ابىلايدىڭ اتاسى «قانٸشەر ابىلاي» تۋرالى ەڭگٸمە
ابىلايدىڭ اتاسى ەۋەل باستا «ابىلاي-جولبارىس» اتانعان, ونىڭ «قانٸشەر» اتانۋىنا, شەجٸرە دەرەكتەرٸنە قاراعاندا, قايىپ حاندى ٶلتٸرۋٸ سەبەپ بولعان. قايىپ تا ەسٸم حاننىڭ تۇقىمى. ناسابى: ەسٸم حان, ودان سىرداق سۇلتان, ودان قىسىراۋ-داتقى, ودان قايىپ حان. قايىپ حان ەز تەۋكەنٸڭ جانىندا جٷرٸپ كٶتەرٸلگەن سۇلتانداردىڭ بٸرٸ. 1715 جىلدىڭ جازىندا ەز تەۋكە حان قايتىس بولعانى دەرەكتەردەن بەلگٸلٸ. وسىدان كەيٸن ۇلى حانعا اس بەرٸلٸپ, ەل اعالارى ەندٸ ٷلكەن حاندىققا قايىپتى دۇرىس كٶرەدٸ. 1715 جىلى رەسەيگە, تٷركيياعا, بۇحارعا اتتانعان قازاق ەلشٸلەرٸ قازاق ورداسىندا حان تاعىنا قايىپتىڭ وتىرعانىن راستايدى. قازاق مۇراگەرلٸك تەرتٸبٸ بويىنشا بيلٸك اعادان ٸنٸگە ٶتەدٸ. بٸراق قايىپ ٶزٸنە جٷكتەلگەن مٸندەتتٸ ورىنداي المادى, بيلٸك جٷيەسٸ ەلسٸرەدٸ. 1717 جىلى اياگٶز ٶزەنٸ بويىندا قايىپ حان مەن ەبٸلقايىر سۇلتان وتىز مىڭ قولدى باستاپ بارىپ قالماقتان وڭباي جەڭٸلدٸ. قايىپ تٷركٸستانعا ەكٸ نٶكەرٸمەن قاشىپ كەلدٸ, ودان كەيٸن قالماقتار دەندەپ ارىس, بٶگەن, شايان ٶزەندەرٸنە دەيٸن كەلٸپ قازاقتى تاعى دا جاۋلادى. كەيبٸر دەرەكتەرگە قاراعاندا حان بيلٸگٸن بوساتىپ العان قايىپ رەسەي كٶمەگٸنە ارقا سٷيەنبەكشٸ بولادى. 1716 جىلى توبىل قالاسىنا كەلگەن قايىپ حاننىڭ ەلشٸلەرٸ بايدەۋلەت پەن بەكبولات ەگەر ورىس ەسكەرلەرٸ قولداسا 30 مىڭ ەسكەرمەن قالماقتى شابۋعا دايىن ەكەنٸن جەتكٸزەدٸ. مەنٸڭ ويىمشا وسى كەزدەسۋدەن كەيٸن تٷركٸستانعا كەلگەن نيكيتا بەلوۋسوۆ ەلشٸلٸگٸ قايىپتى كٶمەكتٸڭ بولاتىنىنا ٷمٸتتەندٸرگەن سيياقتى. باسقاشا قايىپتىڭ 1717 جىلى قالماقتى جەتٸسۋدان باستاپ شاپپاي, بالقاشتى اينالىپ بارىپ اياگٶز تٷبٸنەن ٸزدەۋٸ تٷسنٸكسٸز بولىپ قالا بەرمەك.
ەكٸنشٸدەن, قالماقپەن سوعىستاعى جەڭٸلٸستەردەن كەيٸن ەلدٸڭ بٸرازى قايىپتى تاستاپ تٷركٸستاننان ارقاعا قاراي كٶشەدٸ. بۇل دا قازاق دەستٷرٸندە بار. ەلمەن ساناسپاعان حانداردى تاستاپ كٶشٸپ كەتۋ بۇرىن دا بولعان, بٸراق بۇل جولى قايىپ قازان گۋبەرناتورى پەتر سالتىكوۆقا «وت تاكوگو كالمىتسكوگو رازورەنييا وستالنىە ۋحودتسى پريجاليس ك ۆاشەمۋ ۆلادەنييۋ, ي وني بەدنىە ي ۋبوگيە ليۋدي…پوپادۋتسيا ك ۆام ۆ رۋكي, ي يح پريكاجيتە كازنيت سمەرتييۋ بەز وستاتكۋ…» دەپ جازادى. ەرينە, بۇل حاتتاردىڭ مازمۇنى حان سارايىنداعى ادامدار ارقىلى قايىپقا نارازى توپقا بٸردەن جەتكەنٸ انىق. وسىلايشا 1718 جىلى ابىلاي-جولبارىس ورتا جٷز باتىرلارىنىڭ قولداۋىمەن قايىپتى تٷركٸستاندا ٶلتٸرەدٸ دە «قانٸشەر ابىلاي» اتانادى. ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا باس ارازدىق بۇرىن بولماعان. 1717 جىلى تٷركٸستانعا قازاننان كەلگەن ف.جيلين باستاعان ەلشٸلٸك ابىلاي سۇلتاننىڭ ٷستٸنەن ارىز ايتادى. ەلشٸ ارىز جازعاندا «قارناق قالاسىندا قايىپ حاننىڭ ٸنٸسٸ ابىلاي سۇلتان ٷش مىلتىقتى وق دەرٸسٸمەن الىپ قويدى» دەيدٸ. قارناق قالاشىعىندا تٷركٸستانعا كەلگەن ەلشٸلٸكتەردٸڭ ادامدارى ورنالاسادى. تٷركٸستان مەن قارناق اراسى 25 شاقىرىمداي. قازاق ساياسي ٶمٸرٸندە ٶز حانىن ٶلتٸرۋ ٶتە سيرەك بولاتىن وقيعا, كٶشٸپ كەتۋ ت.ب. بولعان. سول سەبەپتٸ قانٸشەر ابىلايعا سىرداق سۇلتاننان تارايتىن تٶرەلەر دە, سالقام جەڭگٸردٸڭ ٶزگە تۇقىمى دا ت.ب. نارازى بولادى. قازاق ورتاسىندا بۇدان ەرٸ قالۋ قاۋٸپتٸ بولعاندىقتان قانٸشەر ابىلاي ٶزٸنٸڭ جانىنداعى تٶلەڭگٸتتەرٸمەن, وتباسىن الىپ ٷرگەنٸشكە حيۋا حاندىعىنا قاراي كەتەدٸ.
جولبارىس ابىلاي – حVٸٸ ع.سوڭى مەن حVٸٸٸ ع. باسىندا قازاق حاندىعىنىڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياسي ٶمٸرٸندە ەجەپتەۋٸر ورىن الاتىن سۇلتانداردىڭ بٸرٸ. ونىڭ ناسابى جوشى تۇقىمىنان, ياعني قازاق حاندارى شىققان التىن ٶزەكپەن جالعاسادى. قازاق حاندىعىن قۇرۋشىلاردىڭ بٸرٸ ورىس حان شٶبەرەسٸ كٸشٸ جەنٸبەكتٸڭ توعىز ۇلى بولعان, سونىڭ بٸرٸ جەدٸك. جەدٸكتٸڭ ۇلى شىعايدان باستاپ قازاق حاندىعىنىڭ ٷلكەن حاندارى وسى جەدٸك تۇقىمىنان سايلانىپ وتىردى.
شىعايدان ەسٸم, ودان سالقام جەڭگٸر, ودان ەز تەۋكە مەن ۋەلي-باقى. وسى ۋەلي-باقى دەرەكتەردە «اباق», «اۋلا» اتاۋلارىمەن كەزدەسەدٸ دە بٸزدٸڭ تاريحشىلاردى شاتاستىرادى. ۋەلي-باقى ەز تەۋكە حانمەن اعالى-ٸنٸلٸ تۋىس, ەكەلەرٸ بٸر, انالارى بٶلەك. مەشھٷر «سالقام جەڭگٸردٸڭ ەكٸنشٸ قاتىنى-عايشا حانىم-قاتاعاننىڭ حانى تۇرسىننىڭ قىزى. مۇنان تۋعان –ۋەليباقى» دەيدٸ. ۋەلي-باقىدان «قانٸشەر» اتانعان ابىلاي سۇلتان, ودان كٶركەم ۋەلي, ودان ەبٸلمانسۇر, ياعني ٶزٸمٸزدٸڭ ابىلاي تۋادى.
وراز اتالىق – ابىلايدىڭ تەربيەشٸسٸ
وراز اتالىق قانٸشەر ابىلاي تۇسىنان باستاپ وسى ەۋلەتكە قىزمەت جاساعان تۇلعالاردىڭ بٸرٸ. كەيٸن كٶركەم ۋەليگە قامقور بولىپ, ول ٷرگەنٸشتە ٶلگەندە ونىڭ بالاسى, ٶزٸنٸڭ تەربيەسٸندەگٸ ەبٸلمانسۇردى الىپ قاشىپ قازاق ورداسىنا كەلەدٸ. مەن كٶكشەتاۋ ماڭىندا ەسكٸ سٶزدەن حابارى بار قارييالارمەن وسى تاقىرىپتا ەڭگٸمەلەستٸم, بەرٸ دە وراز اتالىقتى «جاۋگەرشٸلٸكتە ابىلايدى جەروشاققا تىعىپ امان الىپ قالعان» دەيدٸ. قازاقتىڭ تاريحي روماندارىندا وراز اتالىقتى ابىلاي ٶلتٸرگەن-مىس دەگەن ەڭگٸمە بار, بۇل ەشقانداي شىندىققا ساي كەلمەيدٸ.
«اتالىق» دەگەن سٶز سول زاماندا بيٸك لاۋازىم, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر. شەشٸپ ايتساق, اتالىق-حانداردىڭ اقىلشىسى, ەلشٸلٸك قىزمەت اتقارۋشى, حانزادالاردىڭ تەربيەشٸسٸ. ٶزٸ ٷشٸن جانىن قيىپ, ەتەكتەن قان كەشٸپ ٷرگەنٸشتەگٸ قىرعىننان الىپ قاشىپ كەلگەن قامقورىن, اقىلشىسىن ەبٸلمانسۇر قالاي ٶلتٸرەدٸ ? بۇل جازۋشىلاردىڭ كەيدە بٸر قييالعا بەرٸلٸپ, كٷشتٸ وبراز جاساۋ ماقساتىنان شىققان جورامال. وراز اتالىق جاسى جەتٸپ كٶكشەتاۋدا, حان ورداسى اتانعان قىزىلاعاشتان 15 شاقىرىم جەردە ٶز اۋىلىندا, بالا-شاعاسىنىڭ الدىندا قايتىس بولادى. ەرتەدە ول جەر «ورازبۇلاق», «اتالىقتىڭ اۋىلى» اتالعان ەكەن, قازٸرگٸ ۋاقىتتا «قاراباۋىر» اتانادى. ٸزدەگەن ادام بولسا بۋرابايدان تىم الىس ەمەس, تاۋدىڭ تەرٸسكەي جاعىنا اسساڭىز 20-25 شاقىرىم. ابىلايدىڭ تۇقىمى «بابامنىڭ اۋىلى», «بابامنىڭ جۇراعاتى» دەپ اسا قاستەرلەسە كەرەك. بۇل سىي ابىلاي تۇسىنان باستالىپ كەڭەس ٷكٸمەتٸ ورناعانعا دەيٸن جالعاسقان.
