جارقىن بەتبۇرىستىڭ جويقىن بەتاشارى
(1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعالارىنىڭ 10 جىلدىعىنا وراي)
يە, ودان بەرٸ دە ون جىل ٶتٸپتٸ. كەلەلٸ وقيعالار مەن كەمەل ٶزگەرٸستەرگە تولى ون جىل. ال وعان دەيٸن شە?.. قييالىن قىسىراتىپ, سانانى سارسىلتقان سان عاسىرلار... بٸزدٸڭ بالارىمىز تەك كەيٸنگٸ بەس عاسىردا عانا ەمەس, ەن بايتاق ەۋرازييانىڭ بٸرەسە انا پۇشپاعىنا, بٸرەسە مىنا پۇشپاعىنا بارىپ, ودىرايتىپ وردا تٸگٸپ, جەلپٸلدەتٸپ تۋ كٶتەرٸپ جٷرگەن بەس مىڭ جىلدىق ۇزاق عۇمىردىڭ ۇزىنا بويىندا ٶز تاعدىرىمىزدىڭ دەل وسىنداي بەرەكەلٸ بەتبۇرىسىن اڭساۋمەن ٶتكەن شىعار. ٶيتكەنٸ, ولار ٶزدەرٸنٸڭ جاۋىنگەر رۋحىن, ساياسي تەگەۋرٸنٸن بٸر ايماققا دا, قۇرلىققا دا, تٸپتٸ ٸرگەلەس جاتقان قوس قۇرلىققا دا ەلدەنەشە رەت مويىنداتا الدى. الايدا اسپان استى دٷنيەنٸڭ شار تارابىنا دا, بەس قۇرلىقتىڭ بەسەۋٸنە دە تٷگەل مويىنداتا الىپ وتىرعانى وسى ەلدەردٸڭ تۇسىمىزدا عانا.
بۇل ٷشٸن تەك بٸزدٸڭ عانا ەمەس, كٷللٸ ادامزاتتىڭ تٷگەل كەمەلدەنۋٸ كەرەك بولدى. بوستاندىقتى اڭسامايتىن جان يەسٸ, تەۋەلسٸزدٸكتٸ كٶكسەمەيتٸن قاۋىم اتاۋلى بولمايتىنىن سانى حالىقتار باياعىدا-اق ۇقتى. ال بۇنداي ايدان انىق اقيقات سانى كٶپ قاۋىمداردىڭ دا تٷيسٸگٸن, تٷسٸنۋٸ ٷشٸن اتوم جىرىنا جەتٸپ, ايعا بارىپ قونۋىمىز قاجەت بولدى. ەلەمدٸك يمپەرييا ورناتۋدان گٶرٸ ەلەمدٸ تۇتاسىمەن يەسٸز زيراتقا اينالدىرىپ جٸبەرۋ ەلدەقايدا وڭاي ەكەندٸگٸن داۋسىز دەلەلدەيتٸن قىرىپ-جويعىش قارۋدىڭ ٷرەيٸ عانا ۇعىندىرا الدى. سوناۋ ريم تسەزارلارى مەن داريي, ەسكەندٸر زۇلقارنايىن مەن شىڭعىسحان, ۇلى كارل مەن ناپولەون بونوپارت بٸزگە اسىرا الماي كەتكەن ەلەمدٸك ٷستەمدٸك جەلٸگٸ جيىرماسىنشى عاسىردا قايتادان ٶرشٸدٸ. ەكٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس, بٸر قىرعي قاباق سوعىس مەملەكەتتەردٸڭ سانىن ازايتا المادى, كٶبەيتتٸ. يمپەرييالاردى ودان سايىن ۇلعايتا المادى, ىدىراتتى. وتارشىلدىقتى تەۋەلسٸزدٸك, وزبىرلىقتى بوستاندىق جەڭٸپ شىقتى.
ول جەڭٸس ارعى زاماندا دا, بەرگٸ زاماندا دا «جەر كٸندٸگٸ» اتالعان بٸزدٸڭ دالامىزعا تىم كەشٸگٸپ كەلدٸ. ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ ماڭدايىمىزعا تىم توڭمويىن وزبىرلىق پەن شەكتەن اسقان وسپاسىزدارسىز وتارشىلدىق تاپ بولىپتى. ونى ەڭسەرۋ وڭايعا تٷسپەدٸ. كٷللٸ ادامزاتتىڭ كٷش بٸرٸكتٸرۋٸ كەرەك بولدى. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك جٷيەگە اينالعىسى كەلگەن ەسٸرەسە استامشىلدىق ٷلكەننٸڭ دە, كٸشٸنٸڭ دە شامىنا تيدٸ. ورىنسىز داڭعويلىق سىرتتىڭ سابىرىن سارقىپ, ٸشتٸڭ سٷلدەرٸن قۇرتتى. ٸشتەگٸ نارازىلىققا, سىرتتاعى ارازدىققا, بيلٸككە تالاسۋشى كٷشتەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە تور قۇرۋدا نەدەن دە بولسا تايىنبايتىن جانقاستا بەتباقتىعى قوسىلدى. سونىڭ بەرٸ مىڭ كٷن سىنباعان شىنىنىڭ بٸر كٷن سىنار شەتٸن سەتٸن جەدەلدەتتٸ. سونداي سەت مىنا سٸزدەر مەن بٸزدەردٸڭ كٶز الدىمىزدا ٶتتٸ. ساناۋلى كٷندەر مەن تٷندەردە سان عاسىرعا مازمۇن بولارلىق سىندارلى قۇبىلىستار ٶرٸستەدٸ. ولاردىڭ شىن مەن-ماڭىزىنا جەتە تٷسٸنٸپ, ەدٸل باعاسىن جەتكٸزٸپ بەرۋ ٷشٸن ەلٸ دە ەلدەنەشە ۇرپاقتىڭ اقىل-وي, جٸگەرٸ كەرەك شىعار. بۇل ارادا بٷگٸن تەك العاشقى بايلامدار مەن باعامدار ورتاعا تٷسپەكشٸ.
