– Batys elderinde Islam dini - soǵys dini, totalitarlyq din degen pikir jii aitylady. Osy tujyrymǵa nendei pikir aitasyz?
– Bismilláhir-rohmánir-rohim. Ál-hámdý lilláh, ýas-solatý ýás-sálámý ‘alá Rasýlilláh. Allah Taǵalanyń dini – ár ýaqytta beibit din. Adam balasy óz tarihynda kóptegen ótpeli kezeńderdi basynan keshirdi. Onyń dini tanymy da osy kezeńdermen bailanysty ózgerip, qubylyp otyrdy. Rasýlimiz sollalloohý ‘aláihi ýá sállámniń bir hadisinde 124 myń paiǵambar ótkendigi aitylady. Uly Jaratýshynyń sonshama myńdardan tańdap jiberilgen bir de bir ókili – Elshisi áskeri, kisi óltirýge beiimdelgen quraldy, ne qarýdy oilap shyǵarmaǵan. Nuh paiǵambar ‘aláihis-sálám adamzat balasyn alapat topannan qutqarý úshin keme jasady, Ydyrys paiǵambar ‘aláihis-sálám aǵartýshylyqpen, al Isa paiǵambar ‘aláihis-sálám emshilik muǵjyzasymen tanyldy. Ár paiǵambardyń ózi turǵan ortasyna sai muǵjyzasy men kásibi boldy. Biraq, eshqaisysy adam balasyna kúsh qoldanatyn, kisi óltiretin qarý, ne birer qural jasaǵan emes. Bul – Islam dininiń beibit din ekendiginiń jarqyn bir dáleli.
– Terrorlyq aktiler kezinde kóptegen jazyqsyz adamdar qaza taýyp jatady. Quran aiattary men Paiǵambarymyz s.a.s. hadisteri osy asa qatygezdikpen, zulymdyqpen adam óltirý jaily ne ne deidi?
– Mysaly, «Nisa» súresiniń 93-aiatynda Allah (Taǵala) musylmandarǵa bylai dep buiyrady: «Kim bir momyndy ádeii óltiretin bolsa, onyń jazasy máńgilikke jáhánnám. Oǵan Allah (Taǵala) qahar etedi, laǵnetteidi jáne oǵan óte zor azap ázirleidi». Kisi óltirýdiń jazasy óte aýyr, óitkeni, pende ataýlynyń ajaly men óltirilýi tek Jaratýshy Ieniń erkindegi nárse, adam óltirý – Allahtyń quzyretine qol suǵý bolyp tabylady. Rasýlimiz taǵy bir hadisinde: «Adamdardyń arasynda eń aldymen qiiamet kúni qannyń tóreligi beriledi» degen.
– Musylmandardyń basqa din ókilderine kózqarasy men qarym-qatynasy qandai bolýy kerek?
– Musylman elderinde turatyn ózge din ókilderin de Islam óziniń qamqorlyǵynan kende qylmaǵan. Aldymen Haq Iemiz «Iýnýs» súresiniń 99-aiatynda bylai deidi: «Sen jurttyń bárin momyn musylman bolsyn dep májbúr qylmaqpysyń?». Al «Baqara» sýresiniń 256-aiatynda: «Dinge zorlyq joq» deidi. Musylman elinde musylman biligin moiyndap jáne bilikke alym-salyq tólep turǵan kitábimen daýlasýǵa, ne olarǵa qysym kórsetýge islam jol bermeidi, olardyń quqyqtaryn qorǵaidy. Kitábiler úshin halal bolǵan nárseler bar, olardy islam haram etken dep tyiýǵa bolmaidy. Iahýdiler úshin senbi kúni jumys isteý haram. Olardy senbide jumysqa jegýge bolmaidy, hristian jeksenbide shirkeýge barýy tiis, olarǵa osy iste bóget bolý jaramaidy. Musylman elderinde osyny eskergen, olar eshqandai kedergisiz óz qulshylyqtaryn atqaryp jatyr. Kitábi qaýymdardan bir top najrandyqtar Mádinede Paiǵambarymyzdyń ‘aláihis-solatý ýás-sálám meshitinde ǵibadat qylýǵa ruqsat alyp, osy meshitte namazdaryn oqyǵanyn islam tarihshylary habarlaidy. Olarǵa óz sahabalarynan eshkimniń qarsylyq bildirip, bóget bolýyna ruqsat etpegendigin jazady. Mine, basqa din ókilderimen qarym-qatynastyń naǵyz islami úlgisi osyndai!
