Abylaidyń atasy «Qanisher Abylai» týraly áńgime
Abylaidyń atasy áýel basta «Abylai-Jolbarys» atanǵan, onyń «qanisher» atanýyna, shejire derekterine qaraǵanda, Qaiyp handy óltirýi sebep bolǵan. Qaiyp ta Esim hannyń tuqymy. Nasaby: Esim han, odan Syrdaq sultan, odan Qysyraý-Datqy, odan Qaiyp han. Qaiyp han Áz Táýkeniń janynda júrip kóterilgen sultandardyń biri. 1715 jyldyń jazynda Áz Táýke han qaitys bolǵany derekterden belgili. Osydan keiin uly hanǵa as berilip, el aǵalary endi úlken handyqqa Qaiypty durys kóredi. 1715 jyly Reseige, Túrkiiaǵa, Buharǵa attanǵan qazaq elshileri Qazaq ordasynda han taǵyna Qaiyptyń otyrǵanyn rastaidy. Qazaq muragerlik tártibi boiynsha bilik aǵadan inige ótedi. Biraq Qaiyp ózine júktelgen mindetti oryndai almady, bilik júiesi álsiredi. 1717 jyly Aiagóz ózeni boiynda Qaiyp han men Ábilqaiyr sultan otyz myń qoldy bastap baryp qalmaqtan ońbai jeńildi. Qaiyp Túrkistanǵa eki nókerimen qashyp keldi, odan keiin qalmaqtar dándep Arys, Bógen, Shaian ózenderine deiin kelip qazaqty taǵy da jaýlady. Keibir derekterge qaraǵanda han biligin bosatyp alǵan Qaiyp Resei kómegine arqa súienbekshi bolady. 1716 jyly Tobyl qalasyna kelgen Qaiyp hannyń elshileri Baidáýlet pen Bekbolat eger orys áskerleri qoldasa 30 myń áskermen qalmaqty shabýǵa daiyn ekenin jetkizedi. Meniń oiymsha osy kezdesýden keiin Túrkistanǵa kelgen Nikita Beloýsov elshiligi Qaiypty kómektiń bolatynyna úmittendirgen siiaqty. Basqasha Qaiyptyń 1717 jyly qalmaqty Jetisýdan bastap shappai, Balqashty ainalyp baryp Aiagóz túbinen izdeýi túsniksiz bolyp qala bermek.
Ekinshiden, qalmaqpen soǵystaǵy jeńilisterden keiin eldiń birazy Qaiypty tastap Túrkistannan Arqaǵa qarai kóshedi. Bul da qazaq dástúrinde bar. Elmen sanaspaǵan handardy tastap kóship ketý buryn da bolǵan, biraq bul joly Qaiyp Qazan gýbernatory Petr Saltykovqa «ot takogo kalmytskogo razoreniia ostalnye ýhodtsy prijalis k Vashemý vladeniiý, i oni bednye i ýbogie liýdi…popadýtsia k vam v rýki, i ih prikajite kaznit smertiiý bez ostatký…» dep jazady. Árine, bul hattardyń mazmuny han saraiyndaǵy adamdar arqyly Qaiypqa narazy topqa birden jetkeni anyq. Osylaisha 1718 jyly Abylai-Jolbarys Orta júz batyrlarynyń qoldaýymen Qaiypty Túrkistanda óltiredi de «Qanisher Abylai» atanady. Ekeýiniń arasynda bas arazdyq buryn bolmaǵan. 1717 jyly Túrkistanǵa Qazannan kelgen F.Jilin bastaǵan elshilik Abylai sultannyń ústinen aryz aitady. Elshi aryz jazǵanda «Qarnaq qalasynda Qaiyp hannyń inisi Abylai sultan úsh myltyqty oq dárisimen alyp qoidy» deidi. Qarnaq qalashyǵynda Túrkistanǵa kelgen elshilikterdiń adamdary ornalasady. Túrkistan men Qarnaq arasy 25 shaqyrymdai. Qazaq saiasi ómirinde óz hanyn óltirý óte sirek bolatyn oqiǵa, kóship ketý t.b. bolǵan. Sol sebepti Qanisher Abylaiǵa Syrdaq sultannan taraityn tóreler de, Salqam Jáńgirdiń ózge tuqymy da t.b. narazy bolady. Qazaq ortasynda budan ári qalý qaýipti bolǵandyqtan Qanisher Abylai óziniń janyndaǵy tóleńgitterimen, otbasyn alyp Úrgenishke Hiýa handyǵyna qarai ketedi.
Jolbarys Abylai – HVII ǵ.sońy men HVIII ǵ. basynda Qazaq handyǵynyń ishki jáne syrtqy saiasi ómirinde ájepteýir oryn alatyn sultandardyń biri. Onyń nasaby Joshy tuqymynan, iaǵni qazaq handary shyqqan altyn ózekpen jalǵasady. Qazaq handyǵyn qurýshylardyń biri Orys han shóberesi Kishi Jánibektiń toǵyz uly bolǵan, sonyń biri Jádik. Jádiktiń uly Shyǵaidan bastap Qazaq handyǵynyń úlken handary osy Jádik tuqymynan sailanyp otyrdy.
Shyǵaidan Esim, odan Salqam Jáńgir, odan Áz Táýke men Ýáli-Baqy. Osy Ýáli-Baqy derekterde «Abaq», «Aýla» ataýlarymen kezdesedi de bizdiń tarihshylardy shatastyrady. Ýáli-Baqy Áz Táýke hanmen aǵaly-inili týys, ákeleri bir, analary bólek. Máshhúr «Salqam Jáńgirdiń ekinshi qatyny-Ǵaisha hanym-Qataǵannyń hany Tursynnyń qyzy. Munan týǵan –Ýálibaqy» deidi. Ýáli-Baqydan «Qanisher» atanǵan Abylai sultan, odan Kórkem Ýáli, odan Ábilmansur, iaǵni ózimizdiń Abylai týady.
Oraz atalyq – Abylaidyń tárbieshisi
Oraz atalyq Qanisher Abylai tusynan bastap osy áýletke qyzmet jasaǵan tulǵalardyń biri. Keiin Kórkem Ýálige qamqor bolyp, ol Úrgenishte ólgende onyń balasy, óziniń tárbiesindegi Ábilmansurdy alyp qashyp Qazaq Ordasyna keledi. Men Kókshetaý mańynda eski sózden habary bar qariialarmen osy taqyrypta áńgimelestim, bári de Oraz atalyqty «jaýgershilikte Abylaidy jeroshaqqa tyǵyp aman alyp qalǵan» deidi. Qazaqtyń tarihi romandarynda Oraz atalyqty Abylai óltirgen-mys degen áńgime bar, bul eshqandai shyndyqqa sai kelmeidi.
«Atalyq» degen sóz sol zamanda biik laýazym, memlekettik qyzmetker. Sheship aitsaq, atalyq-handardyń aqylshysy, elshilik qyzmet atqarýshy, hanzadalardyń tárbieshisi. Ózi úshin janyn qiyp, etekten qan keship Úrgenishtegi qyrǵynnan alyp qashyp kelgen qamqoryn, aqylshysyn Ábilmansur qalai óltiredi ? Bul jazýshylardyń keide bir qiialǵa berilip, kúshti obraz jasaý maqsatynan shyqqan joramal. Oraz atalyq jasy jetip Kókshetaýda, han ordasy atanǵan Qyzylaǵashtan 15 shaqyrym jerde óz aýylynda, bala-shaǵasynyń aldynda qaitys bolady. Ertede ol jer «Orazbulaq», «Atalyqtyń aýyly» atalǵan eken, qazirgi ýaqytta «Qarabaýyr» atanady. Izdegen adam bolsa Býrabaidan tym alys emes, taýdyń teriskei jaǵyna assańyz 20-25 shaqyrym. Abylaidyń tuqymy «Babamnyń aýyly», «Babamnyń juraǵaty» dep asa qasterlese kerek. Bul syi Abylai tusynan bastalyp Keńes úkimeti ornaǵanǵa deiin jalǵasqan.
