۋمادا كٶتەرگەن دەپۋتات احمەت بٸرٸمجانوۆقا كەلەسٸ دۋماعا ٶزٸنٸڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنۋعا جەنە ەلٸنە قايتۋعا تىيىم سالىنىپ, وعان تەك رەسەيدٸڭ بۇزىلىق قالاسىندا قىزمەت ەتۋگە رۇقسات بەردٸ.
ال, III-شٸ دۋماعا ورتا ازييا ٶكٸلدەرٸنە دەپۋتات بولۋعا شەك قويىلدى. وسى III-شٸ دۋما ەڭ ۇزاق «ٶمٸر سٷرگەن» دۋما بولدى. III-شٸ دۋمادا قازاق دەپۋتاتتارىنىڭ بولماۋى الاش قايراتكەرلەرٸن الاڭداتتى. سوسىن كەلەسٸ IV-شٸ دۋماعا قازاق ورىنبوردان دەپۋتات ٶتكٸزۋ ماقساتىمەن احمەت بايتۇرسىنوۆ 1912-جىلى «قازاق, ھەم, دۋما» اتتى ماقالاسىن جازعان. ا.بايتۇرسىنوۆ ودان بۇرىن دا «ايقاپ»جۋرنالى ارقىلى تٷركٸستان جۇرتىنان, باشقۇرت, نوعاي, تاتار جۇرتتارىنان IV-شٸ دۋماعا قازاقتان دەپۋتاتتىققا بٸر ٶكٸل ٶتكٸزۋگە كٶمەك سۇراعان ەكەن. احاڭدى تٷركٸستان, نوعاي, تاتار جۇرتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ قولداپ, قول ۇشتارىن بەرۋگە كەلٸسكەنٸمەن رەسەي بيلٸگٸ IV-شٸ دۋماعا دا قازاق دەپۋتاتتارىن ٶتكٸزبەي قويعان. سٶيتٸپ جٷرگەندە, بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستالىپ, رەسەي ٸشٸندە الاساپىران وقيعالار بولىپ جاتتى.
1917-جىلى پاتشا نيكولاي II- تاعىنىن كٷشتەپ تٷسٸرٸلٸپ, ونىڭ ورنىنا كادەت پارتيياسىنىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ كەرەنسكيي باستاعان ۋاقىتشا ٷكٸمەت كەلدٸ.
بۇل كەزدە بەلگٸلٸ زاڭگەر بولىپ اتاعى شىققان احمەت بٸرٸمجانوۆ ورىنبورعا كٶشٸپ كەلدٸ. سول كٷننەن باستاپ الاش قوزعالىسىنا بەلسەنە ارالاستى. ورىنبورداعى 1917-جىلى سەۋٸر ايىنان باستالعان جالپىقازاقتىق بٸرنەشە سيەزگە قاتىستى. كٷزدە ٶتكەن سيەزدە ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ تورعاي ۋەزٸندەگٸ كوميسسارى, ودان كەيٸن قوستاناي ۋەزٸندەگٸ كوميسسارى قىزمەتتەرٸن اتقاردى. الاش پارتيياسىنىڭ جەنە ٷكٸمەتٸنٸڭ سايلانبالى مٷشەسٸ بولدى. 1919-جىلى كەڭەس ٶكٸمەتٸ الاش وردا قايراتكەرلەرٸنە رەسمي كەشٸرٸم جاسالعاننان كەيٸن, احمەت بٸرٸمجانوۆ قازاق اۆتونوميياسى جوعارعى سوتىنىڭ مٷشەسٸ, ودان كەيٸن دە جوعارعى سوت سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. قىزىلوردا رەسپۋبليكانىڭ استاناسى بولعاندا قازاقتىڭ زييالى تۇلعالارى ا.بايتۇرسىنوۆپەن, ە.بٶكەيحانوۆپەن, م.دۋلاتوۆپەن, ولاردىڭ وتباسىمەن ارالاسىپ, سىيلاسىپ تۇرعان. احمەت بٸرٸمجانوۆ 55 جاسىندا قاۋٸپتٸ كەسەلگە ۇشىراپ, سودان لەنينگرادتا, (قازٸرگٸ پەتەربۋرگتە) 1927-جىلى قايتىس بولىپ, سوندا جەرلەنگەن. سوڭعى ساپارعا ە.بٶكەيحانوۆ, م.ەۋەزوۆ, ە.مارعۇلان شىعارىپ سالىپتى.
