Jarqyn betburystyń joiqyn betashary
(1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵalarynyń 10 jyldyǵyna orai)
Iá, odan beri de on jyl ótipti. Keleli oqiǵalar men kemel ózgeristerge toly on jyl. Al oǵan deiin she?.. Qiialyn qysyratyp, sanany sarsyltqan san ǵasyrlar... Bizdiń balarymyz tek keiingi bes ǵasyrda ǵana emes, en baitaq Eýraziianyń birese ana pushpaǵyna, birese myna pushpaǵyna baryp, odyraityp orda tigip, jelpildetip tý kóterip júrgen bes myń jyldyq uzaq ǵumyrdyń uzyna boiynda óz taǵdyrymyzdyń dál osyndai berekeli betburysyn ańsaýmen ótken shyǵar. Óitkeni, olar ózderiniń jaýynger rýhyn, saiasi tegeýrinin bir aimaqqa da, qurlyqqa da, tipti irgeles jatqan qos qurlyqqa da áldeneshe ret moiyndata aldy. Alaida aspan asty dúnieniń shar tarabyna da, bes qurlyqtyń beseýine de túgel moiyndata alyp otyrǵany osy elderdiń tusymyzda ǵana.
Bul úshin tek bizdiń ǵana emes, kúlli adamzattyń túgel kemeldenýi kerek boldy. Bostandyqty ańsamaityn jan iesi, táýelsizdikti kóksemeitin qaýym ataýly bolmaitynyn sany halyqtar baiaǵyda-aq uqty. Al bundai aidan anyq aqiqat sany kóp qaýymdardyń da túisigin, túsinýi úshin atom jyryna jetip, aiǵa baryp qonýymyz qajet boldy. Álemdik imperiia ornatýdan góri álemdi tutasymen iesiz ziratqa ainaldyryp jiberý áldeqaida ońai ekendigin daýsyz dáleldeitin qyryp-joiǵysh qarýdyń úreii ǵana uǵyndyra aldy. Sonaý Rim tsezarlary men Darii, Eskendir Zulqarnaiyn men Shyńǵyshan, Uly Karl men Napoleon Bonopart bizge asyra almai ketken álemdik ústemdik jeligi jiyrmasynshy ǵasyrda qaitadan órshidi. Eki dúniejúzilik soǵys, bir qyrǵi qabaq soǵys memleketterdiń sanyn azaita almady, kóbeitti. Imperiialardy odan saiyn ulǵaita almady, ydyratty. Otarshyldyqty táýelsizdik, ozbyrlyqty bostandyq jeńip shyqty.
Ol jeńis arǵy zamanda da, bergi zamanda da «jer kindigi» atalǵan bizdiń dalamyzǵa tym keshigip keldi. Óitkeni, bizdiń mańdaiymyzǵa tym tońmoiyn ozbyrlyq pen shekten asqan ospasyzdarsyz otarshyldyq tap bolypty. Ony eńserý ońaiǵa túspedi. Kúlli adamzattyń kúsh biriktirýi kerek boldy. Ekinshi dúniejúzilik júiege ainalǵysy kelgen ásirese astamshyldyq úlkenniń de, kishiniń de shamyna tidi. Orynsyz dańǵoilyq syrttyń sabyryn sarqyp, ishtiń súlderin qurtty. Ishtegi narazylyqqa, syrttaǵy arazdyqqa, bilikke talasýshy kúshterdiń bir-birine tor qurýda neden de bolsa taiynbaityn janqasta betbaqtyǵy qosyldy. Sonyń bári myń kún synbaǵan shynynyń bir kún synar shetin sátin jedeldetti. Sondai sát myna sizder men bizderdiń kóz aldymyzda ótti. Sanaýly kúnder men túnderde san ǵasyrǵa mazmun bolarlyq syndarly qubylystar óristedi. Olardyń shyn mán-mańyzyna jete túsinip, ádil baǵasyn jetkizip berý úshin áli de áldeneshe urpaqtyń aqyl-oi, jigeri kerek shyǵar. Bul arada búgin tek alǵashqy bailamdar men baǵamdar ortaǵa túspekshi.