Osyǵan bailanysty bir máseleni ashyp aitpasaq bolmaidy. Qazaq memlekettik-saiasi qurylymynda airyqsha oryny bar «atalyq» institýty handyq bilikpen birge el jadynan erte óshti. HIH ǵasyrdyń basynda-aq «atalyq» degen sózdiń mán-maǵynasy qazaq úshin túsiniksiz dúniege ainaldy, sol sebepti aýyzsha shyǵarmalarda da, jazba shejirede de túsinbeýshilik kezdese bastaidy. Eger biz HVII-HVIII ǵasyrlardyń derekterin qolǵa alsaq sol dáýirdiń tarihyn tipti basqasha elestetken bolar edik. Salqam Jáńgir tusynda han saraiynda qyzmet atqarǵan Arystan atalyq Áz Táýkeni tárbieledi, Arystan atalyqtyń uly Barqy atalyq Áz Táýkeden týǵan Bolat, Sámeke siiaqty handardyń tárbieshisi boldy, Barqynyń uly Niiaz atalyq Ábilmámbettiń tusynda búkil Syr óńirine biligi júrip turdy. Niiaz atalyqtyń 1740 jyly Ábilmámbet han, Abylai sultanmen birge Orynborda general-leitenant V.Ýrýsovpen kezdeskeni belgili. Derekterde «Potom poshli v kibitký i idýchi vstýpil s general-leitenantom v rech kirgiz-kaisatskoi Srednei Ordy znatneishii starshina Niaz-batyr, o kotorom izvestno, chto on vo vremia Shemiaki-hana v Týrkestane velikýiý silý imel, a po smerti ego Týrkestanom ýpravlial i Abýlmamet-hana na hanstve ýtverdil. Onoi Niaz-batyr prismotren po aziatskomý obyknoveniiý vesma neglýpym chelovekom i primecheno, chto on pred vsemi starshinami bolshogo preimýchestva treboval» delinedi. HÝII ǵasyrda elshilik qyzmetterge Arystan atalyq uly Tantai batyr júrdi. Atalyqtardyń taǵy bir áýletinen Qultabai atalyq, onyń uly, ataqty elshi Taiqońyr shyqty. Sanai bersek tolyp jatqan tarihi tulǵalar osy atalyq áýletterimen bailanysty. Oraz atalyqtyń qyzmetin baǵalaý áli alda bolmaq.
Abylaidyń «Sabalaq» atanýy týraly
Qazaqtyń aýyzsha dástúri jas sultandy kiiminiń jalba-julba, shashy ósken, usqyny nasharlyǵyna qarap Tóle bi «Sabalaq» ataǵan degen joramaldy ǵana biledi. Máshhúr «Abylai on eki jasar bala kúninde Orazaýlyq (atalyq) degen sart bar, ekeýi Túrkistan shaharyna kelip, Ábilmámbet patshaǵa qyzmetkershilik qylady. Ol jerde ornyǵyp tura almai, Uly júz Úisin Tóle bidiń túiesin baǵyp júredi. Onda da baiyrqalanyp tura almai Saryarqaǵa shyǵyp, Atyǵai-Qaraýyl degen eldiń ishine kelip, Dáýletkeldi baidyń jylqysyn baqty. «Atyń kim?» dep suraǵanǵa: «Atym Sabalaq» depti» deidi. Bul tym ásirelengen, qara halyqtyń óziniń túsinigine yńǵailaǵan joramaly ǵana.
Abylaidyń týǵanda azan shaqyryp qoiǵan aty Ábilmansur. Resei muraǵattarynda «mýsýlmanskoe imia Abil-Mansýr» dep jazylǵany sol sebepti. Oraz atalyq Úrgenishtegi qyrǵynnan keiin Ábilmansurdy Túrkistanǵa alyp kelgenin joǵaryda aittyq. Árine, atalyq hanzadanyń qaýipsizdigin oilaidy, sol sebepti ony tórelerdiń qolyna emes, qara qazaqtyń basshy azamattarynyń biri Tóle bige aparyp tapsyrady. Qazaqta ertede kek qaitarý degen jazylmaǵan ereje bolǵan, tóre tuqymdary arasynda ol ereje tipti qatal ekeni anyq. 1748 jyly Ábilqaiyrdy óltirgennen keiin Qyryq san Baraq sultannyń janyn qoiarǵa jer tappai qalmaqqa qashpaq bolǵan áreketi, aqyry Qarnaqta eki ulymen birge ý berip óltirilgeni bárimizge belgili emes pe?
Tóle bi hanzadany jaýlarynan jasyryp elden alysqa-túieshileri men jylqyshylaryna qosyp jiberedi. Ol kezeńde jylqyshylyq qazaqtyń jaýyngerlik mektebi esebinde. Báz bireýler jazyp júrgendei qazaqta arnaiy áskeri mektep bolǵan joq. «Sabalaq» Ábilmansurdyń osy kezeńde alǵan jasyryn laqab (inkognito) aty. Qanisher Abylaidan qalǵan jalǵyz tuiaqty saqtaýdyń basqa amaly bolmaǵan siiaqty. M-J.Kópeiuly shejiresine qaraǵanda Ábilmansur týraly Bógenbai batyr men Buqar jyraý da bilgen. «Abylaihan» dastanynda «Bir kúni jylqy ishinde otyr edi, Eki baran, bir qyzyl atty keldi, Sóitse olar –Qanjyǵaly qart Bógenbai, Kelipti Tóle bidiń aýylyn surai» delinedi. Tóle bi Ábilmansurdy maqtap «qas tóreniń qalyby eken, patsha izetti eken» dep qazaqtyń úsh kemeńgeri jas hanzadanyń odan ári tárbiesimen ainalysady. Ol kezeń qazaqtyń birligi buzylyp, jan-jaqtan antalaǵan jaý qasqyrdai tartyp jatqan «Aqtaban shubyryndy-Alqakól sulama» zamany. Qazaq memleketiniń bolashaǵyn oilaǵan azamattar tóre tuqymynan eldiń basyn qurap, úsh júzdiń atynyń basyn bir kezeńge jetkizetin tulǵa izdeidi. Ábilmansur el aldyndaǵy jaýaptylyqty on eki jasynan bastap arqalap ósti deýge bolady.
Dáýletkeldi me, álde Dáýletbai ma?
Tóle bidiń qolynda birtalai jyl qyzmet jasaǵan Abylai keiin Saryarqaǵa kelgeni belgili. Aýyzsha áńgimeler jas tóre panalaǵan baidyń atyn birde «Dáýletkeldi», birde «Dáýletbai» deidi. Men ótken jyly osy máseleni anyqtaiyn dep Kókshetaý mańyn araladym.
Abylaidyń qamqorynyń aty Dáýletkeldi emes, Dáýletbai, urpaǵy Jaman Jańǵyztaýdyń baýraiynda Ósken degen aýylda turady. Dáýletbai ishinde atalarynan az-maz sóz ustap qalǵan Qalitai degen aqsaqaldyń áńgimesine qaraǵanda «Abylai han Tóle bidiń qolynda jeti jyl meken etken, sodan bir nárseden seziktenip osy jaqqa qashady. Arqaǵa kelgende Dáýletbaidyń bas jylqyshysyna kezdesip, senderge jumys isteiik dep kelisken eken».