ٸ. 1986 جىلعى جەلتوقساننىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە ساياسي استارى
دٷبٸرلٸ جەلتوقسان وقيعاسى بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىندا 1985 جىلى سەۋٸردە دٷركٸرەي جٶنەلگەن «قايتا قۇرۋ» دٷمپۋٸنەن تۋىنداعانى مەلٸم. ول كٷندەي كٷركٸرەگەن كەڭەستەر ەلٸ مەن دٷيٸم دٷنيەنٸڭ عانا ەمەس, جۇمىر باستى پەندەنٸڭ عۇمىر-تٸرشٸلٸگٸندە دە كٶپ نەرسەلەردٸ استىن ٷستٸنە شىعارىپ, اۋدارىپ-تٶڭكەرٸپ تاستادى. جوعارىدان باستالعان بۇل دٷمپۋ كەڭەس قوعامىنداعى ٶزارا قايشىلىقتاردى قىم-قۋىت ۋشىقتىرىپ جٸبەردٸ. قوعامدىق سانادا قوپارىلىس تۋدىرعان جارييالىلىق پەن دەموكراتييالاندىرۋ, حالىقتىڭ جاپپاي ساياساتتانۋ پروتسەسٸ مەملەكەتتٸك مونوپولييا بيلەپ-تٶستەگەن جوسپارلى ەكونوميكانىڭ مەشەۋ ەرەكەت-قارەكەتٸمەن كٶرەر كٶزگە كەرەعار كەلٸپ وتىردى. ەلدٸڭ سارابدال زييالى قاۋىمى ساناسىندا, بٸر جاعىنان, شارۋاشىلىقتى جٷرگٸزۋدٸڭ ليبەرالدى ەدٸستەرٸن جاقتاۋشىلار, ەكٸنشٸ جاعىنان, قولدا بار رەسۋرستارعا ورتالىق ٶكٸمەت قوجالىق ەتەتٸن جوسپارلى ەكونوميكانى ساقتاپ قالۋدى قولدايتىندار اراسىنداعى تارتىس بار پەرمەنٸمەن بوي كٶرسەتٸپ كەلە جاتتى.
سوتسياليزم مەن كوممۋنيزم يدەياسىنا قالتقىسىز سەنٸپ كەلگەن قالىڭ بۇقارا قوعامدىق بايلىقتى قوعام مٷشەلەرٸ اراسىندا بٶلٸسۋدٸڭ ەدٸلەتسٸزدٸگٸنە بارعان سايىن كٶز جەتكٸزە تٷستٸ. كەڭٸنەن كەۋلەپ كەتكەن سىپىرا تەڭگەرمەشٸلٸك جاپپاي ەلەۋمەتتٸك ماسىلدىققا ەكەلٸپ سوقتىرىپ, جەكە ادامنىڭ ادىمىن اشتىرماس الاپات كەدەرگٸگە اينالدى. قوعامدى دەموكراتييالاندىرۋ نىساناسىن ماقسات ەتكەن جاپپاي ساياساتتانۋ ادامدار ويىندا ۇلتتىق سانا-سەزٸمدٸ دە وياتپاي قويمادى. ۇلى دەرجاۆانىڭ شەت ايماقتارىندا ۇلتتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ بيلەۋ قاعيداسىن قايىرا تولعانۋ, سوكپ جٷرگٸزٸپ كەلگەن ۇلتتىق ساياساتقا كٷمەنمەن قاراۋ كٷشەيدٸ.
ەشكٸمگە جاسىرىن سىر ەمەس, بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىندا ۇلت مەسەلەسٸ ەرقاشان جاۋىردى جابا توقۋمەن تىناتىن-دى. ول ەلسٸن-ەلسٸن جەكەلەگەن ەتنوستاردى بٸر ايماقتان ەكٸنشٸ ايماققا قونىس اۋدارتۋ, كەيدە وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ شەكاراسىن قايتادان كەسٸپ-پٸشۋ ارقىلى جٷزەگە اسىپ كەلدٸ. ۇلت مەسەلەسٸنٸڭ شيەلەنٸسۋٸ ەلەۋمەتتٸك كيكٸلجٸڭگە كيلٸكتٸرگەن كٶزدەردە جاپپاي جازالاۋ مەن قۋعىن-سٷرگٸن جولىمەن تۇنشىقتىرىلىپ وتىردى. ال سىرتى بٷتٸن, ٸشٸ تٷتٸن تىنىشتىق ورناعان تۇستاردا ۇلتارالىق قاتىناس مەسەلەلەرٸ اتىمەن اۋىزعا الىنبادى.
قوعامدىق قاتىناستاردى دەموكراتييالاندىرۋعا تىرىسۋ, بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردا ٷلكەن ەكونوميكالىق دەربەستٸككە دەگەن ۇمتىلىس تۋعىزدى. ونىمەن قاتار, جەكەلەگەن رەسپۋبليكالاردا قايسىبٸر رەتتە رەسمي يدەولوگيياعا قايشى كەلٸپ قالاتىن «ۇلتتىق اۋا جايىلۋشىلىق» تٶبە كٶرسەتە باستادى. بٸرٸ ۇلتتىق ەليتادان, ەكٸنشٸسٸ قالىڭ بۇقارادان باستاۋ العان بۇل ەكٸ تەندەنتسييا ورتالىق ٶكٸمەت جٷرگٸزٸپ كەلگەن ۇلت ساياساتىنا دەگەن نارازىلىقتى كٷشەيتتٸ. ول قۇبىلىستاردان قازاقستان دا وقشاۋ قالا الماسى تٷسٸنٸكتٸ. رەفورماتورلىق قوزعالىستاردىڭ اشىق كٶرٸنٸسٸ بولعان 1986 جىمى الماتىداعى جەلتوقسان وقيعالارى مەسكەۋدەگٸ ساياسي ورتالىققا باعىنباۋدى كٶزدەگەن ايماقتىق باس كٶتەرۋلەر شەرۋٸن بٸرٸنشٸ بوپ باستاپ بەردٸ.
ٸٸ. 1986 جىلعى جەلتوقساننىڭ تاريحي ماڭىزى
سٶيتكەن جەلتوقسان جەلپٸنٸسٸنٸڭ تاريحي ماڭىزى قانداي? ول ٶزٸ, رەۆوليۋتسييا ما? كٶتەرٸلٸس پە? قوزعالىس پا? ەلدە قاتارداعى وقيعا عانا ما?
جەلتوقسان تولقۋى, ەرينە, رەۆوليۋتسييا ەمەس. ٶيتكەنٸ, رەۆوليۋتسييا دەگەنٸمٸز – تٷبٸرلٸ ەلەۋمەتتٸك ٶزگەرٸستەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا بۇقارالىق قوزعالىس ليدەرلەرٸنٸڭ كٷش كٶرسەتۋ جولىمەن مەملەكەتتٸك ٶكٸمەتتٸ باسىپ الۋى.
الايدا, جاستاردى الاڭعا الىپ شىققان جەلتوقسان نارازىلىعىن قاتارداعى وقيعا دەپ تە قاراستىرۋعا بولمايدى. نەگە? وعان وڭ جاۋاپ بەرە الاتىن الۋان تٷرلٸ دەلەلدەر تابىلادى.
