– باتىس ەلدەرٸندە يسلام دٸنٸ - سوعىس دٸنٸ, توتاليتارلىق دٸن دەگەن پٸكٸر جيٸ ايتىلادى. وسى تۇجىرىمعا نەندەي پٸكٸر ايتاسىز?
– بيسميللەھير-روحمەنير-روحيم. ەل-حەمدۋ ليللەھ, ۋاس-سولاتۋ ۋەس-سەلەمۋ ‘الە راسۋليللەھ. اللاھ تاعالانىڭ دٸنٸ – ەر ۋاقىتتا بەيبٸت دٸن. ادام بالاسى ٶز تاريحىندا كٶپتەگەن ٶتپەلٸ كەزەڭدەردٸ باسىنان كەشٸردٸ. ونىڭ دٸني تانىمى دا وسى كەزەڭدەرمەن بايلانىستى ٶزگەرٸپ, قۇبىلىپ وتىردى. راسۋلٸمٸز سوللاللووھۋ ‘الەيھي ۋە سەللەمنٸڭ بٸر حاديسٸندە 124 مىڭ پايعامبار ٶتكەندٸگٸ ايتىلادى. ۇلى جاراتۋشىنىڭ سونشاما مىڭداردان تاڭداپ جٸبەرٸلگەن بٸر دە بٸر ٶكٸلٸ – ەلشٸسٸ ەسكەري, كٸسٸ ٶلتٸرۋگە بەيٸمدەلگەن قۇرالدى, نە قارۋدى ويلاپ شىعارماعان. نۇح پايعامبار ‘الەيھيس-سەلەم ادامزات بالاسىن الاپات توپاننان قۇتقارۋ ٷشٸن كەمە جاسادى, ىدىرىس پايعامبار ‘الەيھيس-سەلەم اعارتۋشىلىقپەن, ال يسا پايعامبار ‘الەيھيس-سەلەم ەمشٸلٸك مۇعجىزاسىمەن تانىلدى. ەر پايعامباردىڭ ٶزٸ تۇرعان ورتاسىنا ساي مۇعجىزاسى مەن كەسٸبٸ بولدى. بٸراق, ەشقايسىسى ادام بالاسىنا كٷش قولداناتىن, كٸسٸ ٶلتٸرەتٸن قارۋ, نە بٸرەر قۇرال جاساعان ەمەس. بۇل – يسلام دٸنٸنٸڭ بەيبٸت دٸن ەكەندٸگٸنٸڭ جارقىن بٸر دەلەلٸ.
– تەررورلىق اكتٸلەر كەزٸندە كٶپتەگەن جازىقسىز ادامدار قازا تاۋىپ جاتادى. قۇران اياتتارى مەن پايعامبارىمىز س.ا.س. حاديستەرٸ وسى اسا قاتىگەزدٸكپەن, زۇلىمدىقپەن ادام ٶلتٸرۋ جايلى نە نە دەيدٸ?
– مىسالى, «نيسا» سٷرەسٸنٸڭ 93-اياتىندا اللاھ (تاعالا) مۇسىلماندارعا بىلاي دەپ بۇيىرادى: «كٸم بٸر مومىندى ەدەيٸ ٶلتٸرەتٸن بولسا, ونىڭ جازاسى مەڭگٸلٸككە جەھەننەم. وعان اللاھ (تاعالا) قاھار ەتەدٸ, لاعنەتتەيدٸ جەنە وعان ٶتە زور ازاپ ەزٸرلەيدٸ». كٸسٸ ٶلتٸرۋدٸڭ جازاسى ٶتە اۋىر, ٶيتكەنٸ, پەندە اتاۋلىنىڭ اجالى مەن ٶلتٸرٸلۋٸ تەك جاراتۋشى يەنٸڭ ەركٸندەگٸ نەرسە, ادام ٶلتٸرۋ – اللاھتىڭ قۇزىرەتٸنە قول سۇعۋ بولىپ تابىلادى. راسۋلٸمٸز تاعى بٸر حاديسٸندە: «ادامداردىڭ اراسىندا ەڭ الدىمەن قييامەت كٷنٸ قاننىڭ تٶرەلٸگٸ بەرٸلەدٸ» دەگەن.
– مۇسىلمانداردىڭ باسقا دٸن ٶكٸلدەرٸنە كٶزقاراسى مەن قارىم-قاتىناسى قانداي بولۋى كەرەك?