Dáýletbaidyń aýylyna Abylaidy kim baǵyttaǵany aqsaqaldarǵa belgisiz. Al endi Dáýletbaidyń ózine kelsek, ol Qaraýyl ishinde Jaqsylyq degen atadan, bir qulaq Qaldaman degen batyrdyń balasy. Qaldamannyń «bir qulaq» atalatyn sebebi, ol zamanda qazaq jylqyny Omby jaqta Úlken Qaroi, Kishi Qaroi degen jerlerge qystatady eken deidi aqsaqaldar. Sol jaqta jylqy qystatyp júrgende úlken bir tóbeles ústinde Qaldamannyń malaqaiy ushyp ketip, sodan bir qulaǵy úsip ketken, «bir qulaq» atanatyny sol sebepten-mys. Bolsa bolar dedik, qazaqtyń ol zamanda Ibir-Sibirdiń ishine endei kirip, Qulyndyda jylqysyn emin-erkin jailatatyny – tarihi shyndyq. Ol zamanda qazaqtyń tóbelessiz júrmeitini de jasyryn emes.
Jańǵyztaýdyń taǵy bir týmasy Qoishybai aqsaqaldyń aitýynsha, Bir qulaq Qaldaman Qaroida bir bai jesir áielge aiaq salyp, odan bir ul týyp, sol bala keiin ákesin izdep keledi. Báibishe jatsynbai, «dáýletim keldi» dep qarsy alyp, sodan Dáýletbai atanyp ketken-mys.
«Osy Dáýletbaiǵa zamanynda jeti myń jylqy bitken eken. Jaman Jańǵyztaý mańynda Sasyqkól degen kól bar, sol kólge Qamsaqtydan shyqqan Qarasai quiady. Jylqyny sýarýǵa alyp kelip, Sasyqkólge japqanda bir tesik qalsa bai: «Ái, balalar, bir úiir jylqy joq» deidi eken. Jylqyny osylai túgendeidi.
Abylai kelgen soń baidyń aýylyna ury da timedi, malǵa mal, janǵa jan qosyldy, yrys bolyp keldi. Bir kúni Dáýletbai tańerteń aýylynan attanyp shyǵyp, jylqynyń qosyna kelse, Abylai uiyqtap jatyr eken, eki qoly eki jaqta, eki aiaq eki jaqta, dúnieniń tórt buryshyn tiregendei jatyr. Dáýletbai oiatpaidy, biraq ishinen mynaý dúnieniń tórt buryshyn alamyn dep jatyr eken dep yrym qylady.
Sodan Dáýletbai Abylaidy úiine shaqyrady, ústinde túie jún shekpeni bar Abylai keledi.
Otyr degende, baidyń janyna baryp otyrady. Eki kózi janyp, janyndaǵylardan arýaǵy artyp, mysy basyp ketedi.
Sodan Dáýletbai sezip, toi jasap, qatyn alyp berip, otaý qylyp shyǵarady, bas jylqyshy bolady.
Abylai Dáýletbaidyń jylqysynan tańdap boz shubar aiǵyrdy minedi. Bul aiǵyrdyń qasieti jekpe-jekte iesine kómektesip, qarsylasyn omyraýymen perip qulatady eken. Bul shamasy Shoqan Abylaidyń alǵashqy jaýynger aty dep sipattaityn ataqty «Jalyn quiryq» bolsa kerek.
Osy eki ortada qazaq pen qalmaq janjaldasyp, úsh júzden qol jinalyp, Abylai da soiylyn súiretip barady. Maidan dalasynda qalmaqtyń Sharysh degen batyry qazaqtyń eki batyryn birinen soń birin óltirip, qazaq daǵdaryp tur eken. Abylai astynda aiǵyry, qolynda soiyly bar, kele qalmaqqa qarsy shaýyp, Sharyshty attan túsiredi. Sol jerde Atyǵai Jápek batyr bar eken, Abylaidyń astyna aq kigiz tósep qarsy alady». Mine, burynǵydan qalǵan kári qulaqtardyń sózi osy.
Ábilmansur «Abylai» atyn qashan aldy ?
Tarihshylar men ádebietshilerdiń kópshiligi Ábilmansurdyń «Abylai» atyn alýy Ańyraqai shaiqasynan keiin boldy degen pikirdi ustanady. Bul jerde bir gáp bar. Búgingi kúnge deiin Ańyraqai shaiqasynyń qai jyly bolǵany anyqtalǵan joq. Kezinde M.Qozybaev pen J.Qasymbaev siiaqty marqum aǵalarymyz eki udai bolyp aitysty, biri 1729, ekinshisi 1730 jyldar dep, qanshama derek kózderi sol kezeńde aqtaryldy, sonda da soǵystyń bolǵan jyly naqty shyqpady. Men «Qanjyǵaly qart Bógenbai» atty kitapty jazýdyń barysynda eseptep kórip edim 1729 jyly bolǵanǵa uqsaidy. Shynyn aitqanda, anyǵyn bir Alla biledi.
«Ańyraqai» sózi toponim esebinde erteden belgili, jel ańyrap soǵyp turatyn jer. Men Ańyraqai shaiqasyn joqqa shyǵaraiyn dep otyrǵan joqpyn, bul jerde talai soǵystyń, jaýgershiliktiń bolǵany kúmánsiz, másele qalmaqpen bolǵan sheshýshi soǵys jáne Ábilmansurdyń «Abylai» atanýy týraly. Jalpy Ańyraqaiǵa qatysty M.Tynyshbaev jariialaǵan derekterdi barynsha qoldana berý kerek. Onyń ańyzdarǵa, jer-sý ataýlaryna negizdelgen derekteriniń qunyna baǵa jetpeidi jáne qazirgi kezde ondai derek beretin orta da qalǵan joq.
Ábilmansurdyń qashan Abylai atanǵanyn anyqtaý úshinaldymen Abylaidyń qai jyly týǵanyn anyqtap almaq kerek. Eger biz Abylai 1711 jyly týdy degen ádebiette qalyptasqan joramaldy qoldasaq, onda Ańyraqai soǵysynda jas tóre 18 jasta bolmaq, al Abylai 1713 jyly týdy degen pikirdi qoldasaq, onda 16 jasta bolmaq.
Qazaq derekteri Ábilmansurdyń «Abylai» atanýyn qalmaqtyń ataqty qontájisi Qaldan Serenniń týysy Sharysh batyrmen jekpe-jekpen bailanystyrady: «Jiyrmaǵa jasyń tolǵanda, Qalmaqpen soǵys bolǵanda, Alǵashqy baqty tapqanda, Sharyshtyń basyn qaqqanda…». Úmbetei jyraý bul jerde «jiyrmaǵa jasyń tolǵanda» dep naqty ýaqyt mejesin nusqap tur. Buqar jyraý bir tolǵaýynda «Sen jiyrma jasqa jetken soń, Altyn tuǵyr ústinde aq suńqar qustai túlediń» deidi (Kópeiuly M.J. Shyǵarmalary. 7 t. Pavlodar,2006. -6 b.). Biz Abylai 1713 jyly týdy degen pikirdi qoldaimyz, sonda onyń Sharysh batyrmen jekpe-jekke shyqqan ýaqyty 1733 jyl bolmaq, iaǵni týra 20-ǵa kelgen shaǵy.