وسىعان بايلانىستى بٸر مەسەلەنٸ اشىپ ايتپاساق بولمايدى. قازاق مەملەكەتتٸك-ساياسي قۇرىلىمىندا ايرىقشا ورىنى بار «اتالىق» ينستيتۋتى حاندىق بيلٸكپەن بٸرگە ەل جادىنان ەرتە ٶشتٸ. حٸح عاسىردىڭ باسىندا-اق «اتالىق» دەگەن سٶزدٸڭ مەن-ماعىناسى قازاق ٷشٸن تٷسٸنٸكسٸز دٷنيەگە اينالدى, سول سەبەپتٸ اۋىزشا شىعارمالاردا دا, جازبا شەجٸرەدە دە تٷسٸنبەۋشٸلٸك كەزدەسە باستايدى. ەگەر بٸز حVٸٸ-حVٸٸٸ عاسىرلاردىڭ دەرەكتەرٸن قولعا الساق سول دەۋٸردٸڭ تاريحىن تٸپتٸ باسقاشا ەلەستەتكەن بولار ەدٸك. سالقام جەڭگٸر تۇسىندا حان سارايىندا قىزمەت اتقارعان ارىستان اتالىق ەز تەۋكەنٸ تەربيەلەدٸ, ارىستان اتالىقتىڭ ۇلى بارقى اتالىق ەز تەۋكەدەن تۋعان بولات, سەمەكە سيياقتى حانداردىڭ تەربيەشٸسٸ بولدى, بارقىنىڭ ۇلى نيياز اتالىق ەبٸلمەمبەتتٸڭ تۇسىندا بٷكٸل سىر ٶڭٸرٸنە بيلٸگٸ جٷرٸپ تۇردى. نيياز اتالىقتىڭ 1740 جىلى ەبٸلمەمبەت حان, ابىلاي سۇلتانمەن بٸرگە ورىنبوردا گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.ۋرۋسوۆپەن كەزدەسكەنٸ بەلگٸلٸ. دەرەكتەردە «پوتوم پوشلي ۆ كيبيتكۋ ي يدۋچي ۆستۋپيل س گەنەرال-لەيتەنانتوم ۆ رەچ كيرگيز-كايساتسكوي سرەدنەي وردى زناتنەيشيي ستارشينا نياز-باتىر, و كوتوروم يزۆەستنو, چتو ون ۆو ۆرەميا شەمياكي-حانا ۆ تۋركەستانە ۆەليكۋيۋ سيلۋ يمەل, ا پو سمەرتي ەگو تۋركەستانوم ۋپراۆليال ي ابۋلمامەت-حانا نا حانستۆە ۋتۆەرديل. ونوي نياز-باتىر پريسموترەن پو ازياتسكومۋ وبىكنوۆەنييۋ ۆەسما نەگلۋپىم چەلوۆەكوم ي پريمەچەنو, چتو ون پرەد ۆسەمي ستارشينامي بولشوگو پرەيمۋچەستۆا ترەبوۆال» دەلٸنەدٸ. حۋٸٸ عاسىردا ەلشٸلٸك قىزمەتتەرگە ارىستان اتالىق ۇلى تانتاي باتىر جٷردٸ. اتالىقتاردىڭ تاعى بٸر ەۋلەتٸنەن قۇلتاباي اتالىق, ونىڭ ۇلى, اتاقتى ەلشٸ تايقوڭىر شىقتى. ساناي بەرسەك تولىپ جاتقان تاريحي تۇلعالار وسى اتالىق ەۋلەتتەرٸمەن بايلانىستى. وراز اتالىقتىڭ قىزمەتٸن باعالاۋ ەلٸ الدا بولماق.
ابىلايدىڭ «سابالاق» اتانۋى تۋرالى
قازاقتىڭ اۋىزشا دەستٷرٸ جاس سۇلتاندى كيٸمٸنٸڭ جالبا-جۇلبا, شاشى ٶسكەن, ۇسقىنى ناشارلىعىنا قاراپ تٶلە بي «سابالاق» اتاعان دەگەن جورامالدى عانا بٸلەدٸ. مەشھٷر «ابىلاي ون ەكٸ جاسار بالا كٷنٸندە ورازاۋلىق (اتالىق) دەگەن سارت بار, ەكەۋٸ تٷركٸستان شاھارىنا كەلٸپ, ەبٸلمەمبەت پاتشاعا قىزمەتكەرشٸلٸك قىلادى. ول جەردە ورنىعىپ تۇرا الماي, ۇلى جٷز ٷيسٸن تٶلە بيدٸڭ تٷيەسٸن باعىپ جٷرەدٸ. وندا دا بايىرقالانىپ تۇرا الماي سارىارقاعا شىعىپ, اتىعاي-قاراۋىل دەگەن ەلدٸڭ ٸشٸنە كەلٸپ, دەۋلەتكەلدٸ بايدىڭ جىلقىسىن باقتى. «اتىڭ كٸم?» دەپ سۇراعانعا: «اتىم سابالاق» دەپتٸ» دەيدٸ. بۇل تىم ەسٸرەلەنگەن, قارا حالىقتىڭ ٶزٸنٸڭ تٷسٸنٸگٸنە ىڭعايلاعان جورامالى عانا.
ابىلايدىڭ تۋعاندا ازان شاقىرىپ قويعان اتى ەبٸلمانسۇر. رەسەي مۇراعاتتارىندا «مۋسۋلمانسكوە يميا ابيل-مانسۋر» دەپ جازىلعانى سول سەبەپتٸ. وراز اتالىق ٷرگەنٸشتەگٸ قىرعىننان كەيٸن ەبٸلمانسۇردى تٷركٸستانعا الىپ كەلگەنٸن جوعارىدا ايتتىق. ەرينە, اتالىق حانزادانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن ويلايدى, سول سەبەپتٸ ونى تٶرەلەردٸڭ قولىنا ەمەس, قارا قازاقتىڭ باسشى ازاماتتارىنىڭ بٸرٸ تٶلە بيگە اپارىپ تاپسىرادى. قازاقتا ەرتەدە كەك قايتارۋ دەگەن جازىلماعان ەرەجە بولعان, تٶرە تۇقىمدارى اراسىندا ول ەرەجە تٸپتٸ قاتال ەكەنٸ انىق. 1748 جىلى ەبٸلقايىردى ٶلتٸرگەننەن كەيٸن قىرىق سان باراق سۇلتاننىڭ جانىن قويارعا جەر تاپپاي قالماققا قاشپاق بولعان ەرەكەتٸ, اقىرى قارناقتا ەكٸ ۇلىمەن بٸرگە ۋ بەرٸپ ٶلتٸرٸلگەنٸ بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ ەمەس پە?
تٶلە بي حانزادانى جاۋلارىنان جاسىرىپ ەلدەن الىسقا-تٷيەشٸلەرٸ مەن جىلقىشىلارىنا قوسىپ جٸبەرەدٸ. ول كەزەڭدە جىلقىشىلىق قازاقتىڭ جاۋىنگەرلٸك مەكتەبٸ ەسەبٸندە. بەز بٸرەۋلەر جازىپ جٷرگەندەي قازاقتا ارنايى ەسكەري مەكتەپ بولعان جوق. «سابالاق» ەبٸلمانسۇردىڭ وسى كەزەڭدە العان جاسىرىن لاقاب (ينكوگنيتو) اتى. قانٸشەر ابىلايدان قالعان جالعىز تۇياقتى ساقتاۋدىڭ باسقا امالى بولماعان سيياقتى. م-ج.كٶپەيۇلى شەجٸرەسٸنە قاراعاندا ەبٸلمانسۇر تۋرالى بٶگەنباي باتىر مەن بۇقار جىراۋ دا بٸلگەن. «ابىلايحان» داستانىندا «بٸر كٷنٸ جىلقى ٸشٸندە وتىر ەدٸ, ەكٸ باران, بٸر قىزىل اتتى كەلدٸ, سٶيتسە ولار –قانجىعالى قارت بٶگەنباي, كەلٸپتٸ تٶلە بيدٸڭ اۋىلىن سۇراي» دەلٸنەدٸ. تٶلە بي ەبٸلمانسۇردى ماقتاپ «قاس تٶرەنٸڭ قالىبى ەكەن, پاتشا ٸزەتتٸ ەكەن» دەپ قازاقتىڭ ٷش كەمەڭگەرٸ جاس حانزادانىڭ ودان ەرٸ تەربيەسٸمەن اينالىسادى. ول كەزەڭ قازاقتىڭ بٸرلٸگٸ بۇزىلىپ, جان-جاقتان انتالاعان جاۋ قاسقىرداي تارتىپ جاتقان «اقتابان شۇبىرىندى-القاكٶل سۇلاما» زامانى. قازاق مەملەكەتٸنٸڭ بولاشاعىن ويلاعان ازاماتتار تٶرە تۇقىمىنان ەلدٸڭ باسىن قۇراپ, ٷش جٷزدٸڭ اتىنىڭ باسىن بٸر كەزەڭگە جەتكٸزەتٸن تۇلعا ٸزدەيدٸ. ەبٸلمانسۇر ەل الدىنداعى جاۋاپتىلىقتى ون ەكٸ جاسىنان باستاپ ارقالاپ ٶستٸ دەۋگە بولادى.
دەۋلەتكەلدٸ مە, ەلدە دەۋلەتباي ما?
تٶلە بيدٸڭ قولىندا بٸرتالاي جىل قىزمەت جاساعان ابىلاي كەيٸن سارىارقاعا كەلگەنٸ بەلگٸلٸ. اۋىزشا ەڭگٸمەلەر جاس تٶرە پانالاعان بايدىڭ اتىن بٸردە «دەۋلەتكەلدٸ», بٸردە «دەۋلەتباي» دەيدٸ. مەن ٶتكەن جىلى وسى مەسەلەنٸ انىقتايىن دەپ كٶكشەتاۋ ماڭىن ارالادىم.
ابىلايدىڭ قامقورىنىڭ اتى دەۋلەتكەلدٸ ەمەس, دەۋلەتباي, ۇرپاعى جامان جاڭعىزتاۋدىڭ باۋرايىندا ٶسكەن دەگەن اۋىلدا تۇرادى. دەۋلەتباي ٸشٸندە اتالارىنان از-ماز سٶز ۇستاپ قالعان قاليتاي دەگەن اقساقالدىڭ ەڭگٸمەسٸنە قاراعاندا «ابىلاي حان تٶلە بيدٸڭ قولىندا جەتٸ جىل مەكەن ەتكەن, سودان بٸر نەرسەدەن سەزٸكتەنٸپ وسى جاققا قاشادى. ارقاعا كەلگەندە دەۋلەتبايدىڭ باس جىلقىشىسىنا كەزدەسٸپ, سەندەرگە جۇمىس ٸستەيٸك دەپ كەلٸسكەن ەكەن».