I. 1986 jylǵy jeltoqsannyń áleýmettik-ekonomikalyq jáne saiasi astary
Dúbirli Jeltoqsan oqiǵasy burynǵy Keńester Odaǵynda 1985 jyly sáýirde dúrkirei jónelgen «qaita qurý» dúmpýinen týyndaǵany málim. Ol kúndei kúrkiregen Keńester eli men dúiim dúnieniń ǵana emes, jumyr basty pendeniń ǵumyr-tirshiliginde de kóp nárselerdi astyn ústine shyǵaryp, aýdaryp-tóńkerip tastady. Joǵarydan bastalǵan bul dúmpý keńes qoǵamyndaǵy ózara qaishylyqtardy qym-qýyt ýshyqtyryp jiberdi. Qoǵamdyq sanada qoparylys týdyrǵan jariialylyq pen demokratiialandyrý, halyqtyń jappai saiasattaný protsesi memlekettik monopoliia bilep-tóstegen josparly ekonomikanyń mesheý áreket-qareketimen kórer kózge kereǵar kelip otyrdy. Eldiń sarabdal ziialy qaýymy sanasynda, bir jaǵynan, sharýashylyqty júrgizýdiń liberaldy ádisterin jaqtaýshylar, ekinshi jaǵynan, qolda bar resýrstarǵa ortalyq ókimet qojalyq etetin josparly ekonomikany saqtap qalýdy qoldaityndar arasyndaǵy tartys bar pármenimen boi kórsetip kele jatty.
Sotsializm men kommýnizm ideiasyna qaltqysyz senip kelgen qalyń buqara qoǵamdyq bailyqty qoǵam músheleri arasynda bólisýdiń ádiletsizdigine barǵan saiyn kóz jetkize tústi. Keńinen keýlep ketken sypyra teńgermeshilik jappai áleýmettik masyldyqqa ákelip soqtyryp, jeke adamnyń adymyn ashtyrmas alapat kedergige ainaldy. Qoǵamdy demokratiialandyrý nysanasyn maqsat etken jappai saiasattaný adamdar oiynda ulttyq sana-sezimdi de oiatpai qoimady. Uly derjavanyń shet aimaqtarynda ulttyń ózin-ózi bileý qaǵidasyn qaiyra tolǵaný, SOKP júrgizip kelgen ulttyq saiasatqa kúmánmen qaraý kúsheidi.
Eshkimge jasyryn syr emes, burynǵy Keńester odaǵynda ult máselesi árqashan jaýyrdy jaba toqýmen tynatyn-dy. Ol álsin-álsin jekelegen etnostardy bir aimaqtan ekinshi aimaqqa qonys aýdartý, keide odaqtas respýblikalardyń shekarasyn qaitadan kesip-pishý arqyly júzege asyp keldi. Ult máselesiniń shielenisýi áleýmettik kikiljińge kiliktirgen kózderde jappai jazalaý men qýǵyn-súrgin jolymen tunshyqtyrylyp otyrdy. Al syrty bútin, ishi tútin tynyshtyq ornaǵan tustarda ultaralyq qatynas máseleleri atymen aýyzǵa alynbady.
Qoǵamdyq qatynastardy demokratiialandyrýǵa tyrysý, burynǵy odaqtas respýblikalarda úlken ekonomikalyq derbestikke degen umtylys týǵyzdy. Onymen qatar, jekelegen respýblikalarda qaisybir rette resmi ideologiiaǵa qaishy kelip qalatyn «ulttyq aýa jaiylýshylyq» tóbe kórsete bastady. Biri ulttyq elitadan, ekinshisi qalyń buqaradan bastaý alǵan bul eki tendentsiia Ortalyq ókimet júrgizip kelgen ult saiasatyna degen narazylyqty kúsheitti. Ol qubylystardan Qazaqstan da oqshaý qala almasy túsinikti. Reformatorlyq qozǵalystardyń ashyq kórinisi bolǵan 1986 jymy Almatydaǵy Jeltoqsan oqiǵalary Máskeýdegi saiasi ortalyqqa baǵynbaýdy kózdegen aimaqtyq bas kóterýler sherýin birinshi bop bastap berdi.
II. 1986 jylǵy jeltoqsannyń tarihi mańyzy
Sóitken Jeltoqsan jelpinisiniń tarihi mańyzy qandai? Ol ózi, revoliýtsiia ma? Kóterilis pe? Qozǵalys pa? Álde qatardaǵy oqiǵa ǵana ma?
Jeltoqsan tolqýy, árine, revoliýtsiia emes. Óitkeni, revoliýtsiia degenimiz – túbirli áleýmettik ózgeristerdi júzege asyrý maqsatynda buqaralyq qozǵalys liderleriniń kúsh kórsetý jolymen memlekettik ókimetti basyp alýy.
Alaida, jastardy alańǵa alyp shyqqan Jeltoqsan narazylyǵyn qatardaǵy oqiǵa dep te qarastyrýǵa bolmaidy. Nege? Oǵan oń jaýap bere alatyn alýan túrli dálelder tabylady.
