اۋىل – قازاقتىڭ التىن بەسٸگٸ, قۇت-بەرەكەسٸ. ەدەت-عۇرپىمىزدىڭ, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸڭ قايماعى بۇزىلماعان قارا شاڭىراعى. بٸزگە دەيٸن سان تولقىن ۇرپاقتىڭ كٸندٸك قانى تامعان, ماڭداي تەرٸ تٶگٸلگەن كيەلٸ مەكەن. سوندىقتان دا اۋىل ەر قازاق ٷشٸن ىستىق, قىمبات. ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ: «بٸز كەز كەلگەن ۇلتتىڭ تٷپ-تامىرى اۋىل جۇرتىندا جاتاتىنىن ەستەن شىعارماۋعا تيٸسپٸز», – دەگەن سٶزٸنٸڭ مەنٸ مەن ماعىناسى دا وسىندا دەپ ويلايمىن.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىنشىلىقتىڭ اۋىلدى اينالىپ ٶتپەگەنٸ بارلىعىمىزعا بەلگٸلٸ. قازاقى دەستٷردٸڭ, بەرەكە مەن بٸرلٸكتٸڭ تٷپ-تامىرى – اۋىلدىڭ بۇرىنعى كەلبەتٸنە تٷسكەن كٶلەڭكە كەز كەلگەن ازاماتتى ويلاندىرعانى سٶزسٸز. وسى كەزدەگٸ اۋىلىمنىڭ جايى مەنٸ دە بەيجاي قالدىرمادى.
بٸر كەزدەرٸ سىر ٶڭٸرٸنٸڭ ماقتانىشىنا اينالىپ, شارۋاشىلىعى ٶركەندەپ, قالا تيپتٸ اۋىل اتانعان ٶز اۋىلىمدى ٶركەندەتۋ پەرزەنتتٸك بٸر پارىزىم ەكەندٸگٸن سەزٸندٸم. كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسىپ تاپقان تابىسىمدى اۋىلىمدى كٶتەرۋگە جۇمساماق بولدىم. ويىمدى اۋدان باسشىلارى دا, اۋىلداستارىم دا قولدادى, قۋاتتادى. اۋىل اعالارى: «بۇل – الدەكەڭ باسقارعان اۋىل. سونى ۇمىتپا, ەسٸڭنەن شىعارما, ابزال!», – دەدٸ تەك قانا. ٶمٸردەن ٶتكەن جاندارعا قۇرمەتپەن قاراۋ, ەستە ساقتاپ, سىيلاۋ قازاقتىڭ قانىندا بار قاسيەت قوي. بۇل سٶز موينىما ارتىپ وتىرعان جاۋاپكەرشٸلٸك جٷگٸمدٸ ودان ەرٸ سالماقتاندىرا, اۋىرلاتا تٷسكەندەي بولدى. اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ اماناتىنداي سەزٸندٸم.
ۇلت تاريحىندا ۇرپاق بولاشاعى ٷشٸن ٷلگٸلٸ ٸس تىندىرىپ, ٶزٸنٸڭ سانالى عۇمىرىن ەلدٸڭ دامۋى مەن ٶركەندەۋٸنە ارناعان, ەل مٷددەسٸن ٶز مٷددەسٸنەن بيٸك قويعان ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەت جولى – بٷگٸنگٸ جەنە ەرتەڭگٸ ۇرپاق ٷشٸن تاعىلىمدى مەكتەپ, عيبرات, ٶنەگە جولى. ٶتكەن كٷننٸڭ شەجٸرەسٸنە كٶز جٷگٸرتسەك, «الاشتىڭ اناسى» اتانعان سىر ٶڭٸرٸنەن ەل باسىنا كٷن تۋعاندا ەتٸگٸمەن سۋ كەشكەن باتىر ۇلدار, ەلٸنٸڭ بولاشاعى ٷشٸن تەر تٶككەن ەڭبەك ەرلەرٸ, حالىقتىڭ اۋىزبٸرشٸلٸگٸ مەن ىنتىماعىن ارىنداي ساقتاپ, كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي قورعاعان بي-شەشەندەر از شىقپاعان. مەنٸڭ تۋعان اۋىلىمنىڭ توپىراعىندا دا وسىنداي يگٸ جاقسىلاردىڭ ٸزدەرٸ سايراپ جاتىر.