دەۋلەتبايدىڭ اۋىلىنا ابىلايدى كٸم باعىتتاعانى اقساقالدارعا بەلگٸسٸز. ال ەندٸ دەۋلەتبايدىڭ ٶزٸنە كەلسەك, ول قاراۋىل ٸشٸندە جاقسىلىق دەگەن اتادان, بٸر قۇلاق قالدامان دەگەن باتىردىڭ بالاسى. قالداماننىڭ «بٸر قۇلاق» اتالاتىن سەبەبٸ, ول زاماندا قازاق جىلقىنى ومبى جاقتا ٷلكەن قاروي, كٸشٸ قاروي دەگەن جەرلەرگە قىستاتادى ەكەن دەيدٸ اقساقالدار. سول جاقتا جىلقى قىستاتىپ جٷرگەندە ٷلكەن بٸر تٶبەلەس ٷستٸندە قالداماننىڭ مالاقايى ۇشىپ كەتٸپ, سودان بٸر قۇلاعى ٷسٸپ كەتكەن, «بٸر قۇلاق» اتاناتىنى سول سەبەپتەن-مىس. بولسا بولار دەدٸك, قازاقتىڭ ول زاماندا ٸبٸر-سٸبٸردٸڭ ٸشٸنە ەندەي كٸرٸپ, قۇلىندىدا جىلقىسىن ەمٸن-ەركٸن جايلاتاتىنى – تاريحي شىندىق. ول زاماندا قازاقتىڭ تٶبەلەسسٸز جٷرمەيتٸنٸ دە جاسىرىن ەمەس.
جاڭعىزتاۋدىڭ تاعى بٸر تۋماسى قويشىباي اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, بٸر قۇلاق قالدامان قارويدا بٸر باي جەسٸر ەيەلگە اياق سالىپ, ودان بٸر ۇل تۋىپ, سول بالا كەيٸن ەكەسٸن ٸزدەپ كەلەدٸ. بەيبٸشە جاتسىنباي, «دەۋلەتٸم كەلدٸ» دەپ قارسى الىپ, سودان دەۋلەتباي اتانىپ كەتكەن-مىس.
«وسى دەۋلەتبايعا زامانىندا جەتٸ مىڭ جىلقى بٸتكەن ەكەن. جامان جاڭعىزتاۋ ماڭىندا ساسىقكٶل دەگەن كٶل بار, سول كٶلگە قامساقتىدان شىققان قاراساي قۇيادى. جىلقىنى سۋارۋعا الىپ كەلٸپ, ساسىقكٶلگە جاپقاندا بٸر تەسٸك قالسا باي: «ەي, بالالار, بٸر ٷيٸر جىلقى جوق» دەيدٸ ەكەن. جىلقىنى وسىلاي تٷگەندەيدٸ.
ابىلاي كەلگەن سوڭ بايدىڭ اۋىلىنا ۇرى دا تيمەدٸ, مالعا مال, جانعا جان قوسىلدى, ىرىس بولىپ كەلدٸ. بٸر كٷنٸ دەۋلەتباي تاڭەرتەڭ اۋىلىنان اتتانىپ شىعىپ, جىلقىنىڭ قوسىنا كەلسە, ابىلاي ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن, ەكٸ قولى ەكٸ جاقتا, ەكٸ اياق ەكٸ جاقتا, دٷنيەنٸڭ تٶرت بۇرىشىن تٸرەگەندەي جاتىر. دەۋلەتباي وياتپايدى, بٸراق ٸشٸنەن مىناۋ دٷنيەنٸڭ تٶرت بۇرىشىن الامىن دەپ جاتىر ەكەن دەپ ىرىم قىلادى.
سودان دەۋلەتباي ابىلايدى ٷيٸنە شاقىرادى, ٷستٸندە تٷيە جٷن شەكپەنٸ بار ابىلاي كەلەدٸ.
وتىر دەگەندە, بايدىڭ جانىنا بارىپ وتىرادى. ەكٸ كٶزٸ جانىپ, جانىنداعىلاردان ارۋاعى ارتىپ, مىسى باسىپ كەتەدٸ.
سودان دەۋلەتباي سەزٸپ, توي جاساپ, قاتىن الىپ بەرٸپ, وتاۋ قىلىپ شىعارادى, باس جىلقىشى بولادى.
ابىلاي دەۋلەتبايدىڭ جىلقىسىنان تاڭداپ بوز شۇبار ايعىردى مٸنەدٸ. بۇل ايعىردىڭ قاسيەتٸ جەكپە-جەكتە يەسٸنە كٶمەكتەسٸپ, قارسىلاسىن ومىراۋىمەن پەرٸپ قۇلاتادى ەكەن. بۇل شاماسى شوقان ابىلايدىڭ العاشقى جاۋىنگەر اتى دەپ سيپاتتايتىن اتاقتى «جالىن قۇيرىق» بولسا كەرەك.
وسى ەكٸ ورتادا قازاق پەن قالماق جانجالداسىپ, ٷش جٷزدەن قول جينالىپ, ابىلاي دا سويىلىن سٷيرەتٸپ بارادى. مايدان دالاسىندا قالماقتىڭ شارىش دەگەن باتىرى قازاقتىڭ ەكٸ باتىرىن بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن ٶلتٸرٸپ, قازاق داعدارىپ تۇر ەكەن. ابىلاي استىندا ايعىرى, قولىندا سويىلى بار, كەلە قالماققا قارسى شاۋىپ, شارىشتى اتتان تٷسٸرەدٸ. سول جەردە اتىعاي جەپەك باتىر بار ەكەن, ابىلايدىڭ استىنا اق كيگٸز تٶسەپ قارسى الادى». مٸنە, بۇرىنعىدان قالعان كەرٸ قۇلاقتاردىڭ سٶزٸ وسى.
ەبٸلمانسۇر «ابىلاي» اتىن قاشان الدى ?
تاريحشىلار مەن ەدەبيەتشٸلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ەبٸلمانسۇردىڭ «ابىلاي» اتىن الۋى اڭىراقاي شايقاسىنان كەيٸن بولدى دەگەن پٸكٸردٸ ۇستانادى. بۇل جەردە بٸر گەپ بار. بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن اڭىراقاي شايقاسىنىڭ قاي جىلى بولعانى انىقتالعان جوق. كەزٸندە م.قوزىباەۆ پەن ج.قاسىمباەۆ سيياقتى مارقۇم اعالارىمىز ەكٸ ۇداي بولىپ ايتىستى, بٸرٸ 1729, ەكٸنشٸسٸ 1730 جىلدار دەپ, قانشاما دەرەك كٶزدەرٸ سول كەزەڭدە اقتارىلدى, سوندا دا سوعىستىڭ بولعان جىلى ناقتى شىقپادى. مەن «قانجىعالى قارت بٶگەنباي» اتتى كٸتاپتى جازۋدىڭ بارىسىندا ەسەپتەپ كٶرٸپ ەدٸم 1729 جىلى بولعانعا ۇقسايدى. شىنىن ايتقاندا, انىعىن بٸر اللا بٸلەدٸ.
«اڭىراقاي» سٶزٸ توپونيم ەسەبٸندە ەرتەدەن بەلگٸلٸ, جەل اڭىراپ سوعىپ تۇراتىن جەر. مەن اڭىراقاي شايقاسىن جوققا شىعارايىن دەپ وتىرعان جوقپىن, بۇل جەردە تالاي سوعىستىڭ, جاۋگەرشٸلٸكتٸڭ بولعانى كٷمەنسٸز, مەسەلە قالماقپەن بولعان شەشۋشٸ سوعىس جەنە ەبٸلمانسۇردىڭ «ابىلاي» اتانۋى تۋرالى. جالپى اڭىراقايعا قاتىستى م.تىنىشباەۆ جارييالاعان دەرەكتەردٸ بارىنشا قولدانا بەرۋ كەرەك. ونىڭ اڭىزدارعا, جەر-سۋ اتاۋلارىنا نەگٸزدەلگەن دەرەكتەرٸنٸڭ قۇنىنا باعا جەتپەيدٸ جەنە قازٸرگٸ كەزدە ونداي دەرەك بەرەتٸن ورتا دا قالعان جوق.
ەبٸلمانسۇردىڭ قاشان ابىلاي اتانعانىن انىقتاۋ ٷشٸنالدىمەن ابىلايدىڭ قاي جىلى تۋعانىن انىقتاپ الماق كەرەك. ەگەر بٸز ابىلاي 1711 جىلى تۋدى دەگەن ەدەبيەتتە قالىپتاسقان جورامالدى قولداساق, وندا اڭىراقاي سوعىسىندا جاس تٶرە 18 جاستا بولماق, ال ابىلاي 1713 جىلى تۋدى دەگەن پٸكٸردٸ قولداساق, وندا 16 جاستا بولماق.
قازاق دەرەكتەرٸ ەبٸلمانسۇردىڭ «ابىلاي» اتانۋىن قالماقتىڭ اتاقتى قونتەجٸسٸ قالدان سەرەننٸڭ تۋىسى شارىش باتىرمەن جەكپە-جەكپەن بايلانىستىرادى: «جيىرماعا جاسىڭ تولعاندا, قالماقپەن سوعىس بولعاندا, العاشقى باقتى تاپقاندا, شارىشتىڭ باسىن قاققاندا…». ٷمبەتەي جىراۋ بۇل جەردە «جيىرماعا جاسىڭ تولعاندا» دەپ ناقتى ۋاقىت مەجەسٸن نۇسقاپ تۇر. بۇقار جىراۋ بٸر تولعاۋىندا «سەن جيىرما جاسقا جەتكەن سوڭ, التىن تۇعىر ٷستٸندە اق سۇڭقار قۇستاي تٷلەدٸڭ» دەيدٸ (كٶپەيۇلى م.ج. شىعارمالارى. 7 ت. پاۆلودار,2006. -6 ب.). بٸز ابىلاي 1713 جىلى تۋدى دەگەن پٸكٸردٸ قولدايمىز, سوندا ونىڭ شارىش باتىرمەن جەكپە-جەككە شىققان ۋاقىتى 1733 جىل بولماق, ياعني تۋرا 20-عا كەلگەن شاعى.
بٸزدٸڭ قولىمىزداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا 1733 جىلى قازاق جاساقتارى جوڭعارييا شەكاراسىنا ەنٸپ قونتەجٸنٸڭ ٶزٸنٸڭ ۇلىسىنا تيٸسەدٸ. سٸبٸر شەكارا كومانديرٸ ي.بۋحگولتس 1734 جىلى جوعارىعا تاپسىرعان باياندامالارىندا «…كازاچيا وردا پروشلوگو گودۋ ناپادەنيەم سۆويم نا كونتايشينى ۋلۋسى ۋچينيلي نەمالۋيۋ وبيدۋ» دەپ جازادى (مەجدۋنارودنىە وتنوشەنييا ۆ تسەنترالنوي ازيي. حVٸٸ-حVٸٸٸ ۆۆ. كن.1,م.,1989. –س.292). ەگەر تاريحتان حابارى بار ادام بولسا, ول 1730-1740 جىلدار قالماق-قىتاي اراسىنداعى حVٸٸٸ عاسىرداعى ٷشٸنشٸ سوعىستىڭ بولعانىن بٸلەدٸ. بۇل بٸردە باسىلىپ, بٸردە ۋشىعىپ كەتەتٸن شايقاستاردىڭ كەزٸندە قازاقتار دا باتىستان قالماقتاردى تىقسىرا باستاعان. 1731 جىلى شاقشاق جەنٸبەك باستاعان 6 مىڭدىق قازاق ەسكەرٸ دەربەتتەردٸ شاۋىپ, قالماقتىڭ قاراۋىل ەسكەرٸ قامار دابان (قازٸرگٸ ۋاقىتتا حابار-اسۋ اتالادى), قالماق تولاعاي تاۋلارىنا دەيٸن شەگٸندٸ, 1732 جىلى ورىس ەلشٸسٸ پ.ۋگريموۆ قازاق جەرٸنە اتتانعان «قالماق جاساعىنىڭ تٷگەل سوندا قالعانىن» باياندايدى. وسىدان قورىتىندى جاساساق, بٶگەنباي جاساقتارىنىڭ 1733 جىلى ويرات جەرٸنە ٸشكەرٸلەي ەنۋٸ جەنە قالدان سەرەننٸڭ ٶز ۇلىستارىنا باتىل تيٸسۋٸ زاڭدى. قالماق قۇجاتتارىندا ابىلايمەن جەكپە-جەككە شىعاتىن شارىش باتىر قونتەجٸنٸڭ جاقىن تۋىسى دەلٸنەدٸ.