Bizdiń qolymyzdaǵy derekterge qaraǵanda 1733 jyly qazaq jasaqtary Jońǵariia shekarasyna enip qontájiniń óziniń ulysyna tiisedi. Sibir shekara komandiri I.Býhgolts 1734 jyly joǵaryǵa tapsyrǵan baiandamalarynda «…Kazachia orda proshlogo godý napadeniem svoim na kontaishiny ýlýsy ýchinili nemalýiý obidý» dep jazady (Mejdýnarodnye otnosheniia v Tsentralnoi Azii. HVII-HVIII vv. Kn.1,M.,1989. –s.292). Eger tarihtan habary bar adam bolsa, ol 1730-1740 jyldar qalmaq-qytai arasyndaǵy HVIII ǵasyrdaǵy úshinshi soǵystyń bolǵanyn biledi. Bul birde basylyp, birde ýshyǵyp ketetin shaiqastardyń kezinde qazaqtar da batystan qalmaqtardy tyqsyra bastaǵan. 1731 jyly Shaqshaq Jánibek bastaǵan 6 myńdyq qazaq áskeri derbetterdi shaýyp, qalmaqtyń qaraýyl áskeri Qamar Daban (qazirgi ýaqytta Habar-Asý atalady), Qalmaq Tolaǵai taýlaryna deiin shegindi, 1732 jyly orys elshisi P.Ýgrimov qazaq jerine attanǵan «qalmaq jasaǵynyń túgel sonda qalǵanyn» baiandaidy. Osydan qorytyndy jasasaq, Bógenbai jasaqtarynyń 1733 jyly oirat jerine ishkerilei enýi jáne Qaldan Serenniń óz ulystaryna batyl tiisýi zańdy. Qalmaq qujattarynda Abylaimen jekpe-jekke shyǵatyn Sharysh batyr qontájiniń jaqyn týysy delinedi.
Osy siiaqty tolyp jatqan qisyndar bizdi Ábilmansur-Sabalaqtyń Abylai atanatyn shaiqas 1733 jyly boldy degen tujyrymǵa itermeleidi.
Endi Abylai qashannan beri han atandy degen máselege keleiik. Qazaq saiasi-bilik júiesinde qalyptasqan tártip boiynsha, Shyńǵys tuqymynyń bári han atana bermeidi. Ol ataq aǵadan inige beriledi jáne muragerlik erejeleri boiynsha retteledi. Qazaqta áli kúnge deiin ár túrli jiyndarda «meniń jolym edi» degen sózdi estip qalasyz. Jol adamnyń jasyna baǵynyshty emes, genealogiialyq satydaǵy ornyna bailanysty. Mysaly,meniń nemere aǵaiyndarymnan jasym kishi, biraq jolym úlken, sebebi genealogiialyq satyda men olardyń ákeleriniń qatarynda turmyn. Shyńǵys tuqymyn qazaq «tóre» dep ataidy. Bir eskeretin másele bul sóz óte kóne uǵymdardyń biri, tóre –bilik iesi, memleket qyzmetkeri degen maǵynadaǵy sóz. Biraq qarapaiym tóreniń bárine qazaq bas imeidi, kóshpeli qoǵamda ár qaýym (rý, taipa) ata tártibi boiynsha óziniń bi-batyrlarynyń sońyna erip ómir súre beredi. Jaýgershilik zamanda birneshe rý-taipa qosylyp ulys quraidy, iaǵni memlekettiń naqty áskeri-ákimshilik bóligine ainalady. Osy ulystardy tórelerden shyqqan sultandar basqarady. Ábilmansur 1733 jylǵy jekpe-jekten Abylai atymen birge óz betine jeke ulys jáne sultan ataǵyn alyp shyqty. Qazaqtyń «jigittikte jannan bez de is qyl, ólseń ólersiń, ólmeseń kisi bolarsyń» degen sóziniń dáleli osy. Abylaiǵa ulys esebinde berilgen Kókshetaý mańyndaǵy atyǵai-qaraýyl, kerei-ýaq, qanjyǵaly rýlary. Qazaq aýyzsha dástúrinde «Surasań Abylaidyń turǵan jerin, Han boldy 48 jyl Kókshetaýda» delinetini osydan. 1740 jyly V.Ýrýsovtyń suraǵyna Abylai osy úsh eldi atasa kerek: «saltan obiavil, nazvav tri imeiýshiesia ý nego roda, is kotoryh-de v pervom semei s shest tysiach, vo tvorom-z desiat tysiach, a tretem-s chetyre tysiachi».
Sonymen qazaqtyń«Han boldy 48 jyl Kókshetaýda» degen sóziniń sheshimi osy. Eger 1733 jyldan bastap sanasańyz, 1781 jylǵa deiingi kezeń. Bul bizdiń joǵaryda aitylǵan Abylai 1713 jyly týdy degen joramaldy bekite túsedi.
Sultandyq ataqtyń «boz bieniń sútine shomyldyryp, aq kigizge otyrǵyzyp»resmi bekitilýi aýyz eki derekterge qaraǵanda, 1734 jyly Baianaýla jerinde Sabyndykóldiń jaǵasynda boldy. Belgili aqyn, qoǵam qairatkeri Oljabai Nuralyuly «Sabalaq» atty uzaq óleńinde:
Baianaýla Sabyndy kól basynda,
Úsh júzge shyqty Abylai han sailanyp.
Myń jeti júz otyz tórtinshi jylynda edi,
Úsh júzdiń basyn qosqan jiyn edi,- deidi.
Qazaq qoǵamynda kez kelgen qoǵamdyq máseleni resmilendirý eldiń azamattarynyń basy qosylǵan jiyndarda iske asady. Kóbinese memleket máselesine, onyń ishinde han sailaýǵa qatysty máseleler úsh júzdiń basy qosylǵan «qaz» jiyndarynda talqyǵa túsedi («Ashýlanba Abylai, ashýlansań kórermin, kóterip qazǵa salarmyn» Buqar jyraý). Úsh júzdiń basy qashan qosylady-uly astarda qosylady, ne eldiń arasynan osy jiynnyń shyǵynyn, soiys malyn kóteremin dep shúlen bailar shyǵady. Joǵaryda aitylǵan Sabyndykól jaǵasyndaǵy bas qosýdy qanjyǵaly rýynyń Abyz, Shomaq atalatyn aǵaiyndy azamattary uiymdastyrǵan eken. Osy jiynda el bolyp kelisilgen sheshim zań bolyp esepteledi. Bul jiyndarǵa úlken din ieleri shaqyrylady, basqa da saýatty adamdar bolady, biraq sheshim arnaiy hatqa tústi degen derekter joq. Meniń oiymsha Abylaidyń sultan sailanýy jaýynger azamattardyń «qaz» siiaqty bas qosýynda kóterilip, úsh júzdiń kósemderi jinalǵan jiynda 1734 jyly bekitilgen. Abylaidy Orta júzge sultan sailady. Qazaq jeke ulysy bar sultandardy «han»dep dáriptei beredi, keide «kishi han» nemese «kelte han» dep te ataidy. Abylaidyń «kishi han» deńgeiinen ótip «úlken han» taǵyna otyrǵan ýaqyty 1771 jyl. Osy jyly Ázireti Sultanda qazaqtyń úsh júziniń eń tańdaýly azamattary, Túrkistan-Táshkent óńiriniń otyryqshy sart –qurama qaýymdarynyń ókilderi Abylaidy aq kigiz salyp kóterip qazaqtyń úlken handary otyratyn altyn taqqa otyrǵyzdy.
Osy 1734 jyl degende taǵy bir másele eske túsedi. 1733 jyly qazaqtyń úlken hany Sámeke (Shahmuhambet) Táýkeuly Oral bashqurttaryna (estek) joryq jasap, biraq joryq týraly Ábilqaiyr aldyn ala reseilikterdi habarlandyryp, olar estekterdi daiyndap qoiǵandyqtan, tas-talqan bolyp jeńilip, týyn tastap, qashyp keledi. Sámeke men Ábilqaiyr arasyndaǵy baqtalastyq joǵaryda aitylǵan Ańyraqai shaiqasynan bastalady («Úlken Orda qonǵan, Kishi Orda qonǵan». M.Tynyshpaev). Sámeke men Ábilqaiyr arasyndaǵy baqtalastyqtyń sebebi «Aq taban shubyryndyda» Bolat han ólgennen keiin bosaǵan úlken hannyń taǵy ekeni sózsiz.