– Qazir keibir qandastarymyz «kápir» degen qorqynyshty úkimdi ońai, ońdy-soldy shyǵaratyn boldy. Osy jaily aita ketseńiz.
– Bizdiń elimiz – zaiyrly, demokratiialyq el. Namazymyzdy eshbir kedergisiz oqyp jatyrmyz, jańa meshitter ashylyp jatyr. Dese de, bizdiń ishki problemalarymyz jetkilikti. Meshitterde qazir jastar – negizgi jamaǵat, biraq, olardyń jaqynnan beri ǵana dinge burylǵandyǵyn keibireýler teris piǵylda paidalanyp júr. Olar "kim namaz oqymasa - kápir, kim anany istemese - kápir, mynany istemese - kápir" degenge kirisip ketti. Al qazir keibir jelókpeler «namaz oqymasa boldy», dep, ondai adamdardyń mal-múlki turmaq ózine de qastandyq jasaýdan qaimyqpai otyr emes pe? Bul, árine, sol «kápir» dep aidar tańýshylardyń qandas, dindes baýyrlaryna jasaǵan úlken zulymdyǵy. Eń bastysy – bul aiyptaýlar dinge, onyń qainar kózderine negizdelmegen. Musylman balasyn musylmanshylyqtan shyǵarý áreketi asqyna túsken qazirgi tańda júgingende adaspaityndai riýaiattar mol. Oǵan da shúkir.
– Búginde órimdei jastarǵa deiin uzyn saqal qoiý máselesi kún tártibindegi tartysty taqyrypqa ainaldy. Osy jaily pikirińizdi bildire ketseńiz.
– Keibir Dilmurat, Ábdihalyq sekildi adamdar kezinde dástúrli islamdy moiyndamai, ózderinshe jurtshylyqty durys jolǵa bastaǵan bolyp, eldi búldirý isterine muryndyq boldy. Búginde bul belsendiler arab elderinde boi tasalap júr. Dástúrli islamdy moiyndamaý qasiretinen, tipti, saqal qoiý da daýly máselelerdiń birine ainaldy. Juma namazynda (Atyraýdyń «Taqýa» meshitindegi áńgimede) saqal qoiǵan jigitterge:
Saqal qoiý paryz ba, súnnát pe, ne ýájip pe? – dep saýal qoidym.
Ýájip, ony qyrý haram degen, - desti olar.
Jaraidy, men oǵan talaspai-aq qoiaiyn, bala-shaǵany baǵýdyń úkimi ne?
Paryz.
Endeshe, osy bir súnnát nemese sodan sál ǵana joǵary turǵan amal úshin (olar úshin jumys tabý óte qiyn, olardyń saqaldary úshin eshkim jumys bergisi kelmeidi) sender jumys tappai tentirep, bala-shaǵalaryń qanǵyryp júrgenine kim jazyqty? Osy jaqsy ma?
Árine, olar maǵan bul saýalyma jaýap bere almady. Olar menen ár sharǵi amal saiyn anyq, naqty riýaiat jóninde surady. Ár amalǵa olardy toqtatardai riýaiat keltire berý ońai tirlik emes. Olardyń, tipti, óz ata-analaryn musylman emes deýlerin toqtatý qiyn. Mundai taǵlym olarǵa aspannan jaýmaidy, ol arab elderinen kelip jatyr. Osydan keiin saqal týraly riýaiattardy da qarap shyǵý qajet boldy. Bul kúnniń asa daýly máselesi ekenin eskere otyryp, sol riýaiattardyń bir qataryn keltire keteiin.
Muhammád ibn Hasan «Ál-Ásár» kitabynda Imam Ábý Hanifa Háisám rohmatýlloohi ‘aláihiden, ol Ibn Omar rodialloohý ‘anhýdan, «ol kisi saqalynyń astynan ýystap ustaidy eken de odan tómen jaǵyn kesip tastaidy eken» degen derek keltiredi. (900-bet). Imam Mýhammád rohmatýlloohi ‘aláih: «Osyny biz ustanamyz, ol Ábý Hanifanyń qaýlysy», - deidi.