ا.بٸرٸمجانوۆتىڭ جاستىق شاعىنا قىسقاشا شولۋ
احمەت بٸرٸمجانوۆ قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸندە ۆ.ۋليانوۆپەن (لەنين) بٸرگە وقىعان. بٸراق كٸشٸ ۋليانوۆ سوڭعى كۋرستا اعاسىنىڭ تەرروريستٸك ۇيىمعا قاتىسىپ, سوتتالعانى سەبەپتٸ, ۋنيۆەرسيتەتتەن شىعارعاندىقتان, ول ديپلومدى ەكسترەننو ەكزامەن تاپسىرىپ العان. ال, احمەت بٸرٸمجانوۆ قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸن التىن مەدالمەن بٸتٸرگەن.ا.بٸرٸمجانوۆ گيمنازييادا وقىپ جٷرگەن كەزٸندە اق ورىنبور جاندارمەريياسىنىڭ باقىلاۋ تٸزٸمٸنە ەنگەن. ونىڭ ەكٸ سەبەبٸ بار ەدٸ ا.بٸرٸمجانوۆ گيمنازييادا وقىپ جٷرگەندە حالىقشىل سٶزدەر ايتىپ, ورىس وتارشىلارىنىڭ قازاقتاردىڭ جەرٸ تارتىپ الىپ جاتقان ەرەكەتتەرٸنە نارازىلىق پٸكٸرلەرٸن ايتقان. بۇل بٸرٸنشٸدەن, ەكٸنشٸدەن, ا.بٸرٸمجانوۆ اتاقتى تارحان شاقشاق جەنٸبەك باتىردىڭ ۇرپاعى ەدٸ. شاقشاق جەنٸبەك باتىر تارحان اتاعىن احمەتتٸڭ اتاسى دەۋٸتبايعا مۇرا ەتٸپ قالدىرعان. دەۋٸتبايدان مۇسا, مۇسادان شەگەن, شەگەننەن بٸرٸمجان, بٸرٸمجاننان قورعانبەك, قورعانبەكتەن احمەت, عازىمبەك جەنە ت.ب. 1868-جىلى Tورعاي ۋەزٸ قۇرىلعاننان بەرٸ شەگەننەن باستاپ, ونىڭ ۇرپاقتارى دەۋرەنبەك, جاقىپ, قورعانبەك رەسەي پاتشالىعى قۇلاعانعا دەيٸن توسىن بولىسىن باسقاردى. سولاي دەسەك تە, ەل اراسىندا ٶتە بەدەلدٸ شەگەن ۇرپاقتارىنىڭ بەرٸن ۋەزدٸك جاندارمەرييا ٷنەمٸ باقىلاۋدا ۇستاپ, ايتقان سٶزدەرٸن, ٸستەگەن ٸستەرٸن تٸركەپ وتىرعان. احمەت بٸرٸمجانوۆتىڭ دا جاندارمەرييا باقىلۋىندا بولۋىنىڭ دا وسىنداي سەبەپتەرٸ بار ەدٸ.