بالا كەزٸمٸزدەن ەستٸپ ٶسكەن اقيقات پەن تۋعان اۋىلدىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە, ەلٸمٸزدەگٸ ٸرگەلٸ, ٷلگٸلٸ شارۋاشىلىققا اينالۋىنا بٸردەن-بٸر ٷلەس قوسىپ, تەر تٶككەن ادام 18 جىل بويى وسى كەڭشاردى باسقارعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرٸ, سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ الدابەرگەن بيسەنوۆ بولاتىن. سول 1970-1980 جىلدارى ەر وبلىس, اۋداندا ٷلگٸلٸ شارۋاشىلىق جاساۋ دەستٷرٸ بار ەدٸ. ونداي شارۋاشىلىققا قويىلاتىن تالاپتىڭ بٸرٸ – وبلىس ورتالىعىنان قاشىق بولماۋى. قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا ەڭ قولايلى شارۋاشىلىق رەتٸندە تەرەڭٶزەك اۋدانىنا قاراستى قازاق كسر-ٸنٸڭ 50 جىلدىعى اتىنداعى كەڭشار تاڭدالادى. ال شارۋاشىلىقتى ٷلگٸلٸ دەڭگەيگە جەتكٸزەتٸن ٸسكەر باسشى, كٶرەگەن ۇيىمداستىرۋشى رەتٸندە وبلىس, اۋدان باسشىلىعىنىڭ تاڭداۋى سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ الدابەرگەن بيسەنوۆكە تٷسەدٸ. بۇل كٸسٸ ول كەزدە جالاعاش اۋدانىنا قاراستى «جاڭاتالاپ» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى ەدٸ. ٶزٸنٸڭ ەڭبەككەشتٸگٸمەن, شارۋاشىلىقتى باسقارۋداعى ەرەكشە تالانتىمەن, «قارا قىلدى قاق جارعان» ەدٸلدٸگٸمەن ەلگە تانىلعان كٸسٸ وسىلاي بٸزدٸڭ اۋىلعا كەلدٸ.
الدابەرگەن اعا 1972 جىلى قازاق كسر-ٸنٸڭ 50 جىلدىعى اتىنداعى (قازٸرگٸ ن.ٸليياسوۆ اتىنداعى اۋىل) كەڭشارعا ديرەكتور بولىپ كەلگەن كٷننەن 1988 جىلعا دەيٸنگٸ ۋاقىت ارالىعىندا اۋىلدى ٶركەندەتۋدٸڭ ٶرەلٸ ٶتكەلدەرٸ بويىمەن الىپ ٶتتٸ.
وسى كەزەڭدە شارۋاشىلىقتىڭ تاۋارلى-سٷت فەرماسى جۇمىسى جولعا قويىلىپ, اسىل تۇقىمدى ٸرٸ قارا 4000 باسقا ٶسٸپ, ولاردىڭ ەرقايسىسىنان جىلىنا 3800 ليتردەن سٷت ٶندٸرٸلەتٸن كٷندەرگە قول جەتتٸ. عىلىم مەن تەحنيكا جاڭالىقتارىن ٶندٸرٸسكە باتىل ەنگٸزۋدٸڭ نەتيجەسٸندە كٷرٸشتٸڭ ەر گەكتارىنان 50 تسەنتنەرگە دەيٸن ٶنٸم الىندى. بۇل سول كەزەڭدەردەگٸ وبلىس قانا ەمەس, رەسپۋبليكامىزداعى ٷلكەن كٶرسەتكٸش بولاتىن.