– مۇسىلمان ەلدەرٸندە تۇراتىن ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸن دە يسلام ٶزٸنٸڭ قامقورلىعىنان كەندە قىلماعان. الدىمەن حاق يەمٸز «يۋنۋس» سٷرەسٸنٸڭ 99-اياتىندا بىلاي دەيدٸ: «سەن جۇرتتىڭ بەرٸن مومىن مۇسىلمان بولسىن دەپ مەجبٷر قىلماقپىسىڭ?». ال «باقارا» سۋرەسٸنٸڭ 256-اياتىندا: «دٸنگە زورلىق جوق» دەيدٸ. مۇسىلمان ەلٸندە مۇسىلمان بيلٸگٸن مويىنداپ جەنە بيلٸككە الىم-سالىق تٶلەپ تۇرعان كٸتەبيمەن داۋلاسۋعا, نە ولارعا قىسىم كٶرسەتۋگە يسلام جول بەرمەيدٸ, ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعايدى. كٸتەبيلەر ٷشٸن حالال بولعان نەرسەلەر بار, ولاردى يسلام حارام ەتكەن دەپ تىيۋعا بولمايدى. ياھۋديلەر ٷشٸن سەنبٸ كٷنٸ جۇمىس ٸستەۋ حارام. ولاردى سەنبٸدە جۇمىسقا جەگۋگە بولمايدى, حريستيان جەكسەنبٸدە شٸركەۋگە بارۋى تيٸس, ولارعا وسى ٸستە بٶگەت بولۋ جارامايدى. مۇسىلمان ەلدەرٸندە وسىنى ەسكەرگەن, ولار ەشقانداي كەدەرگٸسٸز ٶز قۇلشىلىقتارىن اتقارىپ جاتىر. كٸتەبي قاۋىمداردان بٸر توپ ناجراندىقتار مەدينەدە پايعامبارىمىزدىڭ ‘الەيھيس-سولاتۋ ۋەس-سەلەم مەشٸتٸندە عيبادات قىلۋعا رۇقسات الىپ, وسى مەشٸتتە نامازدارىن وقىعانىن يسلام تاريحشىلارى حابارلايدى. ولارعا ٶز ساحابالارىنان ەشكٸمنٸڭ قارسىلىق بٸلدٸرٸپ, بٶگەت بولۋىنا رۇقسات ەتپەگەندٸگٸن جازادى. مٸنە, باسقا دٸن ٶكٸلدەرٸمەن قارىم-قاتىناستىڭ ناعىز يسلامي ٷلگٸسٸ وسىنداي!
– قازٸر كەيبٸر قانداستارىمىز «كەپٸر» دەگەن قورقىنىشتى ٷكٸمدٸ وڭاي, وڭدى-سولدى شىعاراتىن بولدى. وسى جايلى ايتا كەتسەڭٸز.
– بٸزدٸڭ ەلٸمٸز – زايىرلى, دەموكراتييالىق ەل. نامازىمىزدى ەشبٸر كەدەرگٸسٸز وقىپ جاتىرمىز, جاڭا مەشٸتتەر اشىلىپ جاتىر. دەسە دە, بٸزدٸڭ ٸشكٸ پروبلەمالارىمىز جەتكٸلٸكتٸ. مەشٸتتەردە قازٸر جاستار – نەگٸزگٸ جاماعات, بٸراق, ولاردىڭ جاقىننان بەرٸ عانا دٸنگە بۇرىلعاندىعىن كەيبٸرەۋلەر تەرٸس پيعىلدا پايدالانىپ جٷر. ولار "كٸم ناماز وقىماسا - كەپٸر, كٸم انانى ٸستەمەسە - كەپٸر, مىنانى ٸستەمەسە - كەپٸر" دەگەنگە كٸرٸسٸپ كەتتٸ. ال قازٸر كەيبٸر جەلٶكپەلەر «ناماز وقىماسا بولدى», دەپ, ونداي ادامداردىڭ مال-مٷلكٸ تۇرماق ٶزٸنە دە قاستاندىق جاساۋدان قايمىقپاي وتىر ەمەس پە? بۇل, ەرينە, سول «كەپٸر» دەپ ايدار تاڭۋشىلاردىڭ قانداس, دٸندەس باۋىرلارىنا جاساعان ٷلكەن زۇلىمدىعى. ەڭ باستىسى – بۇل ايىپتاۋلار دٸنگە, ونىڭ قاينار كٶزدەرٸنە نەگٸزدەلمەگەن. مۇسىلمان بالاسىن مۇسىلمانشىلىقتان شىعارۋ ەرەكەتٸ اسقىنا تٷسكەن قازٸرگٸ تاڭدا جٷگٸنگەندە اداسپايتىنداي ريۋاياتتار مول. وعان دا شٷكٸر.
– بٷگٸندە ٶرٸمدەي جاستارعا دەيٸن ۇزىن ساقال قويۋ مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸندەگٸ تارتىستى تاقىرىپقا اينالدى. وسى جايلى پٸكٸرٸڭٸزدٸ بٸلدٸرە كەتسەڭٸز.