Totalitarlyq tártip, ádettegidei, óz halqynan mitingilerde, revoliýtsiialyq merekeler men basqa da oqiǵalarǵa orai ótkiziletin sherýlerde bileýshi partiianyń saiasatyn qoldap, qolpashtaýǵa baǵyttalǵan belsendi biraýyzdylyqty talap etedi. «Toqyraýdyń» sońǵy jyldary halyqtyń totalitarlyq tártipke degen únsiz qarsylyǵy erekshe kúshti edi. Alaida Almatydaǵy álgi oqiǵa ondai únsiz narazylyq betperdesin de aspanǵa bir-aq ushyrdy. «Kaita qurý» kezeńi ishinde ústemdik rejim tuńǵysh ret kúlli júieniń syr bere bastaǵanyn baiqaityndai óte bir ójet qarsylasýǵa kilikti.
Ádette qatardaǵy qarapaiym oqiǵalarǵa qalai bolsa solai qaraityn samarqaý ókimettiń sonshalyqty soraqy qimyldarǵa barýynyń ózinen-aq Jeltoqsan dúmpýiniń tegin emestigin aiqyn ańǵarýǵa bolady. Oqiǵa saldaryn joiý úshin keńestik tártip apparaty baryn salyp baqty. Qorqytty, úrkitti. Teris úgit aitylyn, qiianat nasihat júrgizildi. Oqiǵaǵa tikelei qatysýshylardy ǵana emes, búkil qazaq halqyn qýǵyndaý naýqany bastaldy. Kóterilisshiler qatań jazalandy. Kópshiliginiń ómirine de, kóńiline de jazylmas jara tústi. Ulan-baitaq derjavanyń qai buryshynda da qaralaý jinalystar uiymdastyryldy. Kúlli bir halyqqa SOKP OK-niń arnaiy qaýlysymen «qazaq ultshyldary» degen aiyp taǵyldy. Bul úgitti liberiiashyldyq pen ejovshyldyq tusynda da oryn alyp kórmegen ospadarlyq edi. Munyń sońy nege soqtyrǵany belgili.
Keshegi keńestik totalitarizmdi aiyptaýshylar Almaty oqiǵalaryn áli kúnge deiin ainalyp etýdi toqtatpai keledi.
1962 jyly eńbekaqynyń ýaqytyly tólenýin talap etip bas kóterip, aiaýsyz jazalanǵan Novocherkassk jumysshylarynyń áreketimen salystyrǵanda, Almaty oqiǵasynda qoiylǵan saiasi talaptyń sipaty atymen bólek edi. Eger jumysshylar taza ekonomikalyq talaptary úshin oqqa ushyp, totalitarlyq aiaýsyz tártiptiń qurbany retinde tarih tórine ense, bizdiń jastarymyz Ortalyqtyń ózim bilemdigimen kelispei, SOKP OK-niń Saiasi Biýrosynyń sheshimine qaimyqpai qarsy shyqty, sóitip qanquily rejimmen janqasta shaiqasqa túsip, álem aldynda aiyryqsha janqiiarlyq kórsetti.
Respýblika partiia uiymynyń basshylyǵyna Kolbinniń taǵaiyndalýy jastardyń bas kóterýiniń naǵyz sebebi emes, ánsheiin syltaý ǵana edi. Sebep anaǵurlym tereńde jatty. 1986 jyldyń aiaǵyna qarai eldiń ekonomikalyq, saiasi, áleýmettik, ulttyq mádeni damýyndaǵy keń kólemdi ilgerileýshilikter Ortalyq pen odaqtas respýblikalar arasyndaǵy qarym-qatynastyń barynsha shielenisýine ákep uryndyrdy. Ulan-baitaq eldi basqarý júiesiniń shamadan tys ortalyqtandyrylýy syr bere bastady. Bárin bir ózi bilep-tósteitin ospadarsyz ortalyq buryn-sońdy eshkim bilip-kórmegen qubyjyq qubylysqa ainaldy. Jergilikti máselelerdi jedel ári jetimdi sheshý úshin jergilikti bilik oryndaryna jetkilikti ókiletter berý týraly másele kún tártibinde turǵan-dy. Qoǵamdyq damýdyń logikasynyń ózi odaqtas respýblikalardy ýaqytsha kelimsekter emes, jergilikti máselelerdi jetik biletin mamandar basqarýyn talap etti.
Ámirshil-ákimshil josparly ekonomika men bolashaq ekonomikanyń ósý qajettiligi arasyndaǵy qarama-qaishylyq ta osydan baiqaldy. Qalyptasqan júiede eldiń qurdymǵa qarai quldilai túsetini kim-kimge belgili boldy. Biraq eshqandai túbegeili sharalar qarastyrylmady.