1734 jyly Orynbordy salýshy brigadir I.Kirillov patshadan Sámekege dep alyp kelgen hatty hanǵa tapsyrmaǵan. Osylaisha Sámeke 1733 jyldyń sońynda ne aýyr jaradan, ne Reseimen endi kórmeitindei renishten saiasi máselelerge aralasýyn toqtatty. 1734 jyly Sabyndykólde úlken taq týraly áńgime boldy ma, ol jaǵy bizge belgisiz, biraq taqqa Bolat han uly Ábilmámbettiń Áz Táýkeniń murageri retinde usynylýy zańdy dep esepteimiz. Keibir derekterge qaraǵanda 1736 jyly Sámeke áli tiri. K.Millerdiń «Kúndeliginde» 1738 jyly Túrkistanǵa úlken taqqa ie bolý úshin kelgen Ábilmámbetpen kezdeskeni aitylady. Resei derekterinde Ábilmámbet 1739 jyly Túrkistanda úlken han bolyp sailandy deidi. Endeshe biz Sámeke han 1737 jyly qaitys boldy dep esepteimiz. 1737 jyly Ordyń Qaraǵashynda Orta júzdiń Qaz daýysty Qazybek bii bastaǵan kósemderiniń Ábilqaiyr hanmen birneshe bas qosýlary, Reseimen belsendi túrde aralasý, Orynbordy han ordasy retinde qazaqqa berýdi talap etý t.b. is sharalardan Sámeke óliminen soń úlken han taǵyna Ábilqaiyrdyń da basty úmitker bolǵanyn ańǵartady.
Abylaidy qalmaq tutqynynan kim bosatty?
Bul oqiǵaǵa qatysty oqyrmandar arasynda ártúrli pikir bar. Olardyń birazy Abylaidy tutqynnan bosatýdy Resei talap etti deidi, birazy qazaqtyń óziniń igi-jaqsylary tartý-taralǵylaryn alyp baryp bosatyp aldy deidi. Elshiliktiń quramy týraly da birizdilik joq, árkim óziniń atasyn Abylaidy bosatýshylardyń qataryna tirkei beredi.
Abylai sultannyń 1741 jyly qalmaq qolyna tutqynǵa túskeni ras. Qazaq shejiresinde bul oqiǵa búge-shigesine deiin baiandalǵan. Qaldan Seren osy jyly qazaq dalasyna Septen, Sary Mánji batyrlar jáne óziniń úlken uly Lama Dorjy bastaǵan úsh jasaq jiberedi. Septen Ertisten, Sary Mánji Jetisýdan, Lama Dorjy Balqashtyń soltústigimen attanady. Qazaqtyń «Súzekiniń qoly» dep ataityny osy, «súzeki» balyq aýlaityn aý siiaqty qural (orystar «breden» deidi). Rasynda da súzeki siiaqty boldy. Qaldan Seren úsh jasaqqa qosymsha qalmaqtyń kári kókjaldarynyń biri, Boshohtý han zamanynan belgili Jalby batyrdy jiberedi. Jalby batyr Abylaidy Ulytaýda ustady.
Abylaidy tutqynnan bosatýǵa Reseidiń ortalyq úkimeti emes, Orynbor aralasqany belgili. I.Nepliýev kapitan K.Miller degen qazaq tilin jaqsy biletin ofitserdi Qaldan Serenge elshilikke attandyrady, onyń janyna jolbasshy qylyp Shaqshaq Jánibek batyr óziniń inisi Baiqulaq batyrdy qosady. K.Millerdi Qaldan Seren qabyldamaidy, ol Jetisýda shekarada turǵan Sary Mánjimen ǵana sóilesedi, onyń ózinde de kóp tosyp baryp. Baiqulaqty qalmaqtar K.Millerdiń kózinshe azaptap óltiredi, nege orystardy alyp keldiń dep. –Mine, I.Nepliýevtiń kómegi dep júrgen áńgime osy.
Bizdiń tarihnamada Ivan Nepliýevtiń qazaq jerin otarlaý saiasatyna qosqan úlesi, onyń Orynbor men Ombydan ásker tógip qazaqty baǵyndyrý jospary, Baraqty aidap salyp Ábilqaiyrdy óltirtýi t.b. soiqan isteri arnaiy zerttelgen joq. Ol túgili biz HIH ǵasyrdyń ortasynda Orta Aziianyń qalai jaýlap alynǵanyn, qazaq pen sarttyń, qazaq pen ózbektiń arasy qalai ashylǵanyn, qazaqtyń datqalaryn orystyń qalai paidalanǵanyn t.b. máselelerin bilmeimiz.
Abylaidy bosatýǵa, bizdiń qolymyzdaǵy derekter boiynsha, tikelei at salysqan, elshilikke barǵan adamdardyń ishinde Qaz daýysty Qazybekti ataý kerek. Onyń «Sen qalmaq ta, biz qazaq, Qarpysqaly kelgenbiz…Berseń jóndep bitimińdi ait, Bermeseń dirildemei jónińdi ait, Ne turysatyn jerińdi ait» degen sózderi osy elshiliktiń kezinde aitylǵan. Bul Qazekeńniń 77 jasynda aitqan sózi. Ekinshi adam –Malaisary batyr (1708-1754 jj.). Qaldan Seren oǵan tarhandyq ataqty osy 1743 jyly berdi. Qazaqtyń mańdai aldy batyrlarynyń biri, eli de basyna kóterip syilaǵan azamat, áitpese Alataýdyń bir jotasyna batyrdyń atyn beredi me ?! Úshinshiden Ábilmámbet han men Niiaz batyr. Ábilmámbet balasy Ábilpeiizdi Niiaz batyr alyp baryp Qaldan Serenge aq úili amanatqa tapsyrdy. Siz ózińizdiń úmit kútip otyrǵan ulyńyzdy, qara shańyraqtyń iesin jaýdyń qolyna tapsyryp kórińizshi…
Al bul áńgimeni qoryta kelsek Abylaidy bosatqan aldymen Qaldan Serenniń ózi. Qazaq shejiresinde saqtalǵan derekter Qaldan Serenniń Abylaimen til tabysqanyn, ekeýiniń de tereń oily kósem ekenin, ekeýi de óz elderin osy qystalań zamannan qalai aman alyp shyǵamyn dep qabyrǵasy qaiysqan azamat ekenin dáleldeidi. Osy túsinistiktiń nátijesinde eki eldiń arasynda odaqtastyq, dostyq týraly kelisim jasaldy. Endi kelip osy habar jetkende orystyń qalai qypylyqtaǵanyn bilseńiz, siz kóp máseleni túsiner edińiz. Osy siiaqty Qaldan Serenniń 1745 jyly kenetten qaitys bolǵanyn da áli zertteý kerek.
«Atańa alty qatyn alyp bergen, Atyǵai-Qaraýyldyń balasymyn…» deitin óleń qanshalyqty shyndyq?
Arystanaqynnyń Kenesary hanǵa aitqan óleńi qazaqqa belgili. Bul jerde Abylaidyń ordalarynyń Atyǵai-Qaraýyl ishinde ornalasqany aitylady.