عازىمبەك بٸرٸمجانوۆ -الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرٸ
1917-جىلى سەۋٸر ايىندا ورىنبور قالاسىنداعى جالپىحالىقتىق قازاق سيەزٸنە قاتىسقاندا عازىمبەك بار بولعانى 21 جاستا ەدٸ. بۇل كەزدە عازىمبەك بٸرٸمجانوۆ ورىنبور گيمنازيياسىن ٷزدٸك بٸتٸرگەن, باشقۇرشا, ورىسشا تٸلدەردٸ مەڭگەرگەن جان جاقتى ۇلتشىل جاس ەدٸ. وعان بٸردەن بٸر سەبەپ, عازىمبەك بالا كەزٸنەن اعاسى احمەتتٸڭ قولىندا, تەربيەسٸندە بولىپ, بۇزىلىق, ورىنبور قالاسىندا وقۋى.
مامىر ايىندا ورىنبورداعى جالپىحالىقتىق سيەزدە الاش پارتيياسى مەن الاش وردانىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ بولدى. سول جيىندا باشقۇرت توبىنىڭ اتىنان سٶز سٶيلەگەن. الاش اۆتونوميياسىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ يدەيانىڭ جاقتاۋشىسى رەتٸندە, ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ جاعىندا بولعان. الاش وردا ٷكٸمەتٸنٸڭ ەسكەرٸن قۇرۋعا بٸراز ٷلەسٸن قوسقان. ول قازاقتاردىڭ مىقتى ەسكەرٸن قۇرۋدى ارماندايدى. ع.بٸرٸمجانوۆ وسى مەسەلەمەن ناقتى اينالىسقان م.دۋلاتوۆپەن كٶپ كەڭەسكەن. ولار الاش وردا ەسكەرٸن قۇرۋ ٷشٸن قازاق جاستارىن ەسكەر تەرتٸبٸنە, مىلتىق اتۋ ماشىعىنا ٷيرەتۋدٸ ۋاقىت ۇتتىرماي, تەز ارادا قولعا الۋ كەرەكتٸگٸن تٷسٸنگەن. سول جىلى ولار الاشتىڭ قولىنا تٷسكەن قارجىعا ۆينتوۆكالار, وق دەرٸلەر الىپ, كەيبٸر ورىس ەسكەريلەرٸن جالداپ, جاستاردى ەسكەري تەرتٸپكە ٷيرەتە باستاعان.
الاش وردا باسشىلارى تەك ۆينتوۆكامەن, وق دەرٸمەن قازاق ەسكەرٸ دەرمەنسٸز بولاتىنىن تٷسٸنٸپ, كولچاكتان زەڭبٸرەكتەر, پۋلەمەتتەر, ۆينتوۆكالاردى كٶپتەپ بەرۋدٸ سۇراۋ ٷشٸن, ەلشٸلٸككە ورىسشا, قازاقشا شەشەن سٶيلەيتٸن عازىمبەك بٸرٸمجانوۆتى ەلشٸ ەتٸپ, كەلٸسسٶزگە جٸبەرەدٸ. بٸراق,سٸبٸردٸ «اقتار» دەپ اتالىپ كەتكەن سٸبٸر ەسكەرٸن باسقارىپ تۇرعان كولچاك مونارحيست ەدٸ, ول ەسكٸ مونارحييانى قايتا ورناتۋدى كٶزدەپ جٷرگەن ادام ەدٸ. بۇرىنعى بۇراتانا ەلدەردٸڭ «اۆتونومييا» بولۋىنا مٷلدە قارسى پٸكٸردەگٸ ەسكەري تٸن. الاش وردا اتىنان كەلٸسسٶزگە كەلگەن عازىمبەك رەسەيدە ۋاقىتشا ٷكٸمەت پەن بولشەۆيكتەر مەن اراسىندا ٷلكەن شايقاستار جۇرٸپ جاتقانىن ايتىپ, الاش وردا ەسكەرٸنە مول قارۋ جاراق بٶلٸپ, ەسكەري ماماندار بەرۋدٸ سۇراعان. بٸراق الاش وردا مەن كولچاك اراسىنداعى كەلٸسسٶز سەتسٸز اياقتالعان. ٶيتكەنٸ, كولچاك سول جەردە ازييا ەلدەرٸنٸڭ رەسەيدەن بٶلشەكتەنۋٸنە مٷلدە قارسى ەكەنٸن ايتىپ, ەسكەري قارۋ جاراقتار بەرۋدەن مٷلدە باس تارتقان. بۇل 1918- جىل ەدٸ. بۇل كٶپتەگەن ساياسي كٷشتەردٸڭ ارپالىسىپ, جان بەرٸسٸپ, جان الىسىپ تۇرعان زامانى ەدٸ. قازاق جەرٸنە بٸرەسە كولچاك ەسكەرٸ كٶكتەپ كٸرٸپ, بٸرەسە بولشەۆيكتeر جەڭٸپ, قۇبىلىپ تۇرعان جىلدار ەدٸ.