Gorbachev bastaǵan demokratiialyq ózgerister sóz júzinde bir basqa, is júzinde ekinshi basqa sipatqa kóshe bastady. Bolmaitynnan dámettirip, senbeitinge sendirý aldanǵan buqaranyń ashý-yzasyna ákelip uryndyratyny qashannan belgili. Ondaida óz-ózinen qordalanatyn áleýmettik qýatty jasampaz maqsattarǵa qarai baǵyttai bilý – qiynnyń qiyny. Adamdardy demokratiiaǵa úndep, totalitarlyq jaǵdaida ómir súrgizý – tek qana ekijúzdilikti ǵana emes, áleýmettik ásireńkilikti de kúsheitti. Mundai rýhani kólgirlikke qoǵamdyq sana ońai kóndige qoimady. Mundai jaǵdaimen jastar, ásirese, bilimdi, oi-órisi damyǵan jas óskinder kelise almady. Sondyqtan da alańǵa basqalar emes, stýdentterdiń shyǵýyna esh tańdanýǵa bolmaidy.
Dúmpýdiń ózge sebepteri retinde adamdardyń adami qasiet, demokratiia, adam quqyǵy, ulttyń maqtanysh týraly uǵymdarynyń aita qalarlyq ózgerýin ataýǵa bolady. Bul jerde N. Á. Nazarbaev: «1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵalary qazaq jastarynyń sana-seziminiń qanshalyqty óskendigin kórsetti. Olar júz jylǵa jýyq ýaqyt boiy halyqty kazarmalyq tártipte ustap kelgen totalitarlyq júieniń aldynda birinshi bolyp aiyldaryn jiǵan joq. Jastar budan ári kez-kelgen ultqa tán ulttyq maqtanysh sezimin qorlaýǵa jol bermeitinin óz halqynyń atynan ashyq málimdedi», – dep dál baǵalaǵan.
Jeltoqsan oqiǵasynda totalitarlyq úrdis jaǵdaiynda pisip-jetilgen, túbirimen qate ulttyq saiasat idealdarynan týyndaǵan obektivti alǵysharttar boldy. Eger Novocherkassk dúmpýi kezdeisoqtyǵyna bailanysty óz dárejesindegi jeke-dara oqiǵa bolyp qalsa, Almaty oqiǵalaryna bailanysty bulai dep aita almaimyz. Baký, Tbilisi, Vilniýs oqiǵalary – osynaý protsestiń zańdylyǵynyń jarqyn aiǵaǵy. Almaty odaqtas respýblikalardaǵy jańa sanadaǵy ulttyq qozǵalystar aǵymynyń tolqyny boldy. Ol pálen jyldar boiyna myzǵymas qamal sanalyp kelgen keńestik imperiianyń irgesin mújip, kóbesin kúiretip, aqyry jer betinen joiylyp tynýyna uryndyrǵan pármendi soqqy bop tidi.
Osylaisha maqsaty, minezi, basyp-janshylý ádisi, alǵysharty, sebep-saldary jáne mańyzy jóninen jastardyń Jeltoqsandaǵy dúmpýi – qarapaiym oqiǵalar qataryna jatqyzýǵa bolmaityn ózgeshe tarihi fenomen.
Onyń qazaq dalasyndaǵy 1916 jylǵy jappai kóterilisten dál jetpis jyl keiin bolýy da tegin emes. Ekeýi de ortalyqtyń bir ǵana ozbyrlyǵyn paidalanyp, kúlli ulttyq bolmysty túbirimen shaiqap, jańa sapalyq órege kóterip berdi. Bul rette 1986 jyldyń Jeltoqsan oqiǵasyn, bálkim, kóterilis dep te baǵalaýǵa bolar. Árine, kóterilistiń klassikalyq anyqtamasy boiynsha jappai etek alý, kóterilýshiler jaǵynan kúsh qoldanylý, áreketterdegi uiymshyldyq jáne kóterilisshiler shtabynyń bolýy, materialdyq, tehnikalyq, áskeri daiyndyq jasalýy siiaqty sipattar kerek. Jeltoqsan oqiǵasynda ondai alǵy sharttar bolmaǵany belgili. Stihiialyǵyna jáne uiymdastyrylmaǵandyǵyna qaramastan, saldary jaǵynan ózinen keiingi búkil bir ult, bir eldik aýqymdyǵy áleýmettik protsesterdi aldyn-ala anyqtap bere aldy. Bul jaǵynan ol kóterilis deýge ábden laiyq. Keń aýqymdaǵy áleýmettik qozǵalystyń bastaýyna muryndyq bolatyn osyndai kóterilister de bar. Sózimiz jalań bolmas úshin, batys sotsiologtarynyń bedeldi ókilderiniń biri E. Giddenstiń aitqanyna nazar aýdaraiyq. Onyń anyqtaýynsha, áleýmettik qozǵalys degenimiz – «bul jalpy múddege nemese jalpy maqsatqa ujymdyq áreket arqyly qol jetkizýge tyrysqan ujymdyq talpynys. Onyń keide buqara jelpinisiniń áýenimen ketip, josyqtyq aýqymynan aýytqýy da ǵajap emes».