Abylaidyń 12 áieli bolǵany belgili. Meniń bilýimshe olardyń ishinde Atyǵai-Qaraýyldan alǵany birinshi báibishesi ǵana, «alty orda» dep bul jerde Atyǵai-Qaraýyl ishindegi Kókshe jerindegi Abylaidyń ordalarynyń sany aitylyp tur. On eki áieldiń altaýyna orda tigilgen, qalǵandary solarǵa qońsy qonǵan bolyp shyǵady. Birinshi áieli- Qarashash hanym –Shoqan jazbasynda tóre tuqymynan, al Máshhúr jazbasynda «Abylai hannyń -Qaraýyl qyzy-alǵashqy alǵan báibishesinen ul joq, jalǵyz qyz boldy, ol qyz Jamantai hannyń sheshesi» delinedi. Hannyń ekinshi áieli -Saiman hanym –qaraqalpaq qyzy, úshinshi áieli-Babaq hanym- Qashǵariialyq Kenje sart degen bektiń qyzy, tórtinshi áieli – qazaq-qaraqalpaqqa tanymal Sarǵaldaq qojanyń qaryndasy, besinshi áieli – Topysh hanym – Qaldan Serenniń týysy Hoshý mergenniń qyzy, altynshy áieli – Toqta hanym-ol da qalmaq noianynyń qyzy, jetinshi áieli – Tátish hanym-Alataý qyrǵyzdarynan alǵany, segizinshi áieli Óres sulý –hanym ol da qalmaqtyń qyzy, Týlaq hanym, Saiyn Kóben, Shaǵan hanym, Mýntým atty qalmaq áielderi bolǵan. Sonymen on eki áieldiń jeteýi qalmaqtyń qyzdary boldy. Bulardan týǵan otyz ul, qyryq qyzdy taratsaq úlken kitap bolyp ketedi.
Qyzyljarda «Abylaidyń aq úii» bar…
Resei úkimeti tek Abylai hanǵa ǵana emes, qazaqtyń sol kezdegi basshy azamattarynyń birazyna ózderine qaratpaq bolyp syilyq retinde aǵashtan qiyp úi salyp, meshit kóterip, jylyna 100-200 put un berip otyrǵan. Bul bir jaǵynan qazaq basshylaryn baqylaýda ustaý úshin kerek boldy, ekinshiden olardy otyryqshylyqqa beiimdep jaýyngerlik rýhyn túsirý mindeti kózdeldi. Abylaiǵa úidi eń aldymen Qyzyljarǵa jaqyn Jaman Jalǵyztaý (oryssha áli kúnge «Iaman Iangýstaý» dep atalady) degen jerde 1765 jyly salady.
Osydan bir-eki jyl buryn gazet betinde osy másele kóterilip birsypyra áńgime boldy. Meniń jýrnalist aǵaiyndarymnyń ishinen «Abylaidyń aq úiin» jaqtaǵandar da bar, qarsy da pikirler boldy. Biraq eki jaq ta Abylaidyń ordasyn Kókshe mańynan izdestirýdi usynyp, Jaman Jalǵyztaýdy eskergen joq. Birinshiden, oryssha derekterdegi «Engistaý»(Engýstaý) sózin bireýi «Ien qystaý» (J.Samrat), ekinshisi «Jańaqystaý» (Z.Taishybai) dep, ony Qylshaqty ózeniniń boiynan izdeýdi usyndy. Qylshaqty ózeni Abylai ordasynyń jaz ailarynda kóship-qonyp júretin jeri, derekterge qaraǵanda hannyń jazǵy ordasynyń mańynda azdaǵan eginshilik te bolǵan. Qylshaqty kezinde Kókshe óńirine kórik bergen tamasha ózen. Qazirgi kúni Shortandydan (Shýche) Kókshetaýǵa qarai júrseńiz birneshe jerde osy ózendi kesip ótesiz, biraq ózenniń qurǵaq arnasy bolmasa, basqa eshteńesi de qalmaǵan, ne sýy joq, ne qaz-úiregi joq, ne jaǵalai qonǵan aýyly joq. Uzyndyǵy 100 shaqyrymǵa jetpeitin ózen onshaqty jerden býylǵan, bizdiń sharýashylyq basshylarynyń keibir áreketterine qarasań janyń túrshigedi.
Osy Qylshaqtyda eginshilikti bastamaq bolyp Qyzyljar bekinisine basshylyq jasaǵan general-maior Dekolongtan 1763 jyly Abylaidyń eginshilik kásipti igerýge, jaz ýaqytyna on orys sharýasyn, soqalarymen, balyq aýlaityn quraldarymen birge suraǵany ras. Bul kezde Abylaiǵa orystar áli úi salyp bergen joq. Qazaqtyń basshy azamattaryna úi, maldaryna qora salyp berýdi 1761 jyly Sibir shebin basqarǵan Veimarn qozǵaǵany belgili. 1764 jyldyń basynda Resei syrtqy ister Kollegiiasy osy máseleni qaita kóterip, Sibir shebiniń jańa basshysy general-maior Fraýendorftan qurylysty tezdetýdi talap etedi «emý o tom pripamiatovanie ýchinit, i býde pomianýtaia rechka v samom dele ne v dalnom ot zdeshnih granits rasstoianii i on soglasitsia, to na onoi ili v drýgom meste i deistvitelno dlia nego postroit horomy» (Kazahsko-rýsskie otnosheniia v HVI-HVIII vv. (Sbornik materialov i dokýmentov). Alma-Ata,1961. s.663).
Bul jerde bir eskeretin másele bar. 1761 jyly Veimarn da, 1764 jyly Syrtqy ister Kollegiiasy da Abylai ordasynyń Resei shebine jaqyn bolýyn birinshi orynǵa qoiǵan, bul baqylaý jasaýǵa, baǵynyshtylyqty kúsheitýge múmkindik beredi. «Pri zdeshnih granitsah poseleniiý i znatneishih tamoshnih starshin skloniat nadlejit, ne vypýskaia sego poleznogo namereniia nikogda iz vidý» delinedi Resei Syrtqy ister Kollegiiasynyń Sibir shebiniń basshylaryna arnalǵan Jarlyǵynda. Osy sebepke bailanysty Abylaiǵa arnalǵan úi Shortandynyń syrtynan bastap Qopaǵa qarai aǵatyn Qylshaqtydan emes, Esildiń boiyna taiaý, Qyzyljardan tańerteń shyǵyp tús bolmai jetip keletin Jaman Jalǵyztaýdan salynǵan.
Kókshe mańynda eki Jalǵyztaý bar, jergilikti qazaqtar Jalǵyztaýdy «Jańǵyztaý» deidi, bul tildiń jergilikti ereksheligi bolsa kerek (oryssha «govor» delinedi). Jaqsy Jalǵyztaý (orystar «Iakshi-Iangistaý» deidi) Kókshetaýdan ońtústik-batysqa qarai, Úsh Burlyqtan (Aqqan Burlyq, Iman Burlyq t.b.) tómen, al Jaman Jalǵyztaý Kókshtaýdan soltústik- batysqa qarai, Imantaý, Aiyrtaý siiaqty Kóksheniń kún batys qaptalyndaǵy ádemi taýlardan joǵary.
Jaman Jalǵyztaý «Jaman» atalǵanymen qadiri basqa taýlardan joǵary. Bul Saryarqadaǵy án óneriniń ortasy, ataqty Aqan seri men Úkili Ybyrai meken etken, sol dástúrdi Kákimbek aǵalarymyz áli de jalǵastyryp otyrǵan jerler. Meniń ákelerimniń eski qystaýy da «Jaman Qandyadyr» degen Baiannyń bir sileminde ornalasqan. «Jaqsy Qandyadyr» Álkei Marǵulannyń atalarynyń qystaýy. Bala kezimde ákem «bizdiń qystaýlardy nege Jaman Qandyadyr dep ataǵan» degen suraǵyma «qysta boran-shashyny kóp, qary qalyń bolǵan soń «Jaman» dep ataidy, basqa jamandyǵy joq» deitin. Bul Jaman Jalǵyztaýǵa da qatysty degen pikirdemin.