توتاليتارلىق تەرتٸپ, ەدەتتەگٸدەي, ٶز حالقىنان ميتٸنگٸلەردە, رەۆوليۋتسييالىق مەرەكەلەر مەن باسقا دا وقيعالارعا وراي ٶتكٸزٸلەتٸن شەرۋلەردە بيلەۋشٸ پارتييانىڭ ساياساتىن قولداپ, قولپاشتاۋعا باعىتتالعان بەلسەندٸ بٸراۋىزدىلىقتى تالاپ ەتەدٸ. «توقىراۋدىڭ» سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ توتاليتارلىق تەرتٸپكە دەگەن ٷنسٸز قارسىلىعى ەرەكشە كٷشتٸ ەدٸ. الايدا الماتىداعى ەلگٸ وقيعا ونداي ٷنسٸز نارازىلىق بەتپەردەسٸن دە اسپانعا بٸر-اق ۇشىردى. «كايتا قۇرۋ» كەزەڭٸ ٸشٸندە ٷستەمدٸك رەجيم تۇڭعىش رەت كٷللٸ جٷيەنٸڭ سىر بەرە باستاعانىن بايقايتىنداي ٶتە بٸر ٶجەت قارسىلاسۋعا كيلٸكتٸ.
ەدەتتە قاتارداعى قاراپايىم وقيعالارعا قالاي بولسا سولاي قارايتىن سامارقاۋ ٶكٸمەتتٸڭ سونشالىقتى سوراقى قيمىلدارعا بارۋىنىڭ ٶزٸنەن-اق جەلتوقسان دٷمپۋٸنٸڭ تەگٸن ەمەستٸگٸن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. وقيعا سالدارىن جويۋ ٷشٸن كەڭەستٸك تەرتٸپ اپپاراتى بارىن سالىپ باقتى. قورقىتتى, ٷركٸتتٸ. تەرٸس ٷگٸت ايتىلىن, قييانات ناسيحات جٷرگٸزٸلدٸ. وقيعاعا تٸكەلەي قاتىسۋشىلاردى عانا ەمەس, بٷكٸل قازاق حالقىن قۋعىنداۋ ناۋقانى باستالدى. كٶتەرٸلٸسشٸلەر قاتاڭ جازالاندى. كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ٶمٸرٸنە دە, كٶڭٸلٸنە دە جازىلماس جارا تٷستٸ. ۇلان-بايتاق دەرجاۆانىڭ قاي بۇرىشىندا دا قارالاۋ جينالىستار ۇيىمداستىرىلدى. كٷللٸ بٸر حالىققا سوكپ وك-نٸڭ ارنايى قاۋلىسىمەن «قازاق ۇلتشىلدارى» دەگەن ايىپ تاعىلدى. بۇل ٷگٸتتٸ ليبەريياشىلدىق پەن ەجوۆشىلدىق تۇسىندا دا ورىن الىپ كٶرمەگەن وسپادارلىق ەدٸ. مۇنىڭ سوڭى نەگە سوقتىرعانى بەلگٸلٸ.
كەشەگٸ كەڭەستٸك توتاليتاريزمدٸ ايىپتاۋشىلار الماتى وقيعالارىن ەلٸ كٷنگە دەيٸن اينالىپ ەتۋدٸ توقتاتپاي كەلەدٸ.
1962 جىلى ەڭبەكاقىنىڭ ۋاقىتىلى تٶلەنۋٸن تالاپ ەتٸپ باس كٶتەرٸپ, اياۋسىز جازالانعان نوۆوچەركاسسك جۇمىسشىلارىنىڭ ەرەكەتٸمەن سالىستىرعاندا, الماتى وقيعاسىندا قويىلعان ساياسي تالاپتىڭ سيپاتى اتىمەن بٶلەك ەدٸ. ەگەر جۇمىسشىلار تازا ەكونوميكالىق تالاپتارى ٷشٸن وققا ۇشىپ, توتاليتارلىق اياۋسىز تەرتٸپتٸڭ قۇربانى رەتٸندە تاريح تٶرٸنە ەنسە, بٸزدٸڭ جاستارىمىز ورتالىقتىڭ ٶزٸم بٸلەمدٸگٸمەن كەلٸسپەي, سوكپ وك-نٸڭ ساياسي بيۋروسىنىڭ شەشٸمٸنە قايمىقپاي قارسى شىقتى, سٶيتٸپ قانقۇيلى رەجيممەن جانقاستا شايقاسقا تٷسٸپ, ەلەم الدىندا ايىرىقشا جانقييارلىق كٶرسەتتٸ.
رەسپۋبليكا پارتييا ۇيىمىنىڭ باسشىلىعىنا كولبيننٸڭ تاعايىندالۋى جاستاردىڭ باس كٶتەرۋٸنٸڭ ناعىز سەبەبٸ ەمەس, ەنشەيٸن سىلتاۋ عانا ەدٸ. سەبەپ اناعۇرلىم تەرەڭدە جاتتى. 1986 جىلدىڭ اياعىنا قاراي ەلدٸڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, ەلەۋمەتتٸك, ۇلتتىق مەدەني دامۋىنداعى كەڭ كٶلەمدٸ ٸلگەرٸلەۋشٸلٸكتەر ورتالىق پەن وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بارىنشا شيەلەنٸسۋٸنە ەكەپ ۇرىندىردى. ۇلان-بايتاق ەلدٸ باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ شامادان تىس ورتالىقتاندىرىلۋى سىر بەرە باستادى. بەرٸن بٸر ٶزٸ بيلەپ-تٶستەيتٸن وسپادارسىز ورتالىق بۇرىن-سوڭدى ەشكٸم بٸلٸپ-كٶرمەگەن قۇبىجىق قۇبىلىسقا اينالدى. جەرگٸلٸكتٸ مەسەلەلەردٸ جەدەل ەرٸ جەتٸمدٸ شەشۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارىنا جەتكٸلٸكتٸ ٶكٸلەتتەر بەرۋ تۋرالى مەسەلە كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان-دى. قوعامدىق دامۋدىڭ لوگيكاسىنىڭ ٶزٸ وداقتاس رەسپۋبليكالاردى ۋاقىتشا كەلٸمسەكتەر ەمەس, جەرگٸلٸكتٸ مەسەلەلەردٸ جەتٸك بٸلەتٸن ماماندار باسقارۋىن تالاپ ەتتٸ.
ەمٸرشٸل-ەكٸمشٸل جوسپارلى ەكونوميكا مەن بولاشاق ەكونوميكانىڭ ٶسۋ قاجەتتٸلٸگٸ اراسىنداعى قاراما-قايشىلىق تا وسىدان بايقالدى. قالىپتاسقان جٷيەدە ەلدٸڭ قۇردىمعا قاراي قۇلديلاي تٷسەتٸنٸ كٸم-كٸمگە بەلگٸلٸ بولدى. بٸراق ەشقانداي تٷبەگەيلٸ شارالار قاراستىرىلمادى.