وسى سيياقتى تولىپ جاتقان قيسىندار بٸزدٸ ەبٸلمانسۇر-سابالاقتىڭ ابىلاي اتاناتىن شايقاس 1733 جىلى بولدى دەگەن تۇجىرىمعا يتەرمەلەيدٸ.
ەندٸ ابىلاي قاشاننان بەرٸ حان اتاندى دەگەن مەسەلەگە كەلەيٸك. قازاق ساياسي-بيلٸك جٷيەسٸندە قالىپتاسقان تەرتٸپ بويىنشا, شىڭعىس تۇقىمىنىڭ بەرٸ حان اتانا بەرمەيدٸ. ول اتاق اعادان ٸنٸگە بەرٸلەدٸ جەنە مۇراگەرلٸك ەرەجەلەرٸ بويىنشا رەتتەلەدٸ. قازاقتا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەر تٷرلٸ جيىنداردا «مەنٸڭ جولىم ەدٸ» دەگەن سٶزدٸ ەستٸپ قالاسىز. جول ادامنىڭ جاسىنا باعىنىشتى ەمەس, گەنەالوگييالىق ساتىداعى ورنىنا بايلانىستى. مىسالى,مەنٸڭ نەمەرە اعايىندارىمنان جاسىم كٸشٸ, بٸراق جولىم ٷلكەن, سەبەبٸ گەنەالوگييالىق ساتىدا مەن ولاردىڭ ەكەلەرٸنٸڭ قاتارىندا تۇرمىن. شىڭعىس تۇقىمىن قازاق «تٶرە» دەپ اتايدى. بٸر ەسكەرەتٸن مەسەلە بۇل سٶز ٶتە كٶنە ۇعىمداردىڭ بٸرٸ, تٶرە –بيلٸك يەسٸ, مەملەكەت قىزمەتكەرٸ دەگەن ماعىناداعى سٶز. بٸراق قاراپايىم تٶرەنٸڭ بەرٸنە قازاق باس يمەيدٸ, كٶشپەلٸ قوعامدا ەر قاۋىم (رۋ, تايپا) اتا تەرتٸبٸ بويىنشا ٶزٸنٸڭ بي-باتىرلارىنىڭ سوڭىنا ەرٸپ ٶمٸر سٷرە بەرەدٸ. جاۋگەرشٸلٸك زاماندا بٸرنەشە رۋ-تايپا قوسىلىپ ۇلىس قۇرايدى, ياعني مەملەكەتتٸڭ ناقتى ەسكەري-ەكٸمشٸلٸك بٶلٸگٸنە اينالادى. وسى ۇلىستاردى تٶرەلەردەن شىققان سۇلتاندار باسقارادى. ەبٸلمانسۇر 1733 جىلعى جەكپە-جەكتەن ابىلاي اتىمەن بٸرگە ٶز بەتٸنە جەكە ۇلىس جەنە سۇلتان اتاعىن الىپ شىقتى. قازاقتىڭ «جٸگٸتتٸكتە جاننان بەز دە ٸس قىل, ٶلسەڭ ٶلەرسٸڭ, ٶلمەسەڭ كٸسٸ بولارسىڭ» دەگەن سٶزٸنٸڭ دەلەلٸ وسى. ابىلايعا ۇلىس ەسەبٸندە بەرٸلگەن كٶكشەتاۋ ماڭىنداعى اتىعاي-قاراۋىل, كەرەي-ۋاق, قانجىعالى رۋلارى. قازاق اۋىزشا دەستٷرٸندە «سۇراساڭ ابىلايدىڭ تۇرعان جەرٸن, حان بولدى 48 جىل كٶكشەتاۋدا» دەلٸنەتٸنٸ وسىدان. 1740 جىلى ۆ.ۋرۋسوۆتىڭ سۇراعىنا ابىلاي وسى ٷش ەلدٸ اتاسا كەرەك: «سالتان وبياۆيل, نازۆاۆ تري يمەيۋششيەسيا ۋ نەگو رودا, يس كوتورىح-دە ۆ پەرۆوم سەمەي س شەست تىسياچ, ۆو تۆوروم-ز دەسيات تىسياچ, ا ترەتەم-س چەتىرە تىسياچي».
سونىمەن قازاقتىڭ«حان بولدى 48 جىل كٶكشەتاۋدا» دەگەن سٶزٸنٸڭ شەشٸمٸ وسى. ەگەر 1733 جىلدان باستاپ ساناساڭىز, 1781 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭ. بۇل بٸزدٸڭ جوعارىدا ايتىلعان ابىلاي 1713 جىلى تۋدى دەگەن جورامالدى بەكٸتە تٷسەدٸ.
سۇلتاندىق اتاقتىڭ «بوز بيەنٸڭ سٷتٸنە شومىلدىرىپ, اق كيگٸزگە وتىرعىزىپ»رەسمي بەكٸتٸلۋٸ اۋىز ەكٸ دەرەكتەرگە قاراعاندا, 1734 جىلى باياناۋلا جەرٸندە سابىندىكٶلدٸڭ جاعاسىندا بولدى. بەلگٸلٸ اقىن, قوعام قايراتكەرٸ ولجاباي نۇرالىۇلى «سابالاق» اتتى ۇزاق ٶلەڭٸندە:
باياناۋلا سابىندى كٶل باسىندا,
ٷش جٷزگە شىقتى ابىلاي حان سايلانىپ.
مىڭ جەتٸ جٷز وتىز تٶرتٸنشٸ جىلىندا ەدٸ,
ٷش جٷزدٸڭ باسىن قوسقان جيىن ەدٸ,- دەيدٸ.
قازاق قوعامىندا كەز كەلگەن قوعامدىق مەسەلەنٸ رەسميلەندٸرۋ ەلدٸڭ ازاماتتارىنىڭ باسى قوسىلعان جيىنداردا ٸسكە اسادى. كٶبٸنەسە مەملەكەت مەسەلەسٸنە, ونىڭ ٸشٸندە حان سايلاۋعا قاتىستى مەسەلەلەر ٷش جٷزدٸڭ باسى قوسىلعان «قاز» جيىندارىندا تالقىعا تٷسەدٸ («اشۋلانبا ابىلاي, اشۋلانساڭ كٶرەرمٸن, كٶتەرٸپ قازعا سالارمىن» بۇقار جىراۋ). ٷش جٷزدٸڭ باسى قاشان قوسىلادى-ۇلى استاردا قوسىلادى, نە ەلدٸڭ اراسىنان وسى جيىننىڭ شىعىنىن, سويىس مالىن كٶتەرەمٸن دەپ شٷلەن بايلار شىعادى. جوعارىدا ايتىلعان سابىندىكٶل جاعاسىنداعى باس قوسۋدى قانجىعالى رۋىنىڭ ابىز, شوماق اتالاتىن اعايىندى ازاماتتارى ۇيىمداستىرعان ەكەن. وسى جيىندا ەل بولىپ كەلٸسٸلگەن شەشٸم زاڭ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. بۇل جيىندارعا ٷلكەن دٸن يەلەرٸ شاقىرىلادى, باسقا دا ساۋاتتى ادامدار بولادى, بٸراق شەشٸم ارنايى حاتقا تٷستٸ دەگەن دەرەكتەر جوق. مەنٸڭ ويىمشا ابىلايدىڭ سۇلتان سايلانۋى جاۋىنگەر ازاماتتاردىڭ «قاز» سيياقتى باس قوسۋىندا كٶتەرٸلٸپ, ٷش جٷزدٸڭ كٶسەمدەرٸ جينالعان جيىندا 1734 جىلى بەكٸتٸلگەن. ابىلايدى ورتا جٷزگە سۇلتان سايلادى. قازاق جەكە ۇلىسى بار سۇلتانداردى «حان»دەپ دەرٸپتەي بەرەدٸ, كەيدە «كٸشٸ حان» نەمەسە «كەلتە حان» دەپ تە اتايدى. ابىلايدىڭ «كٸشٸ حان» دەڭگەيٸنەن ٶتٸپ «ٷلكەن حان» تاعىنا وتىرعان ۋاقىتى 1771 جىل. وسى جىلى ەزٸرەتٸ سۇلتاندا قازاقتىڭ ٷش جٷزٸنٸڭ ەڭ تاڭداۋلى ازاماتتارى, تٷركٸستان-تەشكەنت ٶڭٸرٸنٸڭ وتىرىقشى سارت –قۇراما قاۋىمدارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ابىلايدى اق كيگٸز سالىپ كٶتەرٸپ قازاقتىڭ ٷلكەن حاندارى وتىراتىن التىن تاققا وتىرعىزدى.
وسى 1734 جىل دەگەندە تاعى بٸر مەسەلە ەسكە تٷسەدٸ. 1733 جىلى قازاقتىڭ ٷلكەن حانى سەمەكە (شاحمۇحامبەت) تەۋكەۇلى ورال باشقۇرتتارىنا (ەستەك) جورىق جاساپ, بٸراق جورىق تۋرالى ەبٸلقايىر الدىن الا رەسەيلٸكتەردٸ حابارلاندىرىپ, ولار ەستەكتەردٸ دايىنداپ قويعاندىقتان, تاس-تالقان بولىپ جەڭٸلٸپ, تۋىن تاستاپ, قاشىپ كەلەدٸ. سەمەكە مەن ەبٸلقايىر اراسىنداعى باقتالاستىق جوعارىدا ايتىلعان اڭىراقاي شايقاسىنان باستالادى («ٷلكەن وردا قونعان, كٸشٸ وردا قونعان». م.تىنىشپاەۆ). سەمەكە مەن ەبٸلقايىر اراسىنداعى باقتالاستىقتىڭ سەبەبٸ «اق تابان شۇبىرىندىدا» بولات حان ٶلگەننەن كەيٸن بوساعان ٷلكەن حاننىڭ تاعى ەكەنٸ سٶزسٸز.