ەل ٸشٸندەگٸ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ماقتانىشپەن ايتىلاتىن وقيعانىڭ بٸرٸ – شارۋاشىلىقتى الدابەرگەن بيسەنوۆ باسقارىپ تۇرعان كەزدە 1976 جىلدىڭ قاڭتارىندا قىزىلوردا وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى دٸنمۇحامەد قوناەۆتىڭ شارۋاشىلىقتا بولۋى ەدٸ. الدابەرگەن بيسەنوۆ باسقارىپ وتىرعان اۋىلدىڭ تٸرشٸلٸگٸمەن, ەڭبەككەرلەردٸڭ ٶمٸرٸمەن تانىسقان رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ اۋىلدىڭ ٶركەندەۋٸنە ريزالىعىن بٸلدٸرٸپ, كٶڭٸلٸنەن شىققانىن ەل ٸشٸ ەلٸ ەسكە الادى. ال سول كەزدەگٸ ديرەكتور بيسەنوۆتٸڭ شارۋاشىلىقتى باسقارۋداعى شەبەرلٸگٸ ٶز الدىنا بٸر ەڭگٸمە.
ديرەكتوردىڭ كٷرٸش ەگٸسٸنەن مول ٶنٸم جيناۋ ٷشٸن كٷزگٸ, كٶكتەمگٸ جەر جىرتۋ جۇمىسىنا اسا مەن بەرگەندٸگٸن, ونىڭ نەتيجەسٸن كەڭشاردىڭ باس اگرونومى مەن باس ينجەنەرٸن ەرتە جٷرٸپ, ٶزٸ قاداعالايتىنىن ول كٸسٸمەن قىزمەتتەس بولعان كٸسٸلەردٸڭ اۋزىنان ەستٸدٸم. كٶكتەمگٸ ەگٸن ەگۋدەن باستاپ, ونى جيناپ العانعا دەيٸنگٸ تىنىمسىزدىعى, ەر كٷرٸش اتىزىن اتپەن ارالاپ جٷرٸپ, سۋ مٶلشەرٸن تەكسەرەتٸنٸ بٷگٸنگٸ شارۋاشىلىق باسشىسى ٷشٸن دە تاعىلىم, ٷلگٸ ەكەنٸ انىق.
جاڭا ٸستٸ قولعا الار كەزدە وسى جايلاردىڭ بارلىعىن وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزدٸم. ٶتكەن عاسىردىڭ 70-شٸ جىلداردىڭ باسى مەن سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ اياعىندا سالىنىپ, حالىقتىڭ يگٸلٸگٸنە اينالىپ كەلگەن ەلەۋمەتتٸك نىسانداردىڭ ازىپ-توزىپ تۇرۋى دا كٶڭٸلگە قاياۋ تٷسٸردٸ. اۋىل, اۋدان تۇرعىندارى اراسىندا «بيسەنوۆ اعاشى» اتانىپ كەتكەن سايالى باقتىڭ دا كٷتٸمسٸزدٸگٸ ويلاندىرماي قويمادى.