ال, ارادا بٸر جارىم جىل ٶتكەننەن كەيٸن, 1919-جىلى كەڭەس ەسكەرٸ كولچاكتىڭ ەسكەرٸن بٸرجولا قىتايعا ىسىرىپ, بارلىق جەردە ٶز ٶكٸمەتٸن ورناتتى. 1920-جىلى قازاق اۆتونوميياسى قۇرىلدى. وسى كەزدەرٸ سٶزگە شەشەن, دٸلمار, پۋبليتسيست عازىمبەك بٸرٸمجانوۆ «اق جول» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى قىزمتٸن اتقارعان. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ەلۋ جىلدىق مەرەي تويى تەشكەندە اتالىپ ٶتكەندە,احاڭنىڭ حالقىنا سٸڭٸرگەن ەڭبەكتەرٸ تۋرلى ماقالا وسى «اق جول» گازەتٸندە جارييالانىپ, كەيٸن ول ماقالا تالاي زەرتتەۋشٸ عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸندە كٶرسەتٸلدٸ.1922-جىلى تەشكەن ينستيتىن بٸتٸرٸپ, دەرٸگەر ماماندىعىن العان عازىمبەك بٸرٸمجانوۆتى ٷكٸمەت باسىندا جٷرگەن تۇرار رىسقۇلوۆ بەرليننٸڭ مال شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتٸنە وقۋعا جٸبەرەدٸ. ع.بٸرٸمجانوۆ ونى 1928-جىلى ٶتە جاقسى اياقتاپ, «مال دەرٸگەرٸ» ماماندىعىن الىپ كەلە جاتقان جولدا, مەسكەۋدە تۇتقىندىيدى. ونى سول جەردە سوتتاپ, كارەليياعا لاگەرگە ايداپ جٸبەرگەن. عازىمبەك بٸرٸمجانوۆ سول ايداۋدا جٷرٸپ, «اق تەڭٸز بالتىق» كانالىن قازۋعا قاتىسقان. بٸرەر جىلدان سوڭ. ياعني, 1937-جىلى تاعى تٷرمەگە قامالىپ, ٷشتٸكتٸڭ سوتىمەن الاش قايراتكەرٸ رەتٸندە اتۋ جازاسىنا كەسٸلگەن. «كەڭەس ۇكٸمەتٸنە قارسى كٷرەس(تەشكەندە تۇسٸرٸلگەن سۋرەت)تٸ, كولچاكپەن بايلانىس جاساعان, كونتررەۆوليۋتسيونەر» دەگەن ايىپتار تاققان.ٷكٸم 1938-جىلى ورىندالعان.
جۇمات ەنەسۇلى, جازۋشى, تاريحشى
بٸرٸنشٸ سۋرەتتە دۋمانىڭ دەپۋتاتى احمەت بٸرٸمجانوۆ دۋما دەپۋتاتتارىمەن تۇرعان سەتٸ (سول جاقتان بٸرٸنشٸ)
ەكٸنشٸ سۋرەتتە الاش قايراتكەرلەرٸ (وڭ جاقتان) عازىمبەك بٸرٸمجانوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ, احمەتسافا يۋسۋپوۆ