1734 جىلى ورىنبوردى سالۋشى بريگادير ي.كيريللوۆ پاتشادان سەمەكەگە دەپ الىپ كەلگەن حاتتى حانعا تاپسىرماعان. وسىلايشا سەمەكە 1733 جىلدىڭ سوڭىندا نە اۋىر جارادان, نە رەسەيمەن ەندٸ كٶرمەيتٸندەي رەنٸشتەن ساياسي مەسەلەلەرگە ارالاسۋىن توقتاتتى. 1734 جىلى سابىندىكٶلدە ٷلكەن تاق تۋرالى ەڭگٸمە بولدى ما, ول جاعى بٸزگە بەلگٸسٸز, بٸراق تاققا بولات حان ۇلى ەبٸلمەمبەتتٸڭ ەز تەۋكەنٸڭ مۇراگەرٸ رەتٸندە ۇسىنىلۋى زاڭدى دەپ ەسەپتەيمٸز. كەيبٸر دەرەكتەرگە قاراعاندا 1736 جىلى سەمەكە ەلٸ تٸرٸ. ك.ميللەردٸڭ «كٷندەلٸگٸندە» 1738 جىلى تٷركٸستانعا ٷلكەن تاققا يە بولۋ ٷشٸن كەلگەن ەبٸلمەمبەتپەن كەزدەسكەنٸ ايتىلادى. رەسەي دەرەكتەرٸندە ەبٸلمەمبەت 1739 جىلى تٷركٸستاندا ٷلكەن حان بولىپ سايلاندى دەيدٸ. ەندەشە بٸز سەمەكە حان 1737 جىلى قايتىس بولدى دەپ ەسەپتەيمٸز. 1737 جىلى وردىڭ قاراعاشىندا ورتا جٷزدٸڭ قاز داۋىستى قازىبەك بيٸ باستاعان كٶسەمدەرٸنٸڭ ەبٸلقايىر حانمەن بٸرنەشە باس قوسۋلارى, رەسەيمەن بەلسەندٸ تٷردە ارالاسۋ, ورىنبوردى حان ورداسى رەتٸندە قازاققا بەرۋدٸ تالاپ ەتۋ ت.ب. ٸس شارالاردان سەمەكە ٶلٸمٸنەن سوڭ ٷلكەن حان تاعىنا ەبٸلقايىردىڭ دا باستى ٷمٸتكەر بولعانىن اڭعارتادى.
ابىلايدى قالماق تۇتقىنىنان كٸم بوساتتى?
بۇل وقيعاعا قاتىستى وقىرماندار اراسىندا ەرتٷرلٸ پٸكٸر بار. ولاردىڭ بٸرازى ابىلايدى تۇتقىننان بوساتۋدى رەسەي تالاپ ەتتٸ دەيدٸ, بٸرازى قازاقتىڭ ٶزٸنٸڭ يگٸ-جاقسىلارى تارتۋ-تارالعىلارىن الىپ بارىپ بوساتىپ الدى دەيدٸ. ەلشٸلٸكتٸڭ قۇرامى تۋرالى دا بٸرٸزدٸلٸك جوق, ەركٸم ٶزٸنٸڭ اتاسىن ابىلايدى بوساتۋشىلاردىڭ قاتارىنا تٸركەي بەرەدٸ.
ابىلاي سۇلتاننىڭ 1741 جىلى قالماق قولىنا تۇتقىنعا تٷسكەنٸ راس. قازاق شەجٸرەسٸندە بۇل وقيعا بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن باياندالعان. قالدان سەرەن وسى جىلى قازاق دالاسىنا سەپتەن, سارى مەنجٸ باتىرلار جەنە ٶزٸنٸڭ ٷلكەن ۇلى لاما دورجى باستاعان ٷش جاساق جٸبەرەدٸ. سەپتەن ەرتٸستەن, سارى مەنجٸ جەتٸسۋدان, لاما دورجى بالقاشتىڭ سولتٷستٸگٸمەن اتتانادى. قازاقتىڭ «سٷزەكٸنٸڭ قولى» دەپ اتايتىنى وسى, «سٷزەكٸ» بالىق اۋلايتىن اۋ سيياقتى قۇرال (ورىستار «برەدەن» دەيدٸ). راسىندا دا سٷزەكٸ سيياقتى بولدى. قالدان سەرەن ٷش جاساققا قوسىمشا قالماقتىڭ كەرٸ كٶكجالدارىنىڭ بٸرٸ, بوشوحتۋ حان زامانىنان بەلگٸلٸ جالبى باتىردى جٸبەرەدٸ. جالبى باتىر ابىلايدى ۇلىتاۋدا ۇستادى.
ابىلايدى تۇتقىننان بوساتۋعا رەسەيدٸڭ ورتالىق ٷكٸمەتٸ ەمەس, ورىنبور ارالاسقانى بەلگٸلٸ. ي.نەپليۋەۆ كاپيتان ك.ميللەر دەگەن قازاق تٸلٸن جاقسى بٸلەتٸن وفيتسەردٸ قالدان سەرەنگە ەلشٸلٸككە اتتاندىرادى, ونىڭ جانىنا جولباسشى قىلىپ شاقشاق جەنٸبەك باتىر ٶزٸنٸڭ ٸنٸسٸ بايقۇلاق باتىردى قوسادى. ك.ميللەردٸ قالدان سەرەن قابىلدامايدى, ول جەتٸسۋدا شەكارادا تۇرعان سارى مەنجٸمەن عانا سٶيلەسەدٸ, ونىڭ ٶزٸندە دە كٶپ توسىپ بارىپ. بايقۇلاقتى قالماقتار ك.ميللەردٸڭ كٶزٸنشە ازاپتاپ ٶلتٸرەدٸ, نەگە ورىستاردى الىپ كەلدٸڭ دەپ. –مٸنە, ي.نەپليۋەۆتٸڭ كٶمەگٸ دەپ جٷرگەن ەڭگٸمە وسى.
بٸزدٸڭ تاريحنامادا يۆان نەپليۋەۆتٸڭ قازاق جەرٸن وتارلاۋ ساياساتىنا قوسقان ٷلەسٸ, ونىڭ ورىنبور مەن ومبىدان ەسكەر تٶگٸپ قازاقتى باعىندىرۋ جوسپارى, باراقتى ايداپ سالىپ ەبٸلقايىردى ٶلتٸرتۋٸ ت.ب. سويقان ٸستەرٸ ارنايى زەرتتەلگەن جوق. ول تٷگٸلٸ بٸز حٸح عاسىردىڭ ورتاسىندا ورتا ازييانىڭ قالاي جاۋلاپ الىنعانىن, قازاق پەن سارتتىڭ, قازاق پەن ٶزبەكتٸڭ اراسى قالاي اشىلعانىن, قازاقتىڭ داتقالارىن ورىستىڭ قالاي پايدالانعانىن ت.ب. مەسەلەلەرٸن بٸلمەيمٸز.
ابىلايدى بوساتۋعا, بٸزدٸڭ قولىمىزداعى دەرەكتەر بويىنشا, تٸكەلەي ات سالىسقان, ەلشٸلٸككە بارعان ادامداردىڭ ٸشٸندە قاز داۋىستى قازىبەكتٸ اتاۋ كەرەك. ونىڭ «سەن قالماق تا, بٸز قازاق, قارپىسقالى كەلگەنبٸز…بەرسەڭ جٶندەپ بٸتٸمٸڭدٸ ايت, بەرمەسەڭ دٸرٸلدەمەي جٶنٸڭدٸ ايت, نە تۇرىساتىن جەرٸڭدٸ ايت» دەگەن سٶزدەرٸ وسى ەلشٸلٸكتٸڭ كەزٸندە ايتىلعان. بۇل قازەكەڭنٸڭ 77 جاسىندا ايتقان سٶزٸ. ەكٸنشٸ ادام –مالايسارى باتىر (1708-1754 جج.). قالدان سەرەن وعان تارحاندىق اتاقتى وسى 1743 جىلى بەردٸ. قازاقتىڭ ماڭداي الدى باتىرلارىنىڭ بٸرٸ, ەلٸ دە باسىنا كٶتەرٸپ سىيلاعان ازامات, ەيتپەسە الاتاۋدىڭ بٸر جوتاسىنا باتىردىڭ اتىن بەرەدٸ مە ?! ٷشٸنشٸدەن ەبٸلمەمبەت حان مەن نيياز باتىر. ەبٸلمەمبەت بالاسى ەبٸلپەيٸزدٸ نيياز باتىر الىپ بارىپ قالدان سەرەنگە اق ٷيلٸ اماناتقا تاپسىردى. سٸز ٶزٸڭٸزدٸڭ ٷمٸت كٷتٸپ وتىرعان ۇلىڭىزدى, قارا شاڭىراقتىڭ يەسٸن جاۋدىڭ قولىنا تاپسىرىپ كٶرٸڭٸزشٸ…
ال بۇل ەڭگٸمەنٸ قورىتا كەلسەك ابىلايدى بوساتقان الدىمەن قالدان سەرەننٸڭ ٶزٸ. قازاق شەجٸرەسٸندە ساقتالعان دەرەكتەر قالدان سەرەننٸڭ ابىلايمەن تٸل تابىسقانىن, ەكەۋٸنٸڭ دە تەرەڭ ويلى كٶسەم ەكەنٸن, ەكەۋٸ دە ٶز ەلدەرٸن وسى قىستالاڭ زاماننان قالاي امان الىپ شىعامىن دەپ قابىرعاسى قايىسقان ازامات ەكەنٸن دەلەلدەيدٸ. وسى تٷسٸنٸستٸكتٸڭ نەتيجەسٸندە ەكٸ ەلدٸڭ اراسىندا وداقتاستىق, دوستىق تۋرالى كەلٸسٸم جاسالدى. ەندٸ كەلٸپ وسى حابار جەتكەندە ورىستىڭ قالاي قىپىلىقتاعانىن بٸلسەڭٸز, سٸز كٶپ مەسەلەنٸ تٷسٸنەر ەدٸڭٸز. وسى سيياقتى قالدان سەرەننٸڭ 1745 جىلى كەنەتتەن قايتىس بولعانىن دا ەلٸ زەرتتەۋ كەرەك.
«اتاڭا التى قاتىن الىپ بەرگەن, اتىعاي-قاراۋىلدىڭ بالاسىمىن…» دەيتٸن ٶلەڭ قانشالىقتى شىندىق?
ارىستاناقىننىڭ كەنەسارى حانعا ايتقان ٶلەڭٸ قازاققا بەلگٸلٸ. بۇل جەردە ابىلايدىڭ وردالارىنىڭ اتىعاي-قاراۋىل ٸشٸندە ورنالاسقانى ايتىلادى.