گورباچەۆ باستاعان دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەر سٶز جٷزٸندە بٸر باسقا, ٸس جٷزٸندە ەكٸنشٸ باسقا سيپاتقا كٶشە باستادى. بولمايتىننان دەمەتتٸرٸپ, سەنبەيتٸنگە سەندٸرۋ الدانعان بۇقارانىڭ اشۋ-ىزاسىنا ەكەلٸپ ۇرىندىراتىنى قاشاننان بەلگٸلٸ. وندايدا ٶز-ٶزٸنەن قوردالاناتىن ەلەۋمەتتٸك قۋاتتى جاسامپاز ماقساتتارعا قاراي باعىتتاي بٸلۋ – قيىننىڭ قيىنى. ادامداردى دەموكراتيياعا ٷندەپ, توتاليتارلىق جاعدايدا ٶمٸر سٷرگٸزۋ – تەك قانا ەكٸجٷزدٸلٸكتٸ عانا ەمەس, ەلەۋمەتتٸك ەسٸرەڭكٸلٸكتٸ دە كٷشەيتتٸ. مۇنداي رۋحاني كٶلگٸرلٸككە قوعامدىق سانا وڭاي كٶندٸگە قويمادى. مۇنداي جاعدايمەن جاستار, ەسٸرەسە, بٸلٸمدٸ, وي-ٶرٸسٸ دامىعان جاس ٶسكٸندەر كەلٸسە المادى. سوندىقتان دا الاڭعا باسقالار ەمەس, ستۋدەنتتەردٸڭ شىعۋىنا ەش تاڭدانۋعا بولمايدى.
دٷمپۋدٸڭ ٶزگە سەبەپتەرٸ رەتٸندە ادامداردىڭ ادامي قاسيەت, دەموكراتييا, ادام قۇقىعى, ۇلتتىڭ ماقتانىش تۋرالى ۇعىمدارىنىڭ ايتا قالارلىق ٶزگەرۋٸن اتاۋعا بولادى. بۇل جەردە ن. ە. نازارباەۆ: «1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعالارى قازاق جاستارىنىڭ سانا-سەزٸمٸنٸڭ قانشالىقتى ٶسكەندٸگٸن كٶرسەتتٸ. ولار جٷز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى حالىقتى كازارمالىق تەرتٸپتە ۇستاپ كەلگەن توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ الدىندا بٸرٸنشٸ بولىپ ايىلدارىن جيعان جوق. جاستار بۇدان ەرٸ كەز-كەلگەن ۇلتقا تەن ۇلتتىق ماقتانىش سەزٸمٸن قورلاۋعا جول بەرمەيتٸنٸن ٶز حالقىنىڭ اتىنان اشىق مەلٸمدەدٸ», – دەپ دەل باعالاعان.
جەلتوقسان وقيعاسىندا توتاليتارلىق ٷردٸس جاعدايىندا پٸسٸپ-جەتٸلگەن, تٷبٸرٸمەن قاتە ۇلتتىق ساياسات يدەالدارىنان تۋىنداعان وبەكتيۆتٸ العىشارتتار بولدى. ەگەر نوۆوچەركاسسك دٷمپۋٸ كەزدەيسوقتىعىنا بايلانىستى ٶز دەرەجەسٸندەگٸ جەكە-دارا وقيعا بولىپ قالسا, الماتى وقيعالارىنا بايلانىستى بۇلاي دەپ ايتا المايمىز. باكۋ, تبيليسي, ۆيلنيۋس وقيعالارى – وسىناۋ پروتسەستٸڭ زاڭدىلىعىنىڭ جارقىن ايعاعى. الماتى وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى جاڭا ساناداعى ۇلتتىق قوزعالىستار اعىمىنىڭ تولقىنى بولدى. ول پەلەن جىلدار بويىنا مىزعىماس قامال سانالىپ كەلگەن كەڭەستٸك يمپەرييانىڭ ٸرگەسٸن مٷجٸپ, كٶبەسٸن كٷيرەتٸپ, اقىرى جەر بەتٸنەن جويىلىپ تىنۋىنا ۇرىندىرعان پەرمەندٸ سوققى بوپ تيدٸ.
وسىلايشا ماقساتى, مٸنەزٸ, باسىپ-جانشىلۋ ەدٸسٸ, العىشارتى, سەبەپ-سالدارى جەنە ماڭىزى جٶنٸنەن جاستاردىڭ جەلتوقسانداعى دٷمپۋٸ – قاراپايىم وقيعالار قاتارىنا جاتقىزۋعا بولمايتىن ٶزگەشە تاريحي فەنومەن.
ونىڭ قازاق دالاسىنداعى 1916 جىلعى جاپپاي كٶتەرٸلٸستەن دەل جەتپٸس جىل كەيٸن بولۋى دا تەگٸن ەمەس. ەكەۋٸ دە ورتالىقتىڭ بٸر عانا وزبىرلىعىن پايدالانىپ, كٷللٸ ۇلتتىق بولمىستى تٷبٸرٸمەن شايقاپ, جاڭا ساپالىق ٶرەگە كٶتەرٸپ بەردٸ. بۇل رەتتە 1986 جىلدىڭ جەلتوقسان وقيعاسىن, بەلكٸم, كٶتەرٸلٸس دەپ تە باعالاۋعا بولار. ەرينە, كٶتەرٸلٸستٸڭ كلاسسيكالىق انىقتاماسى بويىنشا جاپپاي ەتەك الۋ, كٶتەرٸلۋشٸلەر جاعىنان كٷش قولدانىلۋ, ەرەكەتتەردەگٸ ۇيىمشىلدىق جەنە كٶتەرٸلٸسشٸلەر شتابىنىڭ بولۋى, ماتەريالدىق, تەحنيكالىق, ەسكەري دايىندىق جاسالۋى سيياقتى سيپاتتار كەرەك. جەلتوقسان وقيعاسىندا ونداي العى شارتتار بولماعانى بەلگٸلٸ. ستيحييالىعىنا جەنە ۇيىمداستىرىلماعاندىعىنا قاراماستان, سالدارى جاعىنان ٶزٸنەن كەيٸنگٸ بٷكٸل بٸر ۇلت, بٸر ەلدٸك اۋقىمدىعى ەلەۋمەتتٸك پروتسەستەردٸ الدىن-الا انىقتاپ بەرە الدى. بۇل جاعىنان ول كٶتەرٸلٸس دەۋگە ەبدەن لايىق. كەڭ اۋقىمداعى ەلەۋمەتتٸك قوزعالىستىڭ باستاۋىنا مۇرىندىق بولاتىن وسىنداي كٶتەرٸلٸستەر دە بار. سٶزٸمٸز جالاڭ بولماس ٷشٸن, باتىس سوتسيولوگتارىنىڭ بەدەلدٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ ە. گيددەنستٸڭ ايتقانىنا نازار اۋدارايىق. ونىڭ انىقتاۋىنشا, ەلەۋمەتتٸك قوزعالىس دەگەنٸمٸز – «بۇل جالپى مٷددەگە نەمەسە جالپى ماقساتقا ۇجىمدىق ەرەكەت ارقىلى قول جەتكٸزۋگە تىرىسقان ۇجىمدىق تالپىنىس. ونىڭ كەيدە بۇقارا جەلپٸنٸسٸنٸڭ ەۋەنٸمەن كەتٸپ, جوسىقتىق اۋقىمىنان اۋىتقۋى دا عاجاپ ەمەس».