... Al jastardyń jeltoqsandyq bas kóterýinde jalpy maqsat qandai aiqyn kórinse, ujymdyq sipaty, buqaralyq stihiianyń áýenimen ketip, shekten shyǵa aýa jaiylýshylyqtyń da oryn alǵany sondai aiqyn. Árine, buqaralyq dúmpýlerdiń ondai zańdylyǵyn jazalaýshy mashina qasaqana ýshyqtyryp baǵýǵa tyrysady.
Atalmysh oqiǵa totalitarlyq júiege, otarshyldyqqa ashyq qarsy shyqty. Demokratiialyq, ult-azattyq reńdegi minez de tanytty. Osy turǵydan alyp qaraǵanda Jeltoqsan oqiǵasyn jai áleýmettik qozǵalystyń belgili bir kórinisi ǵana dep emes, bultty kúngi naizaǵaidai jarq etip kóringen reformatorlyq qozǵalystyń jarqyn prology dep sanaǵan jón. Jańa tarihi betburysymyzdyń joiqyn betashary dep sanaǵan jón.
Jeltoqsan oqiǵasynyń tarihi mańyzy men jetistigine baǵa berý barysynda onyń alýan qyrly, alýan satyly sipatyn aitpai ketýge bolmaidy.
Qazaqstandaǵy Jeltoqsan oqiǵasy odaqtas respýblikalardyń Ortalyq óktemdigine únsiz qarsylyǵyna jariia sipat bitirdi. «Daýyl aldyndaǵy tynyshtyqtyń» astan-kesteńin shyǵardy. Syrttai qaraǵanda, myzǵymastai kórinetin kommýnistik ideologiianyń senimnen birjola aiyrylýyn tezdetip berdi. Osy oraida qozǵalysty, birinshiden, ishki ulttyq mańyzy bar oqiǵa (ulttyń ózin-ózi taný sezimniń oianýy) retinde, ekinshiden, jalpy odaqtyq deńgeidegi (odaqtas respýblikalardyń egemendigine serpin bergen) oqiǵa retinde, úshinshiden, álemdik mańyzy bar (sotsialistik lagerdiń kúireýiniń bastalýy) asa saliqaly kóp sipatty áleýmettik silkinis – atyshýly tarihi fenomen retinde baǵalasa da artyq emes.
III. 1986-nyń Jeltoqsany – sotsialistik kurylystyń kúireýiniń habarshysy
Kez-kelgen qoǵamdyq júieniń kúireýin sol qoǵamdyq júieniń óz bolmysynan bólip alyp qarastyrýǵa tipti de bolmaidy.
1986 jyldyń jeltoqsany tek keńestik memlekettik mashinanyń ǵana júrisin shaiqaltqan joq, sotsializmniń búkil álemdik júiesiniń dáýreni ótip bara jatqandyǵynyń habarshysy boldy.
Osynaý júieniń kúlli ǵumyryn shartty túrde eki kezeńge bólýge bolar edi. Ekeýine de Qazaqstannyń tikelei qatysy bar ekendigin aita ketken jón. Alǵashqysy «Býdapesht kúzinen» bastalyp, 1979 jylǵy Tselinograd oqiǵalarymen jáne 80-jyldardyń basyndaǵy poliak oqiǵalarymen aiaqtaldy. Ekinshi kezeń 1986 jyldyń jeltoqsanynan bastalyp, taǵy da sol jeltoqsanda, biraq bir kezdegi qýatty derjava – Keńester Odaǵynyń bir keshte kórgen tústei ǵaiyp bolǵanyn resmi túrde habarlanǵan Almaty sammitimen túiindeldi.
Bir qarasańyz, taǵdyr tálkegi siiaqty. Biraq faktiniń aty fakt: sotsialistik júieniń kúireý tsiklynyń 1986 jyldyń jeltoqsanda bastalǵan ekinshi kezeńi bes jylǵa sozyldy. Ol 1991 jyldyń jeltoqsanynda ózi bastaý alǵan qalada aiaqtaldy.