ابىلايدىڭ 12 ەيەلٸ بولعانى بەلگٸلٸ. مەنٸڭ بٸلۋٸمشە ولاردىڭ ٸشٸندە اتىعاي-قاراۋىلدان العانى بٸرٸنشٸ بەيبٸشەسٸ عانا, «التى وردا» دەپ بۇل جەردە اتىعاي-قاراۋىل ٸشٸندەگٸ كٶكشە جەرٸندەگٸ ابىلايدىڭ وردالارىنىڭ سانى ايتىلىپ تۇر. ون ەكٸ ەيەلدٸڭ التاۋىنا وردا تٸگٸلگەن, قالعاندارى سولارعا قوڭسى قونعان بولىپ شىعادى. بٸرٸنشٸ ەيەلٸ- قاراشاش حانىم –شوقان جازباسىندا تٶرە تۇقىمىنان, ال مەشھٷر جازباسىندا «ابىلاي حاننىڭ -قاراۋىل قىزى-العاشقى العان بەيبٸشەسٸنەن ۇل جوق, جالعىز قىز بولدى, ول قىز جامانتاي حاننىڭ شەشەسٸ» دەلٸنەدٸ. حاننىڭ ەكٸنشٸ ەيەلٸ -سايمان حانىم –قاراقالپاق قىزى, ٷشٸنشٸ ەيەلٸ-باباق حانىم- قاشعارييالىق كەنجە سارت دەگەن بەكتٸڭ قىزى, تٶرتٸنشٸ ەيەلٸ – قازاق-قاراقالپاققا تانىمال سارعالداق قوجانىڭ قارىنداسى, بەسٸنشٸ ەيەلٸ – توپىش حانىم – قالدان سەرەننٸڭ تۋىسى حوشۋ مەرگەننٸڭ قىزى, التىنشى ەيەلٸ – توقتا حانىم-ول دا قالماق نويانىنىڭ قىزى, جەتٸنشٸ ەيەلٸ – تەتٸش حانىم-الاتاۋ قىرعىزدارىنان العانى, سەگٸزٸنشٸ ەيەلٸ ٶرەس سۇلۋ –حانىم ول دا قالماقتىڭ قىزى, تۋلاق حانىم, سايىن كٶبەن, شاعان حانىم, مۋنتۋم اتتى قالماق ەيەلدەرٸ بولعان. سونىمەن ون ەكٸ ەيەلدٸڭ جەتەۋٸ قالماقتىڭ قىزدارى بولدى. بۇلاردان تۋعان وتىز ۇل, قىرىق قىزدى تاراتساق ٷلكەن كٸتاپ بولىپ كەتەدٸ.
قىزىلجاردا «ابىلايدىڭ اق ٷيٸ» بار…
رەسەي ٷكٸمەتٸ تەك ابىلاي حانعا عانا ەمەس, قازاقتىڭ سول كەزدەگٸ باسشى ازاماتتارىنىڭ بٸرازىنا ٶزدەرٸنە قاراتپاق بولىپ سىيلىق رەتٸندە اعاشتان قيىپ ٷي سالىپ, مەشٸت كٶتەرٸپ, جىلىنا 100-200 پۇت ۇن بەرٸپ وتىرعان. بۇل بٸر جاعىنان قازاق باسشىلارىن باقىلاۋدا ۇستاۋ ٷشٸن كەرەك بولدى, ەكٸنشٸدەن ولاردى وتىرىقشىلىققا بەيٸمدەپ جاۋىنگەرلٸك رۋحىن تٷسٸرۋ مٸندەتٸ كٶزدەلدٸ. ابىلايعا ٷيدٸ ەڭ الدىمەن قىزىلجارعا جاقىن جامان جالعىزتاۋ (ورىسشا ەلٸ كٷنگە «يامان يانگۋستاۋ» دەپ اتالادى) دەگەن جەردە 1765 جىلى سالادى.
وسىدان بٸر-ەكٸ جىل بۇرىن گازەت بەتٸندە وسى مەسەلە كٶتەرٸلٸپ بٸرسىپىرا ەڭگٸمە بولدى. مەنٸڭ جۋرناليست اعايىندارىمنىڭ ٸشٸنەن «ابىلايدىڭ اق ٷيٸن» جاقتاعاندار دا بار, قارسى دا پٸكٸرلەر بولدى. بٸراق ەكٸ جاق تا ابىلايدىڭ ورداسىن كٶكشە ماڭىنان ٸزدەستٸرۋدٸ ۇسىنىپ, جامان جالعىزتاۋدى ەسكەرگەن جوق. بٸرٸنشٸدەن, ورىسشا دەرەكتەردەگٸ «ەنگيستاۋ»(ەنگۋستاۋ) سٶزٸن بٸرەۋٸ «يەن قىستاۋ» (ج.سامرات), ەكٸنشٸسٸ «جاڭاقىستاۋ» (ز.تايشىباي) دەپ, ونى قىلشاقتى ٶزەنٸنٸڭ بويىنان ٸزدەۋدٸ ۇسىندى. قىلشاقتى ٶزەنٸ ابىلاي ورداسىنىڭ جاز ايلارىندا كٶشٸپ-قونىپ جٷرەتٸن جەرٸ, دەرەكتەرگە قاراعاندا حاننىڭ جازعى ورداسىنىڭ ماڭىندا ازداعان ەگٸنشٸلٸك تە بولعان. قىلشاقتى كەزٸندە كٶكشە ٶڭٸرٸنە كٶرٸك بەرگەن تاماشا ٶزەن. قازٸرگٸ كٷنٸ شورتاندىدان (ششۋچە) كٶكشەتاۋعا قاراي جٷرسەڭٸز بٸرنەشە جەردە وسى ٶزەندٸ كەسٸپ ٶتەسٸز, بٸراق ٶزەننٸڭ قۇرعاق ارناسى بولماسا, باسقا ەشتەڭەسٸ دە قالماعان, نە سۋى جوق, نە قاز-ٷيرەگٸ جوق, نە جاعالاي قونعان اۋىلى جوق. ۇزىندىعى 100 شاقىرىمعا جەتپەيتٸن ٶزەن ونشاقتى جەردەن بۋىلعان, بٸزدٸڭ شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ كەيبٸر ەرەكەتتەرٸنە قاراساڭ جانىڭ تٷرشٸگەدٸ.
وسى قىلشاقتىدا ەگٸنشٸلٸكتٸ باستاماق بولىپ قىزىلجار بەكٸنٸسٸنە باسشىلىق جاساعان گەنەرال-مايور دەكولونگتان 1763 جىلى ابىلايدىڭ ەگٸنشٸلٸك كەسٸپتٸ يگەرۋگە, جاز ۋاقىتىنا ون ورىس شارۋاسىن, سوقالارىمەن, بالىق اۋلايتىن قۇرالدارىمەن بٸرگە سۇراعانى راس. بۇل كەزدە ابىلايعا ورىستار ەلٸ ٷي سالىپ بەرگەن جوق. قازاقتىڭ باسشى ازاماتتارىنا ٷي, مالدارىنا قورا سالىپ بەرۋدٸ 1761 جىلى سٸبٸر شەبٸن باسقارعان ۆەيمارن قوزعاعانى بەلگٸلٸ. 1764 جىلدىڭ باسىندا رەسەي سىرتقى ٸستەر كوللەگيياسى وسى مەسەلەنٸ قايتا كٶتەرٸپ, سٸبٸر شەبٸنٸڭ جاڭا باسشىسى گەنەرال-مايور فراۋەندورفتان قۇرىلىستى تەزدەتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ «ەمۋ و توم پريپامياتوۆانيە ۋچينيت, ي بۋدە پوميانۋتايا رەچكا ۆ ساموم دەلە نە ۆ دالنوم وت زدەشنيح گرانيتس راسستويانيي ي ون سوگلاسيتسيا, تو نا ونوي يلي ۆ درۋگوم مەستە ي دەيستۆيتەلنو دليا نەگو پوسترويت حورومى» (كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنييا ۆ حVٸ-حVٸٸٸ ۆۆ. (سبورنيك ماتەريالوۆ ي دوكۋمەنتوۆ). الما-اتا,1961. س.663).
بۇل جەردە بٸر ەسكەرەتٸن مەسەلە بار. 1761 جىلى ۆەيمارن دا, 1764 جىلى سىرتقى ٸستەر كوللەگيياسى دا ابىلاي ورداسىنىڭ رەسەي شەبٸنە جاقىن بولۋىن بٸرٸنشٸ ورىنعا قويعان, بۇل باقىلاۋ جاساۋعا, باعىنىشتىلىقتى كٷشەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. «پري زدەششنيح گرانيتساح پوسەلەنييۋ ي زناتنەيشيح تاموشنيح ستارشين سكلونيات نادلەجيت, نە ۆىپۋسكايا سەگو پولەزنوگو نامەرەنييا نيكوگدا يز ۆيدۋ» دەلٸنەدٸ رەسەي سىرتقى ٸستەر كوللەگيياسىنىڭ سٸبٸر شەبٸنٸڭ باسشىلارىنا ارنالعان جارلىعىندا. وسى سەبەپكە بايلانىستى ابىلايعا ارنالعان ٷي شورتاندىنىڭ سىرتىنان باستاپ قوپاعا قاراي اعاتىن قىلشاقتىدان ەمەس, ەسٸلدٸڭ بويىنا تاياۋ, قىزىلجاردان تاڭەرتەڭ شىعىپ تٷس بولماي جەتٸپ كەلەتٸن جامان جالعىزتاۋدان سالىنعان.
كٶكشە ماڭىندا ەكٸ جالعىزتاۋ بار, جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار جالعىزتاۋدى «جاڭعىزتاۋ» دەيدٸ, بۇل تٸلدٸڭ جەرگٸلٸكتٸ ەرەكشەلٸگٸ بولسا كەرەك (ورىسشا «گوۆور» دەلٸنەدٸ). جاقسى جالعىزتاۋ (ورىستار «ياكشي-يانگيستاۋ» دەيدٸ) كٶكشەتاۋدان وڭتٷستٸك-باتىسقا قاراي, ٷش بۇرلىقتان (اققان بۇرلىق, يمان بۇرلىق ت.ب.) تٶمەن, ال جامان جالعىزتاۋ كٶكشتاۋدان سولتٷستٸك- باتىسقا قاراي, يمانتاۋ, ايىرتاۋ سيياقتى كٶكشەنٸڭ كٷن باتىس قاپتالىنداعى ەدەمٸ تاۋلاردان جوعارى.
جامان جالعىزتاۋ «جامان» اتالعانىمەن قادٸرٸ باسقا تاۋلاردان جوعارى. بۇل سارىارقاداعى ەن ٶنەرٸنٸڭ ورتاسى, اتاقتى اقان سەرٸ مەن ٷكٸلٸ ىبىراي مەكەن ەتكەن, سول دەستٷردٸ كەكٸمبەك اعالارىمىز ەلٸ دە جالعاستىرىپ وتىرعان جەرلەر. مەنٸڭ ەكەلەرٸمنٸڭ ەسكٸ قىستاۋى دا «جامان قاندىادىر» دەگەن باياننىڭ بٸر سٸلەمٸندە ورنالاسقان. «جاقسى قاندىادىر» ەلكەي مارعۇلاننىڭ اتالارىنىڭ قىستاۋى. بالا كەزٸمدە ەكەم «بٸزدٸڭ قىستاۋلاردى نەگە جامان قاندىادىر دەپ اتاعان» دەگەن سۇراعىما «قىستا بوران-شاشىنى كٶپ, قارى قالىڭ بولعان سوڭ «جامان» دەپ اتايدى, باسقا جاماندىعى جوق» دەيتٸن. بۇل جامان جالعىزتاۋعا دا قاتىستى دەگەن پٸكٸردەمٸن.