... ال جاستاردىڭ جەلتوقساندىق باس كٶتەرۋٸندە جالپى ماقسات قانداي ايقىن كٶرٸنسە, ۇجىمدىق سيپاتى, بۇقارالىق ستيحييانىڭ ەۋەنٸمەن كەتٸپ, شەكتەن شىعا اۋا جايىلۋشىلىقتىڭ دا ورىن العانى سونداي ايقىن. ەرينە, بۇقارالىق دٷمپۋلەردٸڭ ونداي زاڭدىلىعىن جازالاۋشى ماشينا قاساقانا ۋشىقتىرىپ باعۋعا تىرىسادى.
اتالمىش وقيعا توتاليتارلىق جٷيەگە, وتارشىلدىققا اشىق قارسى شىقتى. دەموكراتييالىق, ۇلت-ازاتتىق رەڭدەگٸ مٸنەز دە تانىتتى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا جەلتوقسان وقيعاسىن جاي ەلەۋمەتتٸك قوزعالىستىڭ بەلگٸلٸ بٸر كٶرٸنٸسٸ عانا دەپ ەمەس, بۇلتتى كٷنگٸ نايزاعايداي جارق ەتٸپ كٶرٸنگەن رەفورماتورلىق قوزعالىستىڭ جارقىن پرولوگى دەپ ساناعان جٶن. جاڭا تاريحي بەتبۇرىسىمىزدىڭ جويقىن بەتاشارى دەپ ساناعان جٶن.
جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ تاريحي ماڭىزى مەن جەتٸستٸگٸنە باعا بەرۋ بارىسىندا ونىڭ الۋان قىرلى, الۋان ساتىلى سيپاتىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
قازاقستانداعى جەلتوقسان وقيعاسى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ورتالىق ٶكتەمدٸگٸنە ٷنسٸز قارسىلىعىنا جارييا سيپات بٸتٸردٸ. «داۋىل الدىنداعى تىنىشتىقتىڭ» استان-كەستەڭٸن شىعاردى. سىرتتاي قاراعاندا, مىزعىماستاي كٶرٸنەتٸن كوممۋنيستٸك يدەولوگييانىڭ سەنٸمنەن بٸرجولا ايىرىلۋىن تەزدەتٸپ بەردٸ. وسى ورايدا قوزعالىستى, بٸرٸنشٸدەن, ٸشكٸ ۇلتتىق ماڭىزى بار وقيعا (ۇلتتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تانۋ سەزٸمنٸڭ ويانۋى) رەتٸندە, ەكٸنشٸدەن, جالپى وداقتىق دەڭگەيدەگٸ (وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ەگەمەندٸگٸنە سەرپٸن بەرگەن) وقيعا رەتٸندە, ٷشٸنشٸدەن, ەلەمدٸك ماڭىزى بار (سوتسياليستٸك لاگەردٸڭ كٷيرەۋٸنٸڭ باستالۋى) اسا ساليقالى كٶپ سيپاتتى ەلەۋمەتتٸك سٸلكٸنٸس – اتىشۋلى تاريحي فەنومەن رەتٸندە باعالاسا دا ارتىق ەمەس.
ٸٸٸ. 1986-نىڭ جەلتوقسانى – سوتسياليستٸك كۇرىلىستىڭ كٷيرەۋٸنٸڭ حابارشىسى
كەز-كەلگەن قوعامدىق جٷيەنٸڭ كٷيرەۋٸن سول قوعامدىق جٷيەنٸڭ ٶز بولمىسىنان بٶلٸپ الىپ قاراستىرۋعا تٸپتٸ دە بولمايدى.
1986 جىلدىڭ جەلتوقسانى تەك كەڭەستٸك مەملەكەتتٸك ماشينانىڭ عانا جٷرٸسٸن شايقالتقان جوق, سوتسياليزمنٸڭ بٷكٸل ەلەمدٸك جٷيەسٸنٸڭ دەۋرەنٸ ٶتٸپ بارا جاتقاندىعىنىڭ حابارشىسى بولدى.
وسىناۋ جٷيەنٸڭ كٷللٸ عۇمىرىن شارتتى تٷردە ەكٸ كەزەڭگە بٶلۋگە بولار ەدٸ. ەكەۋٸنە دە قازاقستاننىڭ تٸكەلەي قاتىسى بار ەكەندٸگٸن ايتا كەتكەن جٶن. العاشقىسى «بۋداپەشت كٷزٸنەن» باستالىپ, 1979 جىلعى تسەلينوگراد وقيعالارىمەن جەنە 80-جىلداردىڭ باسىنداعى پولياك وقيعالارىمەن اياقتالدى. ەكٸنشٸ كەزەڭ 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستالىپ, تاعى دا سول جەلتوقساندا, بٸراق بٸر كەزدەگٸ قۋاتتى دەرجاۆا – كەڭەستەر وداعىنىڭ بٸر كەشتە كٶرگەن تٷستەي عايىپ بولعانىن رەسمي تٷردە حابارلانعان الماتى سامميتٸمەن تٷيٸندەلدٸ.
بٸر قاراساڭىز, تاعدىر تەلكەگٸ سيياقتى. بٸراق فاكتٸنٸڭ اتى فاكت: سوتسياليستٸك جٷيەنٸڭ كٷيرەۋ تسيكلىنىڭ 1986 جىلدىڭ جەلتوقساندا باستالعان ەكٸنشٸ كەزەڭٸ بەس جىلعا سوزىلدى. ول 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ٶزٸ باستاۋ العان قالادا اياقتالدى.