Imam Tirmizi rohmatýlloohi ‘aláihi de Ámir ibn Shý‘aiyb, ol ákesinen, al ákesi atasynan naqyl etedi. «Nábi sollalloohý ‘aláihi ýá sállám saqalynyń astynan da, jan-jaǵynan da alyp tastaýshy edi», deidi. Islamda belgili tulǵalardyń biri Hasan Basri rohmatýlloohi ‘aláihi de: «Saqaldyń uzynynan da, eninen de alynady. Tym shekten shyqpasyn» - depti. Alaida, qaibir sheihtardyń aitqandaryn arqalanyp, tek sonymen amal etýdi jón kóretin álgi jelókpelerge bul aitqanymyz áser ete me, joq pa, bul jaǵy ýaqyttyń enshisinde. Olardyń qazirgi ustaz tutyp júrgen kisileri, olarsha «sheihtary» biz aityp otyrǵan ǵulamalardyń quzyrynda kisi deýge tatymaidy da ǵoi.
– Jik-jikke bóliný tendentsiiasy – búgingi kúnniń kertartpa bolmysyna ainalyp keledi. Islami ustanymdar bul bolmys jaily ne deidi?
– Endeshe, osyndai adasýshylyqqa ushyramaýdyń eń týra, ári senimdi joly túrli kúdikti toptarǵa nemese jamaǵattarǵa ilesýden aýlaq bolý, eń týra, senimdi «Saýady aǵzam» jolyn ustaný. «Saýady aǵzam» – «Eń úlken top». Paiǵambarymyz sollalloohý ‘aláihi ýá sállám: «Álbette, meniń úmmátim adasýǵa (qatelesý, salǵylasý, joldan taiý siiaqty isterge) ujym bolmaidy. Eger (túrli toptar paida bolyp) ihtilafqa (qaishylyqtarǵa) kezdesseńder, senderge «Saýady aǵzam» jamaǵatynyń ustanǵan jolyn ustaný ýájip bolady»- degen. Demek, jamaǵattan ajyraýǵa, uzaqtaýǵa eshqandai dálel joq, sonda da óz degenin jón kóretin kisiler ahyrettik haliniń múshkil bolatynyn oilasyn. Kópshilikten qol úzý jaqsylyqqa aparmaidy, qaita yntymaq úshin óz talaptaryn qoia turyp, ózge baýyrlarmen qoǵamdasqan kóp artyq.
– Qoja Ahmet Iasaýi babanyń atqarǵan úddesi (missiiasy) jaily túrli pikirler aitylyp júr...
– Bizdiń jete baǵalai almai júrgen Qoja Ahmet Iasaýi babany, onyń jazǵan «Diýany hikmeti» qazaq halqynyń tarihynda rýhani tirek jáne dini ustanymdarynda basshylyqqa alǵan, ózderi úshin túsinikti qainar bolyp qyzmet qylǵanyn jurt bile bermeidi. Óitkeni, 1510 jyly Ismail shah Deshti Qypshaqty ózine bas idirip, alaýit dinine tartpaq boldy. Sol kezde qazaqtyń kózi ashyq oqyǵandary osy bir Hikmet kitabyn jalaý etip kóterdi. Rýhy asqaq qazaq dalasy Ismail shah aldynda bas imedi.
Jaratqan Ie bizge meiirban ekendigin joǵaryda keltirgen aiattar men hadisterden kórip turmyz, biraq, kóbine sol keń marhamattan kende qalyp otyramyz. Biz bolmashy riýaiattarǵa bola tartysyp, talasyp otyrsaq, ózgelerge kórsete alarlyqtai ónegemiz bolmai qalady. Bárimiz de ómirimizdiń máni de, sáni de bolǵan Haq taǵalanyń jibergen dinimen júrgenimiz abzal degim keledi.
Suhbatyńyzǵa rahmet!
Seiit Imatov
Túpnusqadaǵy taqyryp: PARYZ SÚNNÁTTAN JOǴARY. SAQALDY JASTAR OSYNY TÚSINBEIDI
.jpg)