Árine, sotsialistik lager 1989 jyldyń aiaǵynda-aq Shyǵys Eýropa elderindegi «jumsaq» revoliýtsiialar nátijesinde kúiregen edi dep talasýǵa bolady. Biraq kúlli sotsialistik júieniń negizgi kúretamyry bul oqiǵalardan keiin de birazǵa deiin saqtalyp keldi. Almatydan keiin Sýmgait, Tbilisi, Baký jáne Vilniýs oqiǵalary jalǵasty. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, KSRO kúireýinde Almaty oqiǵasynyń basty ról atqarǵany týraly belgili quqyq qorǵaýshy E. Bonner tujyrymynyń ábden dáleldi ekendigin aitqan durys.
Sotsialistik júie ǵumyrynyń alǵashqy kezeńinde keńestik qysymǵa qarsy tolqýlar Shyǵys Eýropa elderinde keńinen oryn aldy. Biraq olar jeksuryn júie aýqymynan jeke-jeke shyǵyp ketýdi ǵana kózdedi.
Qaita qurý dáýiriniń bastalýy men Keńester Odaǵyndaǵy jańa ekonomikalyq baǵyttyń sotsializm ideialarynyń tolyq jeńilisimen jáne KSRO-nyń qulaýymen aiaqtalatynyn eshkim de aldyn-ala bilgen joq. Bul rette kommýnister bir kezdegi M. Haiektiń Oktiabr tóńkerisi týraly aitqanyndai, taǵy da «ózin-ózi qurtyp tynatyn ózim bilemdikke uryndy».
1986 jyldyń jeltoqsanynda Almatyda qur qol halyqqa qarsy kommýnist reformatorlar qarýly kúshti paidalanǵannan keiin baryp Gorbachev bastaǵan jańa baǵyttyń jańasha oilaý júiesiniń naǵyz ózi emes, tek jalań jarnamasy ekendigi jóninde berik uǵym qalyptasa bastady.
Qazaqstandaǵy oqiǵa keńestik qoǵamdy shynaiy demokratiialandyrýda órmekti júzinen aýdaryp bergen óreli qubylys boldy desek artyq aitqandyq bola qoimas. Burynǵy Odaqtyń búkil aýmaǵyn qamtyǵan osynaý protsester KSRO basshylyǵynyń 80 jyldyń aiaǵynda shyǵys eýropalyq elderde kúsh qoldanýdan amalsyz bas tartýyna sebep boldy. Óitkeni, partiialyq nomenklatýra úshin endigi jerde keńestik qursaýdy sol qalpynda ustap qalǵannan góri «ishki» imperiiany aman saqtap qalý mindet anaǵurlym mańyzdylaý edi.
Osylaisha, Almatydaǵy 1986 jyldyń Jeltoqsan oqiǵasy sotsialistik qurylystyń kúireýinde basty ári sheshýshi qyzmet atqardy jáne shyǵys eýropalyq halyqtardyń ózderindegi totalitarlyq-kommýnistik júieni jeńip shyǵýynyń negizgi halyqaralyq faktory boldy.
Kúlli planetany sotsializm lagerine ainaldyrýǵa tyrashtaný barysynda totalitarlyq memlekettiń qýatty tetigi kenetten opyrylyp tústi. Munyń ózi milliondaǵan burynǵy keńestik azamattar sekildi, qazaqstandyqtar tarapynan da psihologiialyq ah urý, qaiǵyrý sózimin týyndata alǵan joq. Memleketti damytýdyń sotsialistik modeli kapitalistik eldermen báseke jaǵdaiynda tótep bere almai, qurdymǵa qulady. Sóitip, kommýnistik tártiptiń myzǵymas emestigine kózi jetken halyq demokratiialyq qoǵam ornatýǵa bir jolata múmkindik aldy.
Otarshyldyq ideianyń qysyr qiial ekendigin dáleldep shyǵý úshin bizdiń dáýirimizge deiingi úsh myń jyldyqtaǵy Qos ózen aimaǵyndaǵy nemese bizdiń dáýirimizdiń úshinshi ǵasyryndaǵy Irandaǵy Mazdaq ústemdigi tusyndaǵydai bul joly da bar bolǵany seksen jylǵa jeter-jetpes ýaqyt jetkilikti boldy.
Keńestik imperiianyń negizin shaiqaltýdy jalǵastyrýda burynǵy KSRO-nyń basqa respýblikalary úshin dál osy Almaty oqiǵasynyń úlgi bolǵany eń biik tarihi ádilettilik ekeni aqiqat!
IV. Jeltoqsannyń mańyzy, sebep-saldary
86-nyń Jeltoqsany qazaq halqynyń ulttyq seziminiń ósýine airyqsha yqpal etti, qazaqtyń ózin-ózi tanýyn, ulttyq maqtanysh pen táýelsizdik týraly uǵymyn túbirimen ózgertti.