ەرينە, سوتسياليستٸك لاگەر 1989 جىلدىڭ اياعىندا-اق شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ «جۇمساق» رەۆوليۋتسييالار نەتيجەسٸندە كٷيرەگەن ەدٸ دەپ تالاسۋعا بولادى. بٸراق كٷللٸ سوتسياليستٸك جٷيەنٸڭ نەگٸزگٸ كٷرەتامىرى بۇل وقيعالاردان كەيٸن دە بٸرازعا دەيٸن ساقتالىپ كەلدٸ. الماتىدان كەيٸن سۋمگايت, تبيليسي, باكۋ جەنە ۆيلنيۋس وقيعالارى جالعاستى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, كسرو كٷيرەۋٸندە الماتى وقيعاسىنىڭ باستى رٶل اتقارعانى تۋرالى بەلگٸلٸ قۇقىق قورعاۋشى ە. بوننەر تۇجىرىمىنىڭ ەبدەن دەلەلدٸ ەكەندٸگٸن ايتقان دۇرىس.
سوتسياليستٸك جٷيە عۇمىرىنىڭ العاشقى كەزەڭٸندە كەڭەستٸك قىسىمعا قارسى تولقۋلار شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸندە كەڭٸنەن ورىن الدى. بٸراق ولار جەكسۇرىن جٷيە اۋقىمىنان جەكە-جەكە شىعىپ كەتۋدٸ عانا كٶزدەدٸ.
قايتا قۇرۋ دەۋٸرٸنٸڭ باستالۋى مەن كەڭەستەر وداعىنداعى جاڭا ەكونوميكالىق باعىتتىڭ سوتسياليزم يدەيالارىنىڭ تولىق جەڭٸلٸسٸمەن جەنە كسرو-نىڭ قۇلاۋىمەن اياقتالاتىنىن ەشكٸم دە الدىن-الا بٸلگەن جوق. بۇل رەتتە كوممۋنيستەر بٸر كەزدەگٸ م. حايەكتٸڭ وكتيابر تٶڭكەرٸسٸ تۋرالى ايتقانىنداي, تاعى دا «ٶزٸن-ٶزٸ قۇرتىپ تىناتىن ٶزٸم بٸلەمدٸككە ۇرىندى».
1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا الماتىدا قۇر قول حالىققا قارسى كوممۋنيست رەفورماتورلار قارۋلى كٷشتٸ پايدالانعاننان كەيٸن بارىپ گورباچەۆ باستاعان جاڭا باعىتتىڭ جاڭاشا ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ ناعىز ٶزٸ ەمەس, تەك جالاڭ جارناماسى ەكەندٸگٸ جٶنٸندە بەرٸك ۇعىم قالىپتاسا باستادى.
قازاقستانداعى وقيعا كەڭەستٸك قوعامدى شىنايى دەموكراتييالاندىرۋدا ٶرمەكتٸ جٷزٸنەن اۋدارىپ بەرگەن ٶرەلٸ قۇبىلىس بولدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. بۇرىنعى وداقتىڭ بٷكٸل اۋماعىن قامتىعان وسىناۋ پروتسەستەر كسرو باسشىلىعىنىڭ 80 جىلدىڭ اياعىندا شىعىس ەۋروپالىق ەلدەردە كٷش قولدانۋدان امالسىز باس تارتۋىنا سەبەپ بولدى. ٶيتكەنٸ, پارتييالىق نومەنكلاتۋرا ٷشٸن ەندٸگٸ جەردە كەڭەستٸك قۇرساۋدى سول قالپىندا ۇستاپ قالعاننان گٶرٸ «ٸشكٸ» يمپەرييانى امان ساقتاپ قالۋ مٸندەت اناعۇرلىم ماڭىزدىلاۋ ەدٸ.
وسىلايشا, الماتىداعى 1986 جىلدىڭ جەلتوقسان وقيعاسى سوتسياليستٸك قۇرىلىستىڭ كٷيرەۋٸندە باستى ەرٸ شەشۋشٸ قىزمەت اتقاردى جەنە شىعىس ەۋروپالىق حالىقتاردىڭ ٶزدەرٸندەگٸ توتاليتارلىق-كوممۋنيستٸك جٷيەنٸ جەڭٸپ شىعۋىنىڭ نەگٸزگٸ حالىقارالىق فاكتورى بولدى.
كٷللٸ پلانەتانى سوتسياليزم لاگەرٸنە اينالدىرۋعا تىراشتانۋ بارىسىندا توتاليتارلىق مەملەكەتتٸڭ قۋاتتى تەتٸگٸ كەنەتتەن وپىرىلىپ تٷستٸ. مۇنىڭ ٶزٸ ميلليونداعان بۇرىنعى كەڭەستٸك ازاماتتار سەكٸلدٸ, قازاقستاندىقتار تاراپىنان دا پسيحولوگييالىق اھ ۇرۋ, قايعىرۋ سٶزٸمٸن تۋىنداتا العان جوق. مەملەكەتتٸ دامىتۋدىڭ سوتسياليستٸك مودەلٸ كاپيتاليستٸك ەلدەرمەن بەسەكە جاعدايىندا تٶتەپ بەرە الماي, قۇردىمعا قۇلادى. سٶيتٸپ, كوممۋنيستٸك تەرتٸپتٸڭ مىزعىماس ەمەستٸگٸنە كٶزٸ جەتكەن حالىق دەموكراتييالىق قوعام ورناتۋعا بٸر جولاتا مٷمكٸندٸك الدى.
وتارشىلدىق يدەيانىڭ قىسىر قييال ەكەندٸگٸن دەلەلدەپ شىعۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ ٷش مىڭ جىلدىقتاعى قوس ٶزەن ايماعىنداعى نەمەسە بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدٸڭ ٷشٸنشٸ عاسىرىنداعى يرانداعى مازداق ٷستەمدٸگٸ تۇسىنداعىداي بۇل جولى دا بار بولعانى سەكسەن جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت جەتكٸلٸكتٸ بولدى.
كەڭەستٸك يمپەرييانىڭ نەگٸزٸن شايقالتۋدى جالعاستىرۋدا بۇرىنعى كسرو-نىڭ باسقا رەسپۋبليكالارى ٷشٸن دەل وسى الماتى وقيعاسىنىڭ ٷلگٸ بولعانى ەڭ بيٸك تاريحي ەدٸلەتتٸلٸك ەكەنٸ اقيقات!
IV. جەلتوقساننىڭ ماڭىزى, سەبەپ-سالدارى
86-نىڭ جەلتوقسانى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق سەزٸمٸنٸڭ ٶسۋٸنە ايرىقشا ىقپال ەتتٸ, قازاقتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تانۋىن, ۇلتتىق ماقتانىش پەن تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى ۇعىمىن تٷبٸرٸمەن ٶزگەرتتٸ.