«ۇرپاققا بٷگٸنگٸ جاساعانىڭ ەرتەڭگٸ ەلدٸڭ بولاشاعىنا قىزمەت ەتكەنٸڭ» دەپ تٷسٸنگەن الدابەرگەن اعا اۋىل مەكتەبٸنە, وقۋشىلاردىڭ تەرەڭ بٸلٸم الىپ, تاعىلىمدى تەربيە الىپ ٶسۋٸنە دە كٶپ ەڭبەك سٸڭٸرگەن ەكەن. الداعى اتقارار جۇمىستىڭ بٸرٸ رەتٸندە بۇل مەسەلە دە كٶڭٸلدٸڭ بٸر تٷكپٸرٸندە تۇردى. وسىنداي سان-سالالى ويلار قولعا الىپ, اتقارىلاتىن جوسپاردى جاساۋعا نەگٸز بولدى. شىنىن ايتقاندا, ول كەزدە ويعا العان وسى جوسپاردىڭ بارلىعىن بٸردەي جٷزەگە اسىرۋ دا قيىن ەدٸ. دەگەنمەن, بەل شەشٸپ كٸرٸسٸپ كەتتٸك. نيەت, جاۋاپكەرشٸلٸك, تۋعان توپىراققا دەگەن پەرزەنتتٸك پارىز بەرٸن الىپ شىقتى. شٷكٸر, جامان بولعان جوق. كەيدە وسى كٸسٸلەردٸڭ ٸزٸ قالعان تۋعان توپىراق, ارۋاق قولداپ, قورعاپ جٷرگەندەي سەزٸنەم.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىر ٶڭٸرٸنە ارنايى كەلگەن ساپارىندا ن.ٸليياسوۆ اتىنداعى اۋىلعا ات باسىن بۇرىپ, «قازاق اۋىلىنىڭ بەرٸ وسىنداي بولسا عوي», – دەگەن سٶزٸ مەنٸ دە ىنتالاندىرا تٷستٸ. وبلىس ەكٸمٸ قىرىمبەك كٶشەرباەۆ تا اۋىلدا بٸرنەشە رەت بولدى. اۋىل ەڭبەككەرلەرٸنٸڭ جاعدايىمەن تانىستى, ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ. 2013 جىلى سىر ٶڭٸرٸنەن شىققان تۇڭعىش «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ» اتاندىم.
قازٸر مەملەكەت كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋعا بارىنشا جاعداي جاساپ جاتىر. سول ٷشٸن بيۋدجەتتەن ارنايى قارجى بٶلٸپ, شارۋاشىلىقتاردىڭ شارۋاسىن تٷزەپ الۋىنا ىقپال ەتۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعىنا سۋبسيدييا بٶلۋ, اۋىل كەسٸپكەرلەرٸن قولداۋ, تٶمەنگٸ پايىزبەن نەسيە بٶلۋ سەكٸلدٸ يگٸ ٸستەر ٶز نەتيجەسٸن بەرۋدە. ن.ٸليياسوۆ اتىنداعى اۋىل كٷرٸش شارۋاشىلىعى مەن شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋدا رەسپۋبليكا بويىنشا الدا كەلەدٸ.
«ەڭبەك – ەر اتاندىرادى» دەپ ۇرپاقتان-ۇرپاققا ٶسيەت قالدىرعان قازاق ەڭبەك ەتكەن ەر ۇلىنا سٷيسٸنە قاراپ, بولاشاعىنا ٷلكەن ٷمٸت ارتتى. قاي قوعامدا دا ەڭبەك ادامى جوعارى باعالانادى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «بٷگٸندە ادال ەڭبەككە ىنتالاندىرۋدىڭ جولىن تابۋ, ەڭبەك تابىستارىن قوعامدىق ىنتالاندىرۋدىڭ جٷيەسٸن قۇرۋ – قازاقستانداعى ەلەۋمەتتٸك جاڭعىرتۋدىڭ اسا ماڭىزدى مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸ», – دەگەن سٶزٸ ەڭبەككە, ەڭبەك ادامىنا دەگەن جالپىادامزاتتىق كٶزقاراستى تانىتادى.
وسى رەتتە بيىل تۋعانىنا 90 جىل تولىپ وتىرعان الدابەرگەن بيسەنوۆتٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋگە قوسقان ٷلەسٸن, تاعىلىمدى تەجٸريبەسٸن ناسيحاتتاۋ, تۇلعا رەتٸندە قۇرمەتتەۋ يگٸلٸكتٸ ٸستٸڭ بٸرٸ ەكەندٸگٸ انىق. ٶتكەنسٸز بٷگٸنگٸ كٷندٸ ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. الدابەرگەن اعا باسقارعان اۋىلدىڭ بٷگٸنگٸ جاڭارۋى مەن جاسارۋى ٶتكەننەن العان تاعىلىمنىڭ, اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٶرەگەندٸك تەجٸريبەسٸن ۇمىتپاعانىمىزدىڭ نەتيجەسٸ دەپ ويلايمىن.
ابزال ەراليەۆ,
پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ
.jpeg)