جامان جالعىزتاۋ قاراۋىل ەلٸنٸڭ مەكەنٸ دەپ ەسەپتەلەدٸ. جالعىزتاۋدىڭ سىرتىنداعى تاراقتى اتالاتىن كٶلدٸ ەرتەدە ابىلاي حان اتىعاي قۇلسارى باتىرعا بەرٸپ, كەيٸننەن قۇلسارى باتىر سول جەرگە جەرلەنگەن ەكەن. قازٸر وسى ماڭداعى ەل «ەۋليە» دەپ باسىنا كەسەنە كٶتەرٸپ, تەۋ ەتٸپ وتىر. ابىلايدىڭ قۇلسارى باتىرعا جامان جالعىزتاۋدان قونىس بەرۋٸ حان ورداسىن سولتٷستٸكتەن قورعاۋ ماقساتىندا جاسالدى ما دەيمٸن. ول كەزدە تۇراقتى ەسكەر جوق, حاندار ەرلٸگٸمەن تانىلعان, ماڭايىندا جٸگٸتتەرٸ مول باتىرلاردى ورداعا قاۋٸپ كەلەدٸ دەگەن جەرلەرٸنە وتىرعىزادى. بۇل دا جامان جالعىزتاۋدىڭ حان ورداسى قىزمەتٸن اتقارعانىنا مىسال بولسا كەرەك.
جامان جالعىزتاۋدا حان ورداسىنىڭ بولعانىنىڭ بٸر مىسالى ەلدٸڭ رۋ-تايپالىق قۇرامى. بۇل جەردە ەر اتانىڭ بالاسى مەكەن ەتەدٸ, ولاردىڭ ٸشٸندە ەرتەدە ابىلايمەن بٸرگە كەلٸپ ەدٸ دەيتٸن سەبدەن باتىردىڭ دا تۇقىمدارى بار. جەرگٸلٸكتٸ ەل ولاردى قاراۋىلدىڭ ٸشٸندەگٸ «قالماق» دەيدٸ, شىن مەنٸندە ەرتەدەن حان-سۇلتان ۇرپاقتارىنا قىزمەت ەتكەن تٶلەڭگٸت ەۋلەتتەرٸنەن بولسا كەرەك.
جامان جالعىزتاۋدا ابىلاي حان ورداسىنىڭ بولعانىنىڭ تاعى بٸر دەلەلٸ «بوتاقان ٶلگەن» دەگەن شوق اعاش. بۇل اتاقتى «ابىلاي اسپاس ارقانىڭ سارىبەلٸ» اتانعان 1779 جىلعى وقيعانىڭ كۋەگەرٸ. ول زاماننان بەرٸ تالاي ۋاقىت ٶتتٸ, جەر بەدەرٸ دە ٶزگەرگەن, كٶلدەر قۇرعاعان, بٸراق وقيعا بولعان جەردەن ۇرانىڭ ٸزٸن, قىستاۋدىڭ ورىنىن ت.ب. جٸتٸ قاراعان ادام اڭعارادى. جامان جالعىزتاۋدى ارالاتىپ جٷرگەن جاقسىلىق قۇدا «بوتاقان ٶلگەن» شوق اعاشىن ەتەكتەي بەرتٸنگە دەيٸن «بەتەن كٶلٸ» اتالاتىن كٶلدٸڭ بولعانىن ايتادى, قازٸر سۋالعان, مىنا جەردە كٶل بولدى دەگەنگە سەنۋدٸڭ ٶزٸ قيىن. بەتەن كٶلٸنە قييالاي ٷلكەن ٶزەك جاتىر. ابىلاي حان مەن تۇرسىنباي باتىردىڭ بەكبولات جەنە ەدٸگە بيلەرمەن كەزدەسەتٸن جولدى ٶزەگٸ وسى بولار دەدٸك.
ەرتەدە بۇل جەر ەسٸلدٸ قۋالاپ قىزىلجارعا دەيٸن باراتىن ساۋدا جولىنىڭ بويى. مالدىڭ قامىمەن ەسٸل مەن نۇرانىڭ ەندەي جايلايتىن بەس مەيرام بالالارىنىڭ كٷز ۋاقىتىندا بازار شىعاتىن قالاسى دا قىزىلجار بولعانى انىق. ەرتەدە باياننىڭ قازاقتارى ەرەيمەننەن كٶكتەي ٶتٸپ, بۇلاندى –مونشاقتى جايلاپ, مال سەمٸرگەن ۋاقىتتا قىزىلجاردا ساۋداسىن جاساپ قايتادى دەپ كٷنٸ كەشەگە دەيٸن بٸزدٸڭ قارييالار جىرلاپ وتىردى. قۇرامىندا قاز داۋىستى قازىبەكتٸڭ نەمەرەسٸ جاناي, تٶرتۋىلدان بوتاقان بار بازارشىلاردىڭ جامان جالعىزتاۋ بويىندا ابىلاي تٶلەڭگٸتتەرٸنٸڭ قولىنا ٸلٸككەنٸ انىق. حان قادٸرٸن بٸلمەگەن قاز داۋىستى قازىبەكتٸڭ ٸنٸسٸ مٶر تاڭدايلى بالاپان قولدارىنا تٷسپەي, جاناي مەن بوتاقاندى ۇستاپ ۇراعا (زىندانعا) سالعان جەرٸ وسى.
1780 جىلى ابىلايدىڭ حاتشىسى جەنە ورىستىڭ تىڭشىسى ياگۋدا ۋسمانوۆ ورىنبور گۋبەرنييالىق كەڭسەسٸنە وسى جالعىزتاۋداعى وردادان اتتانعان. ونى مىنا ارحيۆ قۇجاتى راستايدى: «ون, ياگۋدا, وستالسيا پري دومە ابلاي-حانا پروتيۆ پەتروپاۆلوۆسكوي كرەپوستي پوستروەننوم, س دەتمي حانسكيمي ي سەمەيستۆوم. نىنەشنيم لەتوم (1780 جىلدى ايتىپ وتىر-ج.ا.) ۆ ناچالە وكتيابريا مەسياتسا دو وتەزدۋ ەگو سيۋدا دنەي زا پياتنادتسات ۆوزراتيليس وت ابلاي-حانا ۆ وتتسوۆسكيي دوم دەتي ەۆو, چينگيز دا يشيم-سولتانى…»
ابىلايدىڭ ەكٸنشٸ قىسقى ورداسى «حاننىڭ قىزىل اعاشى» اتالاتىن جەردە, بۋرابايدىڭ تەرٸسكەيٸندە بولعانى قازاقتىڭ تاريحي ەڭگٸمەلەرٸنەن بەلگٸلٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ول جەردە قىزىلاعاش اۋىلى بار, بٸز سول اۋىلدا توقان كٶبەنوۆ دەگەن اقساقالمەن ەڭگٸمەلەستٸك. سوۆەت زامانىندا «فرۋنزە» اتالعان اۋىل.
قاراپ تۇرساڭىز اۋىلدىڭ ماڭى تۇنىپ تۇرعان تاريح. مىنا جەر «اباقاي قىراتى» دەيدٸ اقساقال بٸر تٶبەنٸ كٶرسەتٸپ, ول جەردە قالماق حانىنىڭ قىزى جەرلەنگەن-مىس. مىنا جەر «ورازدىڭ ٷيتاسى» اتالادى دەيدٸ, بٸر ەمەس ٷشەۋٸ تۇر عۇن دەۋٸرٸندە كٶتەرٸلگەن ٷيتاستىڭ. مىنا جەر «ەسكٸ قورىم» دەيدٸ, ارالاپ قاراساق كٶنە دەۋٸردٸڭ مۇرتتى قورعاندارى ت.ب. ەسكەرتكٸشتەر جاتىر. قازاق بولعان سوڭ رۋ سۇراماي جٷرە المايسىڭ. اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا اۋىلدا ٷش جٷزدٸڭ ٶكٸلٸ تٷگەل, ٷيسٸن دە بار, الشىن مەن كەرەيٸت تە بار, ارعىن, ۋاق, كەرەي, قىپشاق ت.ب. ولاردان باسقا قالماق, قىرعىز, ەستەك ۇرپاقتارى اۋىلدى مەكەن ەتەدٸ. وسىدان كەيٸن بۇل جەر ابىلاي ورداسى ەمەس دەپ كٸم ايتا الادى ?! مەنٸڭ تٷسٸنگەنٸم بۋرابايدىڭ ٶز باسى قورىق بولعان, ەرتەدەن بەرٸ حانداردىڭ جاز دەمالاتىن جەرٸ «قورىق» اتانادى. ونىڭ ٷستٸنە قالىڭ قاراعايدىڭ ٸشٸنە مالمەن كٸرٸپ وتىرۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸ مال باققان ەلدٸڭ بالاسىنا تٷسٸنٸكتٸ. ەندەشە ابىلايدىڭ نەگٸزگٸ قىستاۋى وسى قىزىلاعاش دەگەن پٸكٸردەمٸز.
1776 جىلى ورىنبوردان كەلگەن كاپيتان برەحوۆ ابىلايدىڭ وسى قىزىلاعاشتاعى ورداسىندا بولعان. «ۆ زيمنەە كيرگيس-كايساتسكوگو ابلاي سۋلتانا پري گورە, نازىۆاەموي كۋكچاتاۋ, پريبىۆانيە پريبىۆ نا درۋگوي دەن, تو ەست 2 فەۆراليا, ي سپروسيا پرەد نەگو سۋلتانا دوپۋسك, پري يزياۆلەنيي ۆاشەگو ۆىسوكوپرەۆوحوديتەلستۆا پوچتەنيي, گۋبەرناتورسكوە ي ۆاشە پيسمو ەمۋ, سولتانۋ, سيدەۆشەمۋ ۆ ۋبراننوم يز پوستروەننىح ەمۋ دەرەۆياننىح ۆ ودنوم پوكوە ۆ پريستۋستۆيي دەتەي ەگو پودال» دەيدٸ ٶزٸنٸڭ راپورتىندا برەحوۆ. قارييالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بۇل ون ەكٸ بٶلمەلٸ ٷلكەن وردانىڭ ورىنى بەرتٸنگە دەيٸن ساقتالعان, قاسيەتتٸ جەر دەپ اۋىل-ەل الىستان اينالىپ جٷرەدٸ ەكەن.
ەڭگٸمە تٶركٸنٸنە قاراعاندا ابىلايدىڭ اعاشتان سالىنعان ەكٸ ورداسى بولعان. بٸرەۋٸ جوعارىدا ايتىلعان جامان جالعىزتاۋدا, ەكٸنشٸسٸ كٶكشەنٸڭ ٶز باسىندا.
وسى جولى ابىلاي حان ورىس ٷكٸمەتٸنە ٶزٸنٸڭ قازاقتىڭ ٷش جٷزٸنٸڭ باستى حانى ەكەنٸن, ول حاندىق اتاقتى تٷركٸستاندا ەزٸرەتٸ سۇلتان («پري گروبە سۆياتوگو حودجي احمەتا») باسىندا العانىن («چرەز ترەح ورد حانوۆ, سولتانوۆ, ستارشين كيرگيستسوۆ, تاشكەنتسوۆ ي تۋركەستانتسوۆ سامولۋتچيح ليۋدەي, س وبششەگو سوگلاسييا س تەم, چتوب ەمۋ بىت ناد ۆسەمي حانامي گلاۆنىم»). ابىلاي ەلشٸگە تاعى بٸر ەسكەرتكەن مەسەلەسٸ: «پري چەم دە پو وبىچايۋ يح ي پو وبرازۋ پرەجدە ۆوزۆەدەنييا حانوم پروچتەنا ۋتۆەرديتەلنايا موليتۆا, ا پو نەي دە ي دەيستۆيتەلنو نا حانستۆو ۆوزۆەدەن پودنياتيەم پرەد ۆسەم سوبرانيەم نا بەلوي كوشمە». بۇل قازاق دەستٷرٸندە ٷش جٷزدٸڭ حانى اتانۋ ٷشٸن ورىندالاتىن ەڭ باستى قاعيدالار, ەبٸلقايىر 1737 جىلى قازاقتىڭ ٷلكەن حانى بولىپ سايلاندى دەپ سەۋەگەيلٸك ايتىپ جٷرگەن قاۋىم وسى قاعيدالاردىڭ بولعانىن ەسكە ۇستاۋى كەرەك.