جازالاۋشى ماشيناعا قۇر قول قارسى تۇرعان جاس ۇلاندارىنا دەگەن شىن ماقتانىش سٶزٸمٸن سان سالالى ٷگٸت-ناسيحات ماشيناسى تاراپىنان بٷتٸندەي بٸر حالىقتىڭ ۇلتشىل دەپ ايىپتالۋى ودان سايىن ۇشتاپ, قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق ەسەيۋ, بٸرٸگۋٸن, ۇلتتىڭ كەمەلدەنۋٸن ودان سايىن تەزدەتٸپ بەردٸ.
حالىقارالىق تۇرعىدا تانىلعان ۇلتتاردىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ قۇقىعى پرينتسيپ كەڭەستٸك كەزەڭمەن سالىستىرعاندا مٷلدە بٶلەك ماعىناعا يە بولدى. دەربەس مەملەكەتتٸك جولىنداعى كٷرەس ٶرشٸدٸ. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قوزعالىستىق جالپى قازاقستاندىق جەنە حالىقارالىق ماڭىزى ٶتە زور.
جاستاردىڭ باس كٶتەرۋٸ سونىمەن بٸرگە دەموكراتييا مەن ادام قۇقىعى تۋرالى ۇعىمعا دا ايتا قالارلىق ٶزگەرٸس ەنگٸزگەنٸن كٶرسەتتٸ. ەگەر بۇرىن جەكە مٷددەدەن گٶرٸ پارتييالىق-مەملەكەتتٸك مٷددەنٸڭ ايقىن باسىمدىلىعى مويىندالسا, جەلتوقساننان كەيٸن پرينتسيپتٸ تٷردە باسقا كٶزقاراس ەتەك جايدى. ادامدار جارييا ەتٸلگەن دەموكراتييالىق باعىتقا يمانداي سەندٸ جەنە ولاردىڭ ەرقايسىسىنا قاتىستى مەسەلەنٸ ولاردىڭ ٶزدەرٸن قاتىستىرماي شەشۋگە ەشكٸمگە دە جول بەرە المايتىندىقتارىن ٸس جٷزٸندە دەلەلدەدٸ. جاستار ٶزدەرٸنە مەملەكەتتٸك ماشينانىڭ بۇرانداسى, تٸلسٸز قۋىرشاق رەتٸندە قارايتىندارمەن ىمىراعا كەلگٸسٸ كەلمەدٸ, ٶزدەرٸن مەملەكەتتٸ باسقارۋ ٸسٸنە قاتىسۋعا قۇقى بار تولىققاندى ازامات رەتٸندە سەزٸندٸ.
كەڭەستەر وداعىنىڭ توتاليتارلىق جٷيەسٸنٸڭ شىرقاۋ شەگٸندە تار وليگارحييالىق بيلٸككە قول سۇعىلمايتىندىعى تۋرالى تٷسٸنٸكتٸڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ بەرگەنٸ ٷشٸن دە جەلتوقسان قوزعالىسى بٷكٸلەلەمدٸك تاريحي ماڭىزعا يە.
كەڭەستەر وداعىنىڭ قۇرامىنا كٸرگەن قازاقستاندا ادام قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ مەن قورعاۋ قازاق كسر-ٸنٸڭ 1979 جىلعى كونستيتۋتسيياسى بويىنشا تەك سٶز جٷزٸندە عانا قالدى. ٸس جٷزٸندە سٶز, اقىل-وي بوستاندىعى جەنە باسقا دا ازاماتتىق قۇقىقتار تابانعا تاپتالدى. مۇنىڭ ٶزٸ اۋزىن بۋعان ٶگٸزدەي بولعىسى كەلمەگەن حالىقتىڭ ەر كٶز اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ وتىردى.
رەسپۋبليكانىڭ بٸرٸنشٸ باسشىلىعىنا ٶزٸ تٸرشٸلٸك ەتٸپ, جۇمىس ٸستەيتٸن ورتانىڭ نە تٸلٸن, نە ەدەت-عۇرىپتارىن, نە مەدەنيەتٸن بٸلمەيتٸن ادامدى تاعايىنداۋ – شەكتەن شىققان كەمسٸتۋشٸلٸك ەدٸ. قازاقستاننىڭ كٶپتەگەن قالالارىندا الاڭدار مەن كٶشەلەرگە شىققان حالىق ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق قۇقىقتارىنىڭ بٸرٸ – سٶز بوستاندىعىن عانا پايدالانعان بولاتىن. بٸراق سول كەزدە – 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا, حالىقتىڭ دەموكراتييالىق ەرٸك-قۇقىن بٸلدٸرۋٸن ەل باسشىلىعى بارلىق ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپٸلٸ رەتٸندە سانالاتىن تەرتٸپ تۇعىرىن شايقالتۋ دەپ قابىلدادى.
الماتى وقيعاسى حالىقتىڭ سانا-سەزٸمٸنٸڭ ٶسكەندٸگٸنٸڭ, ٶزٸن تولعاندىراتىن پروبلەمالارعا ازاماتتىق كٶزقاراسىن بٸلدٸرۋ قۇقىعىن پايدالانۋعا دەگەن اڭسارىنىڭ دا كٶرٸنٸسٸ ەدٸ.
جەلتوقسان وقيعاسى بارىسىندا قازاقستاندا الدانىپ, تٷرمەگە تاستالعان اقىل-وي مەن ار-وجدان تۇتقىندارى پايدا بولدى. ولار جوعارعى باسشىلىقتىڭ ەرەكەتٸنە قارسى ٶزدەرٸنٸڭ كەلٸسپەۋشٸلٸگٸن بٸلدٸرۋدەن جاسقانعان جوق, ولار ٶز حالقىنىڭ ازات ٶمٸرٸ ٷشٸن ايقاسقا شىققان سانالى كٷرەسكەرلەرگە اينالدى.
الماتى دٷمپۋٸنەن كەيٸن بەيبٸت شەرۋگە قاتىسۋشىلاردى ۇلتارالىق جانجالدى ۋشىقتىردى دەپ كٸنەلادى, ولارعا «ۇلتشىلدار» دەگەن ايىپ تاقتى. بٸراق ونداي ەرەكەت كەرٸ ٶسەر تۋدىردى. قازاقستاندا قازاق تٸلٸنٸڭ قادٸرسٸز جاعدايىنا, ونىڭ قولدانىلۋ اياسىنىڭ تارىلا باستاۋىنا تۇڭعىش رەت نازار سوندا اۋدارىلدى. بٷگٸندە سٶز بوستاندىعى, اقىل-وي بوستاندىعى زاڭدى تٷردە كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلگەن, رەسپۋبليكا ولاردى ەش شەكتەۋسٸز پايدالانا الادى. قازاقستان حالىقتارىنىڭ بارلىق تٸلدەرٸنە ەركٸن دامۋىنا جاعداي جاسالعان, ال قازاق تٸلٸ مەملەكەتتٸك مەرتەبە الىپ, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرگە بەلسەندٸ ەنگٸزٸلۋدە.