– كەيبٸر دٸلمۇرات, ەبدٸحالىق سەكٸلدٸ ادامدار كەزٸندە دەستٷرلٸ يسلامدى مويىنداماي, ٶزدەرٸنشە جۇرتشىلىقتى دۇرىس جولعا باستاعان بولىپ, ەلدٸ بٷلدٸرۋ ٸستەرٸنە مۇرىندىق بولدى. بٷگٸندە بۇل بەلسەندٸلەر اراب ەلدەرٸندە بوي تاسالاپ جٷر. دەستٷرلٸ يسلامدى مويىنداماۋ قاسٸرەتٸنەن, تٸپتٸ, ساقال قويۋ دا داۋلى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸنە اينالدى. جۇما نامازىندا (اتىراۋدىڭ «تاقۋا» مەشٸتٸندەگٸ ەڭگٸمەدە) ساقال قويعان جٸگٸتتەرگە:
ساقال قويۋ پارىز با, سٷننەت پە, نە ۋەجٸپ پە? – دەپ ساۋال قويدىم.
ۋەجٸپ, ونى قىرۋ حارام دەگەن, - دەستٸ ولار.
جارايدى, مەن وعان تالاسپاي-اق قويايىن, بالا-شاعانى باعۋدىڭ ٷكٸمٸ نە?
پارىز.
ەندەشە, وسى بٸر سٷننەت نەمەسە سودان سەل عانا جوعارى تۇرعان امال ٷشٸن (ولار ٷشٸن جۇمىس تابۋ ٶتە قيىن, ولاردىڭ ساقالدارى ٷشٸن ەشكٸم جۇمىس بەرگٸسٸ كەلمەيدٸ) سەندەر جۇمىس تاپپاي تەنتٸرەپ, بالا-شاعالارىڭ قانعىرىپ جٷرگەنٸنە كٸم جازىقتى? وسى جاقسى ما?
ەرينە, ولار ماعان بۇل ساۋالىما جاۋاپ بەرە المادى. ولار مەنەن ەر شارعي امال سايىن انىق, ناقتى ريۋايات جٶنٸندە سۇرادى. ەر امالعا ولاردى توقتاتارداي ريۋايات كەلتٸرە بەرۋ وڭاي تٸرلٸك ەمەس. ولاردىڭ, تٸپتٸ, ٶز اتا-انالارىن مۇسىلمان ەمەس دەۋلەرٸن توقتاتۋ قيىن. مۇنداي تاعلىم ولارعا اسپاننان جاۋمايدى, ول اراب ەلدەرٸنەن كەلٸپ جاتىر. وسىدان كەيٸن ساقال تۋرالى ريۋاياتتاردى دا قاراپ شىعۋ قاجەت بولدى. بۇل كٷننٸڭ اسا داۋلى مەسەلەسٸ ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, سول ريۋاياتتاردىڭ بٸر قاتارىن كەلتٸرە كەتەيٸن.
مۇحاممەد يبن حاسان «ەل-ەسەر» كٸتابىندا يمام ەبۋ حانيفا ھەيسەم روحماتۋللووھي ‘الەيھيدەن, ول يبن ومار رودياللووھۋ ‘انھۋدان, «ول كٸسٸ ساقالىنىڭ استىنان ۋىستاپ ۇستايدى ەكەن دە ودان تٶمەن جاعىن كەسٸپ تاستايدى ەكەن» دەگەن دەرەك كەلتٸرەدٸ. (900-بەت). يمام مۋحاممەد روحماتۋللووھي ‘الەيھ: «وسىنى بٸز ۇستانامىز, ول ەبۋ حانيفانىڭ قاۋلىسى», - دەيدٸ.
يمام تيرميزي روحماتۋللووھي ‘الەيھي دە ەمٸر يبن شۋ‘ايىب, ول ەكەسٸنەن, ال ەكەسٸ اتاسىنان ناقىل ەتەدٸ. «نەبي سوللاللووھۋ ‘الەيھي ۋە سەللەم ساقالىنىڭ استىنان دا, جان-جاعىنان دا الىپ تاستاۋشى ەدٸ», دەيدٸ. يسلامدا بەلگٸلٸ تۇلعالاردىڭ بٸرٸ حاسان باسري روحماتۋللووھي ‘الەيھي دە: «ساقالدىڭ ۇزىنىنان دا, ەنٸنەن دە الىنادى. تىم شەكتەن شىقپاسىن» - دەپتٸ. الايدا, قايبٸر شەيحتاردىڭ ايتقاندارىن ارقالانىپ, تەك سونىمەن امال ەتۋدٸ جٶن كٶرەتٸن ەلگٸ جەلٶكپەلەرگە بۇل ايتقانىمىز ەسەر ەتە مە, جوق پا, بۇل جاعى ۋاقىتتىڭ ەنشٸسٸندە. ولاردىڭ قازٸرگٸ ۇستاز تۇتىپ جٷرگەن كٸسٸلەرٸ, ولارشا «شەيحتارى» بٸز ايتىپ وتىرعان عۇلامالاردىڭ قۇزىرىندا كٸسٸ دەۋگە تاتىمايدى دا عوي.