ەندٸ باستاعان تاقىرىبىمىزعا قايتا ورالايىق. قىزىلاعاشتاعى سەگٸز بٶلمەلٸ حان ورداسىن كٸم سالدى ? بۇل جۇمباقتىڭ شەشٸمٸن بٸز انىقتاي المادىق, مٷمكٸن قازاقتىڭ ٶز اراسىنان شىققان اعاش ۇستالارى شىعار ?! جامان جالعىزتاۋداعى حاننىڭ اعاش ٷيٸنٸڭ تاعدىرى نە بولدى ? 1776 جىلى سەۋٸر ايىندا سٸبٸر ەسكەري شەپتەرٸنٸڭ باسشىسى گەنەرال-مايور ا.سكالون سىرتقى ٸستەر كوللەگيياسىنا ابىلايدىڭ اعاش ٷيدٸ ٶزگە جەرگە اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسى بولعانىن جازادى: «و پەرەنوسە ەگو پرەجدنياگو نا درۋگوە مەستو زا مالويمەنيەم پري نىنەشنەم دروۆ ي دليا مەلكوگو سكوتا كورموۆ». بٸراق تاعى بٸر ەسكەرەتٸن مەسەلە بار, جەرگٸلٸكتٸ باسشىلىق ابىلايدىڭ اعاش ٷيٸن ٶزگە جەرگە اۋىستىرۋدى ابىلايدىڭ ۇلدارىنىڭ بٸرەۋٸنٸڭ سانكت-پەتەربۋرگكە بارۋىمەن بايلانىستىرادى: «ەجەلي …سىن ەۆو ۆ س-پەتەربۋرگ ۆوزمەتتسا, تو تە ناشي رابوتنىە ليۋدي بەز ۆسياكوي وپاسنوستي ۆ ەۆو ستورونە پري پەرەنوسكە وبياۆلەننوگو دومۋ ۋپوترەبياتتسا». 1779 جىلى ول وردا ورنىنان قوزعالماعانى تۋرالى مەندە دەرەكتەر بار.
بۇل كەلٸسسٶزدەر كٶپ ۋاقىتقا سوزىلدى. بالالارىنىڭ ٸشٸنەن امانات سۇراعان رەسەي ٷكٸمەتٸنە ابىلاي قويعان شارتتار (بالاسىنا تارحان اتاعىن بەرۋ, قازاقتارعا رەسەي جەرٸندە ەمٸن-ەركٸن جٷرۋگە رۇقسات, شەكارالىق كومانديرلەردٸڭ قازاققا وڭ كٶزقاراستا بولۋى, حاننىڭ قولىنا ورىس ەسكەرٸن بەرۋ ت.ب.) ورىندالمادى. ونىڭ ٷستٸنە ابىلاي حان رەسەيگە ادالدىق جٶنٸندە قىزىلجارعا كەلٸپ انت بەرۋگە كەلٸسكەن جوق, پاتشانىڭ جٸبەرگەن سىيلىقتارىن دا المادى. وىلايشا ابىلايدىڭ توعىم دەگەن بالاسى قوسشىلارىمەن سانكت-پەتەربۋرگە تەك 1778 جىلى اتتاندى, ونىڭ ٶزٸندە اماناتقا ەمەس, ەلشٸلٸككە, پاتشا جٷزٸن كٶرۋگە.
مەنٸڭ ويىمشا ەكٸ ورتاداعى وسىنداي دٷردارازدىققا بايلانىستى جامان جالعىزتاۋداعى «ابىلايدىڭ اق ٷيٸن» حان ٶلگەننەن كەيٸن ورىستار قىزىلجارعا كٶشٸرٸپ الىپ كەلۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. قازاقتىڭ ورتاسىندا ايتىلاتىن تاريحي اڭىزداردىڭ تٷبٸندە از دا بولسىن شىندىق بارىنا مەن ٶز باسىم سەنەمٸن. بٸرنەشە عاسىر بويى بۇل ەڭگٸمە تەككە ايتىلىپ كەلە جاتقان جوق.
ابىلاي حان قاشان قايتىس بولدى ?
-ابىلاي (سابالاق, ەبٸلمانسٷر, ابىلاي- سۇلتان, ابىلاي باحادٷر) -بٸر تۇتاس قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸن ەز تەۋكەدەن كەيٸن قايتا جاڭعىرتقان, ٸشكٸ جەنە سىرتقا ساياساتتىڭ دانىشپان ٷلگٸسٸن سالعان ۇلى بيلەۋشٸ.
ەندٸ ابىلاي حان قاي جىلى قايتىس بولدى دەگەن مەسەلەگە كەلسەك, بۇل تۋراسىندا ناقتىلىق جاڭا تۋىنداپ كەلە جاتقان سيياقتى. ابىلاي حاننىڭ قايتىس بولعان جىلى 1781 جىلدىڭ باسى, وسى جىلدىڭ جازعى شٸلدە-تامىزىندا ابىلايعا قاراوي دەگەن جەردە اس بەرٸلٸپ, ونىڭ ٷلكەن ۇلى ۋەلي حان سايلانعان. سوڭعى جىلدارى ي.ەروفەەۆا ابىلايدىڭ قايتىس بولعان جىلى 1781 ەمەس 1780 دەپ ٶزٸنشە جاڭالىق اشىپ جٷر. رەسەي ول كەزەڭدە قازاق ساياساتى تۋرالى مەلٸمەتتٸ تولىق الا المايتىن. حاننىڭ ٶلٸمٸ تۋرالى حابار دا رەسەيگە كەش جەتتٸ, ال ۋەليدٸڭ ەكەسٸنٸڭ تاعىنا وتىرعانىن ورىستار ابىلايدىڭ اسى ٶتكەننەن عانا كەيٸن بٸلگەن. رەسەيدٸڭ حان سايلاۋ بارىسىنا ارالاسا الماي قالعانى كٶپ ۋايىم بولعان, كەيٸننەن وسى مەسەلەنٸ ورىس كومانديرلەرٸ مەن سىرتقى ٸستەر كوللەگيياسى بٸرنەشە رەت تالقىلاعانى بەلگٸلٸ.
سونىمەن قازاقتىڭ ۇلى حانى قاي جىلى قايتىس بولعان ? رەسەيدٸڭ ارحيۆ قۇجاتتارى ابىلاي حاننىڭ 1781 جىلدىڭ اقپانىندا 68 جاسىندا (نا شەزدەسيات دەۆياتوم گودۋ) قايتىس بولعانىن كۋەلەندٸرەدٸ. بۇل داتا قازاق اۋىزشا تاريحىنىڭ دەرەكتەرٸمەن دە تولىق سەيكەس. م.ج.كٶپەيۇلى جازباسىنا جٷگٸنەيٸك: «سونان سوڭ ابىلاي سول ارىستىڭ بويىنداعى بٸر قورعانعا تٷسٸپ, الپىس سەگٸز جاسىندا, جۇما كٷنٸ دٷنيەدەن قايتىپ, سول جەر وسى كٷندە «حان قورعانى» اتانىپتى. سٷيەگٸن تەڭگە سالىپ, تٷركٸستان شاھارىنداعى حازٸرەت سۇلتان العارفين ەۋليەنٸڭ كٷمبەزٸنە الىپ كەلٸپ قويىپتى»(كٶپەيۇلى م.ج.شىعارمالارى. 8 ت. پاۆلودار, 2006. -194 ب.). ابىلايدىڭ قاتىسۋىمەن بولعان سارىبەل وقيعاسى, سامارقاندقا جورىق جاساماق بولعانى, تەشكەنت, شىمكەنت, سايرامدى باعىندىرىپ حاندىقتىڭ قۇرامىنا قايتا قوسقانى, ونىڭ قازا بولۋىمەن تٸكەلەي بايلانىستى, تولىق جازساڭ بٸر كٸتاپ شىعادى. قىسقاشا وسى.
قازاقستان تاريح عىلىمى قاشاندا ساياساتتىڭ قولىندا قاقپاقىل بولىپ كەلدٸ, ەندٸ كەلٸپ تەۋەلسٸزدٸك جاڭا كٷش, شابىت, قولداۋ بەرەدٸ دەپ سەنگەن ەدٸك, بٸراق تاريحشىلاردىڭ ورىنىن شيراق ازاماتتار مەن كۆازيتاريحشىلار الىپ قويدى. «عىلىم ينەمەن قۇدىق قازعانداي» ەڭبەك, جوعارىدا ايتىلعان ەر مەسەلە ماعان دەيٸنگٸ تاريحشىلاردىڭ جەنە مەنٸڭ وسى تاقىرىپتا ونداعان جىلدار كٶز مايىن تامىزىپ تاپقان دەرەكتەرگە نەگٸزدەلەدٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ تەك ابىلايدىڭ عانا ەمەس, سول زاماننىڭ باسقا دا قاسيەتتٸ تۇلعالارىنىڭ تۋعان-ٶلگەن جىلدارىن دۇرىس بەلگٸلەۋ قاجەت ەكەنٸ انىق. مىسالى بٸر عانا بۇقار جىراۋدىڭ تۋعان-ٶلگەن جىلدارىنا قاتىستى ونداعان داتالار بار, ال دۇرىسى 1683-1780; ەز تەۋكە حانعا بايلانىستى دا بٸرنەشە داتا بار, دۇرىسى -1630-1715; قاز داۋىستى قازىبەك تە سولاي, دۇرىسى-1665-1763; ەيتەكە بيدٸڭ تۋعان-ٶلگەن جىلدارىن ناقتى اتاي المايمىن, شاماسى 1640-1720 جىلدار; اقتامبەردٸ جىراۋ -1675-1768 جىلدار بولۋى تيٸس, بٶگەنباي باتىر-1690-1775 جىلدار; شۇبارايعىر قوجابەرگەن باتىر -1700-1780-شٸ جىلدارعا جاقىن. ەڭ باستىسى حۋٸٸٸ عاسىرداعى قوجابەرگەندەردٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ تانىمالى وسى قوجابەرگەن, ال كٶشەبە قوجابەرگەن جىراۋ بولدى دەگەن بٸر سەنٸمدٸ دەرەكتٸ كٶرسەم كٶزٸم شىقسىن. بۇل شارۋاعا جٷردٸم -باردىم قاراماي مەملەكەت تاراپىنان دۇرىس, عىلىمعا ادال زەرتتەۋشٸلەرگە تاپسىرىس بەرٸلٸپ وتىرۋ كەرەك, ەيتپەسە قاي ەلدٸڭ عىلىمىندا بولماسىن جولايرىق كەزٸندە جولبيكە كٶبەيٸپ كەتەدٸ.
جامبىل ومارۇلى ارتىقباەۆ –
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا
ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى
