Aýyl – qazaqtyń altyn besigi, qut-berekesi. Ádet-ǵurpymyzdyń, salt-dástúrimizdiń qaimaǵy buzylmaǵan qara shańyraǵy. Bizge deiin san tolqyn urpaqtyń kindik qany tamǵan, mańdai teri tógilgen kieli meken. Sondyqtan da aýyl ár qazaq úshin ystyq, qymbat. Elbasymyz N.Nazarbaevtyń: «Biz kez kelgen ulttyń túp-tamyry aýyl jurtynda jatatynyn esten shyǵarmaýǵa tiispiz», – degen sóziniń máni men maǵynasy da osynda dep oilaimyn.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qiynshylyqtyń aýyldy ainalyp ótpegeni barlyǵymyzǵa belgili. Qazaqy dástúrdiń, bereke men birliktiń túp-tamyry – aýyldyń burynǵy kelbetine túsken kóleńke kez kelgen azamatty oilandyrǵany sózsiz. Osy kezdegi aýylymnyń jaiy meni de beijai qaldyrmady.
Bir kezderi Syr óńiriniń maqtanyshyna ainalyp, sharýashylyǵy órkendep, qala tipti aýyl atanǵan óz aýylymdy órkendetý perzenttik bir paryzym ekendigin sezindim. Kásipkerlikpen ainalysyp tapqan tabysymdy aýylymdy kóterýge jumsamaq boldym. Oiymdy aýdan basshylary da, aýyldastarym da qoldady, qýattady. Aýyl aǵalary: «Bul – Aldekeń basqarǵan aýyl. Sony umytpa, esińnen shyǵarma, Abzal!», – dedi tek qana. Ómirden ótken jandarǵa qurmetpen qaraý, este saqtap, syilaý qazaqtyń qanynda bar qasiet qoi. Bul sóz moinyma artyp otyrǵan jaýapkershilik júgimdi odan ári salmaqtandyra, aýyrlata túskendei boldy. Aǵa býyn ókilderiniń amanatyndai sezindim.
Ult tarihynda urpaq bolashaǵy úshin úlgili is tyndyryp, óziniń sanaly ǵumyryn eldiń damýy men órkendeýine arnaǵan, el múddesin óz múddesinen biik qoiǵan aitýly tulǵalardyń ómiri men qyzmet joly – búgingi jáne erteńgi urpaq úshin taǵylymdy mektep, ǵibrat, ónege joly. Ótken kúnniń shejiresine kóz júgirtsek, «Alashtyń anasy» atanǵan Syr óńirinen el basyna kún týǵanda etigimen sý keshken batyr uldar, eliniń bolashaǵy úshin ter tókken eńbek erleri, halyqtyń aýyzbirshiligi men yntymaǵyn aryndai saqtap, kóziniń qarashyǵyndai qorǵaǵan bi-sheshender az shyqpaǵan. Meniń týǵan aýylymnyń topyraǵynda da osyndai igi jaqsylardyń izderi sairap jatyr.
Bala kezimizden estip ósken aqiqat pen týǵan aýyldyń ósip-órkendeýine, elimizdegi irgeli, úlgili sharýashylyqqa ainalýyna birden-bir úles qosyp, ter tókken adam 18 jyl boiy osy keńshardy basqarǵan Uly Otan soǵysynyń ardageri, Sotsialistik Eńbek Eri Aldabergen Bisenov bolatyn. Sol 1970-1980 jyldary ár oblys, aýdanda úlgili sharýashylyq jasaý dástúri bar edi. Ondai sharýashylyqqa qoiylatyn talaptyń biri – oblys ortalyǵynan qashyq bolmaýy. Qyzylorda oblysy boiynsha eń qolaily sharýashylyq retinde Tereńózek aýdanyna qarasty Qazaq KSR-iniń 50 jyldyǵy atyndaǵy keńshar tańdalady. Al sharýashylyqty úlgili deńgeige jetkizetin isker basshy, kóregen uiymdastyrýshy retinde oblys, aýdan basshylyǵynyń tańdaýy Sotsialistik Eńbek Eri Aldabergen Bisenovke túsedi. Bul kisi ol kezde Jalaǵash aýdanyna qarasty «Jańatalap» keńsharynyń direktory edi. Óziniń eńbekkeshtigimen, sharýashylyqty basqarýdaǵy erekshe talantymen, «qara qyldy qaq jarǵan» ádildigimen elge tanylǵan kisi osylai bizdiń aýylǵa keldi.
Aldabergen aǵa 1972 jyly Qazaq KSR-iniń 50 jyldyǵy atyndaǵy (qazirgi N.Iliiasov atyndaǵy aýyl) keńsharǵa direktor bolyp kelgen kúnnen 1988 jylǵa deiingi ýaqyt aralyǵynda aýyldy órkendetýdiń óreli ótkelderi boiymen alyp ótti.
Osy kezeńde sharýashylyqtyń taýarly-sút fermasy jumysy jolǵa qoiylyp, asyl tuqymdy iri qara 4000 basqa ósip, olardyń árqaisysynan jylyna 3800 litrden sút óndiriletin kúnderge qol jetti. Ǵylym men tehnika jańalyqtaryn óndiriske batyl engizýdiń nátijesinde kúrishtiń ár gektarynan 50 tsentnerge deiin ónim alyndy. Bul sol kezeńderdegi oblys qana emes, respýblikamyzdaǵy úlken kórsetkish bolatyn.
El ishindegi kúni búginge deiin maqtanyshpen aitylatyn oqiǵanyń biri – sharýashylyqty Aldabergen Bisenov basqaryp turǵan kezde 1976 jyldyń qańtarynda Qyzylorda oblysyna jumys saparymen kelgen Qazaqstan Kommýnistik partiiasy Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy Dinmuhamed Qonaevtyń sharýashylyqta bolýy edi. Aldabergen Bisenov basqaryp otyrǵan aýyldyń tirshiligimen, eńbekkerlerdiń ómirimen tanysqan respýblika basshysynyń aýyldyń órkendeýine rizalyǵyn bildirip, kóńilinen shyqqanyn el ishi áli eske alady. Al sol kezdegi direktor Bisenovtiń sharýashylyqty basqarýdaǵy sheberligi óz aldyna bir áńgime.
Direktordyń kúrish egisinen mol ónim jinaý úshin kúzgi, kóktemgi jer jyrtý jumysyna asa mán bergendigin, onyń nátijesin keńshardyń bas agronomy men bas injenerin erte júrip, ózi qadaǵalaitynyn ol kisimen qyzmettes bolǵan kisilerdiń aýzynan estidim. Kóktemgi egin egýden bastap, ony jinap alǵanǵa deiingi tynymsyzdyǵy, ár kúrish atyzyn atpen aralap júrip, sý mólsherin tekseretini búgingi sharýashylyq basshysy úshin de taǵylym, úlgi ekeni anyq.
Jańa isti qolǵa alar kezde osy jailardyń barlyǵyn oi eleginen ótkizdim. Ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldardyń basy men sekseninshi jyldardyń aiaǵynda salynyp, halyqtyń igiligine ainalyp kelgen áleýmettik nysandardyń azyp-tozyp turýy da kóńilge qaiaý túsirdi. Aýyl, aýdan turǵyndary arasynda «Bisenov aǵashy» atanyp ketken saialy baqtyń da kútimsizdigi oilandyrmai qoimady.
«Urpaqqa búgingi jasaǵanyń erteńgi eldiń bolashaǵyna qyzmet etkeniń» dep túsingen Aldabergen aǵa aýyl mektebine, oqýshylardyń tereń bilim alyp, taǵylymdy tárbie alyp ósýine de kóp eńbek sińirgen eken. Aldaǵy atqarar jumystyń biri retinde bul másele de kóńildiń bir túkpirinde turdy. Osyndai san-salaly oilar qolǵa alyp, atqarylatyn jospardy jasaýǵa negiz boldy. Shynyn aitqanda, ol kezde oiǵa alǵan osy jospardyń barlyǵyn birdei júzege asyrý da qiyn edi. Degenmen, bel sheship kirisip kettik. Niet, jaýapkershilik, týǵan topyraqqa degen perzenttik paryz bárin alyp shyqty. Shúkir, jaman bolǵan joq. Keide osy kisilerdiń izi qalǵan týǵan topyraq, arýaq qoldap, qorǵap júrgendei sezinem.
Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń Syr óńirine arnaiy kelgen saparynda N.Iliiasov atyndaǵy aýylǵa at basyn buryp, «qazaq aýylynyń bári osyndai bolsa ǵoi», – degen sózi meni de yntalandyra tústi. Oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev ta aýylda birneshe ret boldy. Aýyl eńbekkerleriniń jaǵdaiymen tanysty, rizashylyǵyn bildirdi. 2013 jyly Syr óńirinen shyqqan tuńǵysh «Qazaqstannyń Eńbek Eri» atandym.
Qazir memleket kásipkerlikti damytýǵa barynsha jaǵdai jasap jatyr. Sol úshin biýdjetten arnaiy qarjy bólip, sharýashylyqtardyń sharýasyn túzep alýyna yqpal etýde. Aýyl sharýashylyǵyna sýbsidiia bólý, aýyl kásipkerlerin qoldaý, tómengi paiyzben nesie bólý sekildi igi ister óz nátijesin berýde. N.Iliiasov atyndaǵy aýyl kúrish sharýashylyǵy men shaǵyn kásipkerlikti damytýda respýblika boiynsha alda keledi.
«Eńbek – er atandyrady» dep urpaqtan-urpaqqa ósiet qaldyrǵan qazaq eńbek etken ár ulyna súisine qarap, bolashaǵyna úlken úmit artty. Qai qoǵamda da eńbek adamy joǵary baǵalanady. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń: «Búginde adal eńbekke yntalandyrýdyń jolyn tabý, eńbek tabystaryn qoǵamdyq yntalandyrýdyń júiesin qurý – Qazaqstandaǵy áleýmettik jańǵyrtýdyń asa mańyzdy máseleleriniń biri», – degen sózi eńbekke, eńbek adamyna degen jalpyadamzattyq kózqarasty tanytady.
Osy rette biyl týǵanyna 90 jyl tolyp otyrǵan Aldabergen Bisenovtiń aýyl sharýashylyǵyn órkendetýge qosqan úlesin, taǵylymdy tájiribesin nasihattaý, tulǵa retinde qurmetteý igilikti istiń biri ekendigi anyq. Ótkensiz búgingi kúndi elestetý múmkin emes. Aldabergen aǵa basqarǵan aýyldyń búgingi jańarýy men jasarýy ótkennen alǵan taǵylymnyń, aǵa býyn ókilderiniń kóregendik tájiribesin umytpaǵanymyzdyń nátijesi dep oilaimyn.
Abzal ERALIEV,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
Qazaqstannyń Eńbek Eri
.jpeg)