Jazalaýshy mashinaǵa qur qol qarsy turǵan jas ulandaryna degen shyn maqtanysh sózimin san salaly úgit-nasihat mashinasy tarapynan bútindei bir halyqtyń ultshyl dep aiyptalýy odan saiyn ushtap, qazaq halqynyń etnikalyq eseiý, birigýin, ulttyń kemeldenýin odan saiyn tezdetip berdi.
Halyqaralyq turǵyda tanylǵan ulttardyń ózin-ózi basqarý quqyǵy printsip keńestik kezeńmen salystyrǵanda múlde bólek maǵynaǵa ie boldy. Derbes memlekettik jolyndaǵy kúres órshidi. Osy turǵydan kelgende qozǵalystyq jalpy qazaqstandyq jáne halyqaralyq mańyzy óte zor.
Jastardyń bas kóterýi sonymen birge demokratiia men adam quqyǵy týraly uǵymǵa da aita qalarlyq ózgeris engizgenin kórsetti. Eger buryn jeke múddeden góri partiialyq-memlekettik múddeniń aiqyn basymdylyǵy moiyndalsa, Jeltoqsannan keiin printsipti túrde basqa kózqaras etek jaidy. Adamdar jariia etilgen demokratiialyq baǵytqa imandai sendi jáne olardyń árqaisysyna qatysty máseleni olardyń ózderin qatystyrmai sheshýge eshkimge de jol bere almaityndyqtaryn is júzinde dáleldedi. Jastar ózderine memlekettik mashinanyń burandasy, tilsiz qýyrshaq retinde qaraityndarmen ymyraǵa kelgisi kelmedi, ózderin memleketti basqarý isine qatysýǵa quqy bar tolyqqandy azamat retinde sezindi.
Keńester Odaǵynyń totalitarlyq júiesiniń shyrqaý sheginde tar oligarhiialyq bilikke qol suǵylmaityndyǵy týraly túsiniktiń tas-talqanyn shyǵaryp bergeni úshin de Jeltoqsan qozǵalysy búkilálemdik tarihi mańyzǵa ie.
Keńester Odaǵynyń quramyna kirgen Qazaqstanda adam quqyǵyn qamtamasyz etý men qorǵaý Qazaq KSR-iniń 1979 jylǵy Konstitýtsiiasy boiynsha tek sóz júzinde ǵana qaldy. Is júzinde sóz, aqyl-oi bostandyǵy jáne basqa da azamattyq quqyqtar tabanǵa taptaldy. Munyń ózi aýzyn býǵan ógizdei bolǵysy kelmegen halyqtyń ár kóz ashý-yzasyn týdyryp otyrdy.
Respýblikanyń birinshi basshylyǵyna ózi tirshilik etip, jumys isteitin ortanyń ne tilin, ne ádet-ǵuryptaryn, ne mádenietin bilmeitin adamdy taǵaiyndaý – shekten shyqqan kemsitýshilik edi. Qazaqstannyń kóptegen qalalarynda alańdar men kóshelerge shyqqan halyq óziniń azamattyq quqyqtarynyń biri – sóz bostandyǵyn ǵana paidalanǵan bolatyn. Biraq sol kezde – 1986 jyldyń jeltoqsanynda, halyqtyń demokratiialyq erik-quqyn bildirýin el basshylyǵy barlyq adam quqyqtary men bostandyqtarynyń kepili retinde sanalatyn tártip tuǵyryn shaiqaltý dep qabyldady.
Almaty oqiǵasy halyqtyń sana-seziminiń óskendiginiń, ózin tolǵandyratyn problemalarǵa azamattyq kózqarasyn bildirý quqyǵyn paidalanýǵa degen ańsarynyń da kórinisi edi.
Jeltoqsan oqiǵasy barysynda Qazaqstanda aldanyp, túrmege tastalǵan aqyl-oi men ar-ojdan tutqyndary paida boldy. Olar joǵarǵy basshylyqtyń áreketine qarsy ózderiniń kelispeýshiligin bildirýden jasqanǵan joq, olar óz halqynyń azat ómiri úshin aiqasqa shyqqan sanaly kúreskerlerge ainaldy.
Almaty dúmpýinen keiin beibit sherýge qatysýshylardy ultaralyq janjaldy ýshyqtyrdy dep kinálady, olarǵa «ultshyldar» degen aiyp taqty. Biraq ondai áreket keri óser týdyrdy. Qazaqstanda qazaq tiliniń qadirsiz jaǵdaiyna, onyń qoldanylý aiasynyń taryla bastaýyna tuńǵysh ret nazar sonda aýdaryldy. Búginde sóz bostandyǵy, aqyl-oi bostandyǵy zańdy túrde Konstitýtsiiada bekitilgen, respýblika olardy esh shekteýsiz paidalana alady. Qazaqstan halyqtarynyń barlyq tilderine erkin damýyna jaǵdai jasalǵan, al qazaq tili memlekettik mártebe alyp, kúndelikti ómirge belsendi engizilýde.