Jaman Jalǵyztaý qaraýyl eliniń mekeni dep esepteledi. Jalǵyztaýdyń syrtyndaǵy Taraqty atalatyn kóldi ertede Abylai han atyǵai Qulsary batyrǵa berip, keiinnen Qulsary batyr sol jerge jerlengen eken. Qazir osy mańdaǵy el «áýlie» dep basyna kesene kóterip, táý etip otyr. Abylaidyń Qulsary batyrǵa Jaman Jalǵyztaýdan qonys berýi han ordasyn soltústikten qorǵaý maqsatynda jasaldy ma deimin. Ol kezde turaqty ásker joq, handar erligimen tanylǵan, mańaiynda jigitteri mol batyrlardy ordaǵa qaýip keledi degen jerlerine otyrǵyzady. Bul da Jaman Jalǵyztaýdyń han ordasy qyzmetin atqarǵanyna mysal bolsa kerek.
Jaman Jalǵyztaýda han ordasynyń bolǵanynyń bir mysaly eldiń rý-taipalyq quramy. Bul jerde ár atanyń balasy meken etedi, olardyń ishinde ertede Abylaimen birge kelip edi deitin Sábden batyrdyń da tuqymdary bar. Jergilikti el olardy qaraýyldyń ishindegi «qalmaq» deidi, shyn máninde erteden han-sultan urpaqtaryna qyzmet etken tóleńgit áýletterinen bolsa kerek.
Jaman Jalǵyztaýda Abylai han ordasynyń bolǵanynyń taǵy bir dáleli «Botaqan ólgen» degen shoq aǵash. Bul ataqty «Abylai aspas Arqanyń Sarybeli» atanǵan 1779 jylǵy oqiǵanyń kýágeri. Ol zamannan beri talai ýaqyt ótti, jer bederi de ózgergen, kólder qurǵaǵan, biraq oqiǵa bolǵan jerden uranyń izin, qystaýdyń orynyn t.b. jiti qaraǵan adam ańǵarady. Jaman Jalǵyztaýdy aralatyp júrgen Jaqsylyq quda «Botaqan ólgen» shoq aǵashyn etektei bertinge deiin «Báten kóli» atalatyn kóldiń bolǵanyn aitady, qazir sýalǵan, myna jerde kól boldy degenge senýdiń ózi qiyn. Báten kóline qiialai úlken ózek jatyr. Abylai han men Tursynbai batyrdyń Bekbolat jáne Edige bilermen kezdesetin Joldy ózegi osy bolar dedik.
Ertede bul jer Esildi qýalap Qyzyljarǵa deiin baratyn saýda jolynyń boiy. Maldyń qamymen Esil men Nuranyń endei jailaityn Bes Meiram balalarynyń kúz ýaqytynda bazar shyǵatyn qalasy da Qyzyljar bolǵany anyq. Ertede Baiannyń qazaqtary Ereimennen kóktei ótip, Bulandy –Monshaqty jailap, mal semirgen ýaqytta Qyzyljarda saýdasyn jasap qaitady dep kúni keshege deiin bizdiń qariialar jyrlap otyrdy. Quramynda Qaz daýysty Qazybektiń nemeresi Janai, tórtýyldan Botaqan bar bazarshylardyń Jaman Jalǵyztaý boiynda Abylai tóleńgitteriniń qolyna ilikkeni anyq. Han qadirin bilmegen Qaz daýysty Qazybektiń inisi mór tańdaily Balapan qoldaryna túspei, Janai men Botaqandy ustap uraǵa (zyndanǵa) salǵan jeri osy.
1780 jyly Abylaidyń hatshysy jáne orystyń tyńshysy Iagýda Ýsmanov Orynbor gýberniialyq keńsesine osy Jalǵyztaýdaǵy ordadan attanǵan. Ony myna arhiv qujaty rastaidy: «On, Iagýda, ostalsia pri dome Ablai-hana protiv Petropavlovskoi kreposti postroennom, s detmi hanskimi i semeistvom. Nyneshnim letom (1780 jyldy aityp otyr-J.A.) v nachale oktiabria mesiatsa do otezdý ego siýda dnei za piatnadtsat vozratilis ot Ablai-hana v ottsovskii dom deti evo, Chingiz da Ishim-soltany…»
Abylaidyń ekinshi qysqy ordasy «Hannyń Qyzyl aǵashy» atalatyn jerde, Býrabaidyń teriskeiinde bolǵany qazaqtyń tarihi áńgimelerinen belgili. Qazirgi ýaqytta ol jerde Qyzylaǵash aýyly bar, biz sol aýylda Toqan Kóbenov degen aqsaqalmen áńgimelestik. Sovet zamanynda «Frýnze» atalǵan aýyl.
Qarap tursańyz aýyldyń mańy tunyp turǵan tarih. Myna jer «Abaqai qyraty» deidi aqsaqal bir tóbeni kórsetip, ol jerde qalmaq hanynyń qyzy jerlengen-mys. Myna jer «Orazdyń úitasy» atalady deidi, bir emes úsheýi tur ǵun dáýirinde kóterilgen úitastyń. Myna jer «Eski qorym» deidi, aralap qarasaq kóne dáýirdiń murtty qorǵandary t.b. eskertkishter jatyr. Qazaq bolǵan soń rý suramai júre almaisyń. Aqsaqaldyń aitýyna qaraǵanda aýylda úsh júzdiń ókili túgel, úisin de bar, alshyn men kereiit te bar, arǵyn, ýaq, kerei, qypshaq t.b. Olardan basqa qalmaq, qyrǵyz, estek urpaqtary aýyldy meken etedi. Osydan keiin bul jer Abylai ordasy emes dep kim aita alady ?! Meniń túsingenim Býrabaidyń óz basy qoryq bolǵan, erteden beri handardyń jaz demalatyn jeri «qoryq» atanady. Onyń ústine qalyń qaraǵaidyń ishine malmen kirip otyrý múmkin emes ekeni mal baqqan eldiń balasyna túsinikti. Endeshe Abylaidyń negizgi qystaýy osy Qyzylaǵash degen pikirdemiz.
1776 jyly Orynbordan kelgen kapitan Brehov Abylaidyń osy Qyzylaǵashtaǵy ordasynda bolǵan. «V zimnee kirgis-kaisatskogo Ablai sýltana pri gore, nazyvaemoi Kýkchataý, pribyvanie pribyv na drýgoi den, to est 2 fevralia, i sprosia pred nego sýltana dopýsk, pri iziavlenii vashego vysokoprevohoditelstva pochtenii, gýbernatorskoe i vashe pismo emý, soltaný, sidevshemý v ýbrannom iz postroennyh emý dereviannyh v odnom pokoe v pristýstvii detei ego podal» deidi óziniń raportynda Brehov. Qariialardyń aitýyna qaraǵanda bul on eki bólmeli úlken ordanyń oryny bertinge deiin saqtalǵan, qasietti jer dep aýyl-el alystan ainalyp júredi eken.
Áńgime tórkinine qaraǵanda Abylaidyń aǵashtan salynǵan eki ordasy bolǵan. Bireýi joǵaryda aitylǵan Jaman Jalǵyztaýda, ekinshisi Kóksheniń óz basynda.
Osy joly Abylai han orys úkimetine óziniń qazaqtyń úsh júziniń basty hany ekenin, ol handyq ataqty Túrkistanda Ázireti Sultan («pri grobe Sviatogo Hodji Ahmeta») basynda alǵanyn («chrez treh ord hanov, soltanov, starshin kirgistsov, tashkentsov i týrkestantsov samolýtchih liýdei, s obshego soglasiia s tem, chtob emý byt nad vsemi hanami glavnym»). Abylai elshige taǵy bir eskertken máselesi: «pri chem de po obychaiý ih i po obrazý prejde vozvedeniia hanom prochtena ýtverditelnaia molitva, a po nei de i deistvitelno na hanstvo vozveden podniatiem pred vsem sobraniem na beloi koshme». Bul qazaq dástúrinde úsh júzdiń hany ataný úshin oryndalatyn eń basty qaǵidalar, Ábilqaiyr 1737 jyly qazaqtyń úlken hany bolyp sailandy dep sáýegeilik aityp júrgen qaýym osy qaǵidalardyń bolǵanyn eske ustaýy kerek.