رەسپۋبليكادا ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ, تاريحتى, دەستٷردٸ تانۋعا ۇمتىلىس باستالدى. ۇلتتىق دامۋدىڭ سەمٸپ قالا جازداعان تامىرىنا جاڭا نەر قۇيىلدى. وسى تۇرعىدان العاندا 1986 جىلعى جەلتوقسان قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن, قازاق ۇلتىنىڭ گٷلدەنۋٸ ٷشٸن, ونىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸنٸڭ بارىنشا ٶركەن جايۋى ٷشٸن تٷن ۇيقىسىن تٶرت بٶلگەن ازاماتتاردىڭ بارلىعىنا دا اسا قىمبات, اسا قاسيەتتٸ.
سونىمەن, جەلتوقسان وقيعاسى – ازاپتى تاريحىمىزدىڭ اشۋعا تولى اقتىق بەتٸ, ازات تاريحىمىزدىڭ ارمان مەن ايبىنعا تولى العاشقى بەتٸ بولىپ تابىلادى. ول – باياعى اتا-بابالارىمىزدان بەرمەن قاراي كٶكەيكەستٸ بولىپ كەلە جاتقان بٸرشاما مۇراتتارىمىزعا جەتكٸزەر جارقىن بەتبۇرىسىمىزدىڭ جويقىن بەتاشارى بولىپ سانالادى.
ەندٸگٸ مٸندەت – جەلتوقسان جول سالىپ بەرگەن جاڭارۋ مەن جاڭاشا دامۋ پروتسەستەرٸن ويداعىداي ٶرٸستەتە بٸلۋ. قاي تاراپتىڭ دا ساياسي-ەكونوميكالىق قوقان-لوققىسىنا تٶتەپ بەرە الاتىنداي سىندارلى مەملەكەت بولۋ. بٸزدٸڭ بۇل مۇراتىمىز جۇرتتىڭ بەر-بەرٸنە دە ۇناي بەرمەيدٸ. قارالاي تٸستەرٸن قايراپ, ۇرىنارعا سىلتاۋ تابا الماي, سىرتتان كەۋكٸلدەيتٸن ەلٸمجەتشٸل ەۋلەكٸلٸك تە از ەمەس. ٶكٸنٸشكە وراي, ولاردىڭ ساعىن سىندىرماي, بٸر سٶزدەرٸن ەكٸ ەتپەي, ٸشتەن تۇرىپ قوستاي جٶنەلەتٸن جارامساق كٷشتەر دە كەزدەسپەي قالىپ جاتقان جوق. دٷنيە جاراتىلىپ, سۋ اققالى بٸر دە بٸر اقىل-وي يەسٸ بارىپ كٶرمەگەن كٷپٸرلٸككە بارىپ, ەگەمەندٸك پەن تەۋەلسٸزدٸككە تٸل تيگٸزٸپ, ولاردى ٸندەتكە, اپاتقا, دەرتكە, ناقۇرىستىققا بالاپ سٶيلەپ, باجىلدايتىن دا سولار.
راس, بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز قان مايداندا ەمەس, بەيبٸت جاعدايدا كەلدٸ. بٸراق, قان دا تٶگٸلمەي قالعان جوق. قالاي كەلسە دە, ودان قاستەرلٸ, ودان قاسيەتتٸ ەشتەڭە بولماۋعا تيٸستٸ. تەۋەلسٸزدٸك العانمەن, بٸردەن قارق بولا الماي جاتقانىمىز دا راس. بەس عاسىر بويعى تٸلەكتٸڭ بەرٸنە بەس جىلدىڭ ٸشٸندە جەتە الماي جاتقاندىعىمىز دا راس. ولقى تٷسٸپ, وراشولاق كەتٸپ جاتقان تۇستارىمىز دا از ەمەس. بٸراق, اعىل-تەگٸل تويعىزا قويمادىڭ دەپ اناسىنىڭ كٶكٸرەگٸن قىرشىعاندى كٸم كٶرگەن? تٸسٸ شىققان دا سٷيتە مە ەكەن...
ەندەشە اعايىن, ٶتپەلٸ كەزەڭنٸڭ بار قيىندىعىن تەۋەلسٸزدٸكتەن كٶرٸپ, ونى تەلكەك ەتكٸسٸ كەلەتٸندەردٸڭ شىلاۋىندا كەتپەي, ەلدٸگٸمٸزدٸ قاستەرلەي بٸلەيٸك. بٸر جاعىنان – جالاڭ ەكونوميكالىق پايداكٷنەمدٸكتٸڭ, ەكٸنشٸ جاعىنان – جاعداي ەلەۋمەتتٸك ٸشتارلىقتىڭ دەرتٸنە شالدىقپاي, بەرٸنەن دە ەگەمەندٸك پەن تەۋەلسٸزدٸك مٷددەسٸن جوعارى قويىپ, كٷللٸ قاۋىمىمىز بەن ۇلتىمىزدىڭ كٷش-جٸگەرٸن جاڭارۋ مەن كەمەلدەنۋ جولىنا جۇمىلدىرا الساق قانا ەلدٸگٸمٸزدٸڭ ٸرگەتاسى نىعايا تٷسپەكشٸ...
تەۋەلسٸزدٸككە جەتۋ مەن ونى قورعاپ قالۋدىڭ امالى ەكٸ باسقا.
بٷگٸنگٸ تەۋەكەل – وسى جولداعى جاپپاي جاۋاپكەرلٸك.
بٷگٸنگٸ ەرلٸك – وسى جولداعى جاپپاي ىجداھات.
ٶيتكەنٸ, بٷگٸن تاڭدا تەۋەلسٸزدٸكتٸ نىعايتۋدىڭ دا, جۋىردا ەلباسىمىز ٶز جولداۋىندا ايتقانداي, «بٸلەك سىبانىپ, جۇمىسقا جۇمىلۋدان باسقا جولى جوق».
جەلتوقسان رۋحى بٸزدٸ وسىعان شاقىرادى.
ازاتتىق تۋىن اسقاق, تەۋەلسٸزدٸك تۇعىرىن بەرٸك ۇستاۋعا شاقىرادى.
وسى جولدا قان تٶككەندەردٸڭ جانى جاناتتا بولعاي!
وسى جولدا تەر تٶككەندەردٸڭ ەڭبەگٸ جانا بەرگەي! ٸسٸمٸز ٶنٸكتٸ, كٶشٸمٸز كٶلٸكتٸ بولعاي, اعايىن!
ەبٸش كەكٸلباەۆ