Respýblikada ulttyq mádenietti, tarihty, dástúrdi tanýǵa umtylys bastaldy. Ulttyq damýdyń semip qala jazdaǵan tamyryna jańa nár quiyldy. Osy turǵydan alǵanda 1986 jylǵy Jeltoqsan Qazaqstan táýelsizdigi úshin, qazaq ultynyń gúldenýi úshin, onyń tarihy men mádenietiniń barynsha órken jaiýy úshin tún uiqysyn tórt bólgen azamattardyń barlyǵyna da asa qymbat, asa qasietti.
Sonymen, Jeltoqsan oqiǵasy – azapty tarihymyzdyń ashýǵa toly aqtyq beti, azat tarihymyzdyń arman men aibynǵa toly alǵashqy beti bolyp tabylady. Ol – baiaǵy ata-babalarymyzdan bermen qarai kókeikesti bolyp kele jatqan birshama murattarymyzǵa jetkizer jarqyn betburysymyzdyń joiqyn betashary bolyp sanalady.
Endigi mindet – Jeltoqsan jol salyp bergen jańarý men jańasha damý protsesterin oidaǵydai óristete bilý. Qai taraptyń da saiasi-ekonomikalyq qoqan-loqqysyna tótep bere alatyndai syndarly memleket bolý. Bizdiń bul muratymyz jurttyń bár-bárine de unai bermeidi. Qaralai tisterin qairap, urynarǵa syltaý taba almai, syrttan káýkildeitin álimjetshil áýlekilik te az emes. Ókinishke orai, olardyń saǵyn syndyrmai, bir sózderin eki etpei, ishten turyp qostai jóneletin jaramsaq kúshter de kezdespei qalyp jatqan joq. Dúnie jaratylyp, sý aqqaly bir de bir aqyl-oi iesi baryp kórmegen kúpirlikke baryp, egemendik pen táýelsizdikke til tigizip, olardy indetke, apatqa, dertke, naqurystyqqa balap sóilep, bajyldaityn da solar.
Ras, bizdiń táýelsizdigimiz qan maidanda emes, beibit jaǵdaida keldi. Biraq, qan da tógilmei qalǵan joq. Qalai kelse de, odan qasterli, odan qasietti eshteńe bolmaýǵa tiisti. Táýelsizdik alǵanmen, birden qarq bola almai jatqanymyz da ras. Bes ǵasyr boiǵy tilektiń bárine bes jyldyń ishinde jete almai jatqandyǵymyz da ras. Olqy túsip, orasholaq ketip jatqan tustarymyz da az emes. Biraq, aǵyl-tegil toiǵyza qoimadyń dep anasynyń kókiregin qyrshyǵandy kim kórgen? Tisi shyqqan da súite me eken...
Endeshe aǵaiyn, ótpeli kezeńniń bar qiyndyǵyn táýelsizdikten kórip, ony tálkek etkisi keletinderdiń shylaýynda ketpei, eldigimizdi qasterlei bileiik. Bir jaǵynan – jalań ekonomikalyq paidakúnemdiktiń, ekinshi jaǵynan – jaǵdai áleýmettik ishtarlyqtyń dertine shaldyqpai, bárinen de egemendik pen táýelsizdik múddesin joǵary qoiyp, kúlli qaýymymyz ben ultymyzdyń kúsh-jigerin jańarý men kemeldený jolyna jumyldyra alsaq qana eldigimizdiń irgetasy nyǵaia túspekshi...
Táýelsizdikke jetý men ony qorǵap qalýdyń amaly eki basqa.
Búgingi táýekel – osy joldaǵy jappai jaýapkerlik.
Búgingi erlik – osy joldaǵy jappai yjdahat.
Óitkeni, búgin tańda táýelsizdikti nyǵaitýdyń da, jýyrda Elbasymyz óz Joldaýynda aitqandai, «bilek sybanyp, jumysqa jumylýdan basqa joly joq».
Jeltoqsan rýhy bizdi osyǵan shaqyrady.
Azattyq týyn asqaq, táýelsizdik tuǵyryn berik ustaýǵa shaqyrady.
Osy jolda qan tókkenderdiń jany janatta bolǵai!
Osy jolda ter tókkenderdiń eńbegi jana bergei! Isimiz ónikti, kóshimiz kólikti bolǵai, aǵaiyn!
Ábish Kekilbaev