– جٸك-جٸككە بٶلٸنۋ تەندەنتسيياسى – بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ كەرتارتپا بولمىسىنا اينالىپ كەلەدٸ. يسلامي ۇستانىمدار بۇل بولمىس جايلى نە دەيدٸ?
– ەندەشە, وسىنداي اداسۋشىلىققا ۇشىراماۋدىڭ ەڭ تۋرا, ەرٸ سەنٸمدٸ جولى تٷرلٸ كٷدٸكتٸ توپتارعا نەمەسە جاماعاتتارعا ٸلەسۋدەن اۋلاق بولۋ, ەڭ تۋرا, سەنٸمدٸ «ساۋادى اعزام» جولىن ۇستانۋ. «ساۋادى اعزام» – «ەڭ ٷلكەن توپ». پايعامبارىمىز سوللاللووھۋ ‘الەيھي ۋە سەللەم: «ەلبەتتە, مەنٸڭ ٷممەتٸم اداسۋعا (قاتەلەسۋ, سالعىلاسۋ, جولدان تايۋ سيياقتى ٸستەرگە) ۇجىم بولمايدى. ەگەر (تٷرلٸ توپتار پايدا بولىپ) يحتيلافقا (قايشىلىقتارعا) كەزدەسسەڭدەر, سەندەرگە «ساۋادى اعزام» جاماعاتىنىڭ ۇستانعان جولىن ۇستانۋ ۋەجٸپ بولادى»- دەگەن. دەمەك, جاماعاتتان اجىراۋعا, ۇزاقتاۋعا ەشقانداي دەلەل جوق, سوندا دا ٶز دەگەنٸن جٶن كٶرەتٸن كٸسٸلەر احىرەتتٸك حالٸنٸڭ مٷشكٸل بولاتىنىن ويلاسىن. كٶپشٸلٸكتەن قول ٷزۋ جاقسىلىققا اپارمايدى, قايتا ىنتىماق ٷشٸن ٶز تالاپتارىن قويا تۇرىپ, ٶزگە باۋىرلارمەن قوعامداسقان كٶپ ارتىق.
– قوجا احمەت ياساۋي بابانىڭ اتقارعان ٷددەسٸ (ميسسيياسى) جايلى تٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتىلىپ جٷر...
– بٸزدٸڭ جەتە باعالاي الماي جٷرگەن قوجا احمەت ياساۋي بابانى, ونىڭ جازعان «ديۋانى حيكمەتٸ» قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا رۋحاني تٸرەك جەنە دٸني ۇستانىمدارىندا باسشىلىققا العان, ٶزدەرٸ ٷشٸن تٷسٸنٸكتٸ قاينار بولىپ قىزمەت قىلعانىن جۇرت بٸلە بەرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ, 1510 جىلى يسمايل شاح دەشتٸ قىپشاقتى ٶزٸنە باس يدٸرٸپ, الاۋيت دٸنٸنە تارتپاق بولدى. سول كەزدە قازاقتىڭ كٶزٸ اشىق وقىعاندارى وسى بٸر حيكمەت كٸتابىن جالاۋ ەتٸپ كٶتەردٸ. رۋحى اسقاق قازاق دالاسى يسمايل شاح الدىندا باس يمەدٸ.
جاراتقان يە بٸزگە مەيٸربان ەكەندٸگٸن جوعارىدا كەلتٸرگەن اياتتار مەن حاديستەردەن كٶرٸپ تۇرمىز, بٸراق, كٶبٸنە سول كەڭ مارحاماتتان كەندە قالىپ وتىرامىز. بٸز بولماشى ريۋاياتتارعا بولا تارتىسىپ, تالاسىپ وتىرساق, ٶزگەلەرگە كٶرسەتە الارلىقتاي ٶنەگەمٸز بولماي قالادى. بەرٸمٸز دە ٶمٸرٸمٸزدٸڭ مەنٸ دە, سەنٸ دە بولعان حاق تاعالانىڭ جٸبەرگەن دٸنٸمەن جٷرگەنٸمٸز ابزال دەگٸم كەلەدٸ.
سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
سەيٸت يماتوۆ
تٷپنۇسقاداعى تاقىرىپ: پارىز سٷننەتتان جوعارى. ساقالدى جاستار وسىنى تٷسٸنبەيدٸ
.jpg)