Endi bastaǵan taqyrybymyzǵa qaita oralaiyq. Qyzylaǵashtaǵy segiz bólmeli han ordasyn kim saldy ? Bul jumbaqtyń sheshimin biz anyqtai almadyq, múmkin qazaqtyń óz arasynan shyqqan aǵash ustalary shyǵar ?! Jaman Jalǵyztaýdaǵy hannyń aǵash úiiniń taǵdyry ne boldy ? 1776 jyly sáýir aiynda Sibir áskeri shepteriniń basshysy general-maior A.Skalon Syrtqy ister kollegiiasyna Abylaidyń aǵash úidi ózge jerge aýystyrý týraly usynysy bolǵanyn jazady: «o perenose ego prejdniago na drýgoe mesto za maloimeniem pri nyneshnem drov i dlia melkogo skota kormov». Biraq taǵy bir eskeretin másele bar, jergilikti basshylyq Abylaidyń aǵash úiin ózge jerge aýystyrýdy Abylaidyń uldarynyń bireýiniń Sankt-Peterbýrgke barýymen bailanystyrady: «ejeli …syn evo v S-Peterbýrg vozmettsa, to te nashi rabotnye liýdi bez vsiakoi opasnosti v evo storone pri perenoske obiavlennogo domý ýpotrebiattsa». 1779 jyly ol orda ornynan qozǵalmaǵany týraly mende derekter bar.
Bul kelissózder kóp ýaqytqa sozyldy. Balalarynyń ishinen amanat suraǵan Resei úkimetine Abylai qoiǵan sharttar (balasyna tarhan ataǵyn berý, qazaqtarǵa Resei jerinde emin-erkin júrýge ruqsat, shekaralyq komandirlerdiń qazaqqa oń kózqarasta bolýy, hannyń qolyna orys áskerin berý t.b.) oryndalmady. Onyń ústine Abylai han Reseige adaldyq jóninde Qyzyljarǵa kelip ant berýge kelisken joq, patshanyń jibergen syilyqtaryn da almady. Oylaisha Abylaidyń Toǵym degen balasy qosshylarymen Sankt-Peterbýrge tek 1778 jyly attandy, onyń ózinde amanatqa emes, elshilikke, patsha júzin kórýge.
Meniń oiymsha eki ortadaǵy osyndai dúrdarazdyqqa bailanysty Jaman Jalǵyztaýdaǵy «Abylaidyń aq úiin» han ólgennen keiin orystar Qyzyljarǵa kóshirip alyp kelýi ábden múmkin. Qazaqtyń ortasynda aitylatyn tarihi ańyzdardyń túbinde az da bolsyn shyndyq baryna men óz basym senemin. Birneshe ǵasyr boiy bul áńgime tekke aitylyp kele jatqan joq.
Abylai han qashan qaitys boldy ?
-Abylai (Sabalaq, Ábilmansúr, Abylai- sultan, Abylai bahadúr) -bir tutas qazaq memlekettiligin Áz Táýkeden keiin qaita jańǵyrtqan, ishki jáne syrtqa saiasattyń danyshpan úlgisin salǵan uly bileýshi.
Endi Abylai han qai jyly qaitys boldy degen máselege kelsek, bul týrasynda naqtylyq jańa týyndap kele jatqan siiaqty. Abylai hannyń qaitys bolǵan jyly 1781 jyldyń basy, osy jyldyń jazǵy shilde-tamyzynda Abylaiǵa Qaraoi degen jerde as berilip, onyń úlken uly Ýáli han sailanǵan. Sońǵy jyldary I.Erofeeva Abylaidyń qaitys bolǵan jyly 1781 emes 1780 dep ózinshe jańalyq ashyp júr. Resei ol kezeńde qazaq saiasaty týraly málimetti tolyq ala almaityn. Hannyń ólimi týraly habar da Reseige kesh jetti, al Ýálidiń ákesiniń taǵyna otyrǵanyn orystar Abylaidyń asy ótkennen ǵana keiin bilgen. Reseidiń han sailaý barysyna aralasa almai qalǵany kóp ýaiym bolǵan, keiinnen osy máseleni orys komandirleri men Syrtqy ister Kollegiiasy birneshe ret talqylaǵany belgili.
Sonymen qazaqtyń uly hany qai jyly qaitys bolǵan ? Reseidiń arhiv qujattary Abylai hannyń 1781 jyldyń aqpanynda 68 jasynda (na shezdesiat deviatom godý) qaitys bolǵanyn kýálendiredi. Bul data qazaq aýyzsha tarihynyń derekterimen de tolyq sáikes. M.J.Kópeiuly jazbasyna júgineiik: «Sonan soń Abylai sol Arystyń boiyndaǵy bir qorǵanǵa túsip, alpys segiz jasynda, juma kúni dúnieden qaityp, sol jer osy kúnde «Han qorǵany» atanypty. Súiegin teńge salyp, Túrkistan shaharyndaǵy Haziret sultan Alǵarfin Áýlieniń kúmbezine alyp kelip qoiypty»(Kópeiuly M.J.Shyǵarmalary. 8 t. Pavlodar, 2006. -194 b.). Abylaidyń qatysýymen bolǵan Sarybel oqiǵasy, Samarqandqa joryq jasamaq bolǵany, Táshkent, Shymkent, Sairamdy baǵyndyryp handyqtyń quramyna qaita qosqany, onyń qaza bolýymen tikelei bailanysty, tolyq jazsań bir kitap shyǵady. Qysqasha osy.
Qazaqstan tarih ǵylymy qashanda saiasattyń qolynda qaqpaqyl bolyp keldi, endi kelip táýelsizdik jańa kúsh, shabyt, qoldaý beredi dep sengen edik, biraq tarihshylardyń orynyn shiraq azamattar men kvazitarihshylar alyp qoidy. «Ǵylym inemen qudyq qazǵandai» eńbek, joǵaryda aitylǵan ár másele maǵan deiingi tarihshylardyń jáne meniń osy taqyrypta ondaǵan jyldar kóz maiyn tamyzyp tapqan derekterge negizdeledi. Búgingi kúni tek Abylaidyń ǵana emes, sol zamannyń basqa da qasietti tulǵalarynyń týǵan-ólgen jyldaryn durys belgileý qajet ekeni anyq. Mysaly bir ǵana Buqar jyraýdyń týǵan-ólgen jyldaryna qatysty ondaǵan datalar bar, al durysy 1683-1780; Áz Táýke hanǵa bailanysty da birneshe data bar, durysy -1630-1715; Qaz daýysty Qazybek te solai, durysy-1665-1763; Áiteke bidiń týǵan-ólgen jyldaryn naqty atai almaimyn, shamasy 1640-1720 jyldar; Aqtamberdi jyraý -1675-1768 jyldar bolýy tiis, Bógenbai batyr-1690-1775 jyldar; Shubaraiǵyr Qojabergen batyr -1700-1780-shi jyldarǵa jaqyn. Eń bastysy HÝIII ǵasyrdaǵy Qojabergenderdiń ishindegi eń tanymaly osy Qojabergen, al Kóshebe Qojabergen jyraý boldy degen bir senimdi derekti kórsem kózim shyqsyn. Bul sharýaǵa júrdim -bardym qaramai memleket tarapynan durys, ǵylymǵa adal zertteýshilerge tapsyrys berilip otyrý kerek, áitpese qai eldiń ǵylymynda bolmasyn jolairyq kezinde jolbike kóbeiip ketedi.
Jambyl Omaruly Artyqbaev –
L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia
ulttyq ýniversitetiniń professory
