Synaptai sýsyǵan sýmaqai ýaqyt-ai! Odan beri de elý jyl ótipti. Ýniversitetke qabyldana sala, poiyzǵa tielip, tyńǵa attandyq. Bir ai boiy naýadan saýlaǵan qyzyl bidaidyń ýdai ashy shańyna qaqalyp, taý-taý astyq sapyrdyq. Moiynymyz yrǵaidai, ózimiz torǵaidai bolyp, aryp-ashyp Almatyǵa oraldyq. Biz joqta opera teatrynda Muhtar Áýezovtiń alpysqa tolǵan toiy ótipti. Kóre almadyq. Qatty opyndyq. Bir kúni akt zalynyń aldyndaǵy kóshqulash jarnamany kórdik. Sol kisimen kezdesý bolady eken. Taily-taiaǵymyz qalmai bardyq. Esiktiń qyr kózinen oryn tidi. Oǵan qýanbasaq, renjigen joqpyz. Qasymyzdan ótkende jaqyn jerden bir kórip qalamyz ǵoi dep, ókshemizdi kóterip, moiynymyzdy sozyp, máz bolyp turmyz. Dýadaqtai-dýadaqtai jaqsy men jaisań qazdańdai basyp, jan-jaǵynan qorshap alypty. Tek eki shekeliginen dýdyrai kóterilgen kókshýlan shash pen aitaqyrlana túsken jaltyr mańdaidy kózimiz shaldy.
Sahna tórindegi qyzyl maýytymen qaptaǵan minberde jasyl kostiýmdi, jolaq galstýkty etjeńdi adam biiazy daýysyn bipazdai sozyp, bir saǵattai sóiledi. Aýyldan jańa kelgen ańǵal kezimiz ǵoi. Ne aityp jatqanyna qulaq asýdyń ornyna, kereqarys mańdaiy men kelisti kelbetinen kóz aiyrmai, aýzymyzdy ashyppyz da qalyppyz. Tek áldebir ýaqytta onyń shymyldyq syrtyna qarai ketip bara jatqanyn kórdik. Zal toly jurttyń birqatary qaptaldaǵy esikke bettep, birqatary sahnaǵa qarai lap qoidy. Bizder de solarǵa ilestik. Alaburtqan bir jigit alqynyp-julqynyp minberge jetti. Erneýinde turǵan grafinge qol sozdy. Qasyndaǵy qyrly stakandy shúpildete toltyrdy. «Bissimillá! Muqań jaryqtyqtyń sarqyty ǵoi!» – dep, shalqaiyp turyp, simirip saldy. Kórgenin istemese, kópshilik bola ma?! Álgi grafin qoldan qolǵa kóshti. Zámzámniń sýyndai, talasa-tarmasa dám tatysyp jatyr. Bizge jetpei qaldy.
Bul – bizdiń Muhtar Áýezovti óz kózimizben birinshi ret kórýimiz edi. Ol sol jylǵy Jańa jyl keshine de keldi. Rektordyń qoltyǵyndaǵy qasqa mańdai abyzǵa qansha keńirdek sozsaq ta, jaqyndai almadyq. Sóitip, ýniversitetke túskendegi: «Alaqai, endi Áýezovti kúnde kórip, kúnde tyńdap júremiz ǵoi», – degen dámemiz shamalyda oryndala qoimady. Buryn halyq aýyz ádebietinen, KSRO halyqtary ádebietinen, Abaitanýdan dáris bergen eken. Endi sońǵy ekeýimen shektelgen kórinedi. Oǵan jetkenimizshe áli talai salpaqtaityn túrimiz bar. Joǵary kýrstardaǵy lektsiialarynyń qashan bolatynyn ańdydyq. Ol lektsiia oqityn aýditoriia áp degennen aýyzy-murynynan shyǵa tolyp qalady eken. Óz stýdentterimizdi bylai qoiǵanda, basqa institýttardan kelip jatqandar qanshama?! Tipti, aq bas professorlardyń ózderi shákirtterimen talasyp-tarmasyp, tar partada qysylyp-qymtyrylyp otyrǵandary.
Sorlatqanda, ýaqyt kestesindegi Muqańnyń sabaǵy kórsetilgen kúni bola salmaidy. Birazǵa deiin qýǵyn-súrginde júrip kóz túrtkini kóp kórgen sabaz sol bir jyldary qaitadan kelege qosylyp, búkilodaqtyq, halyqaralyq jiyndarǵa jii shaqyryla bastady. Birese Tokioda, birese Delide, birese Niý-Iorkte, qala berdi Táshken men Máskeýde júrip, Almatyǵa qaityp oralǵansha, talai sabaǵy qaza bolady eken. Ol kezdegi dekanymyz orys ádebietinen sabaq beretin qazaqshaǵa shorqaq, oiyna ne kelse, sony sol qalpynda qoiyp salatyn doǵal minez adam edi. Bir kúni koridorda áriptesteri men shákirtteriniń qorshaýynda arqa-jarqa amandasyp jatqan Muqańnyń qasyna jetip baryp, igir de joq, migir de joq: «Professor Áýezov, ylǵi lektsiiańyzǵa ýaqytyly kelmeisiz. Siz osy qaida júresiz?» – dep dúńk ete túsedi. Qapelimde abdyrap qalǵan klassik: «Páli, myna pátshaǵar ne deidi-ai?» – dei berip, kilt toqtapty. Tym-tyrys bola qalǵan qasyndaǵylar álgi jańǵalaq nemeni ishtei tabalap: «Qap, bálem it terisin basyna qaptasa eken!» – dep, taǵatsyzdana tosyp turǵandaryn ishi sezip qalyp, jany ashymas tobyrdyń jeleýinde ketpeiin dep, qolyn bir siltep, aýditoriiaǵa qarai aiańdapty.
Lektor Muqań birden kósilip kete qoimaidy eken. Áýeli kedir-budyr dala jolyna kilikken júrdek mashinadai berekesi qashady eken. Júreksine shyǵatyn biiazy daýysy odan saiyn jińishkerip, alqymyna áldene tyǵylǵandai, qaita-qaita múdirip, kópke deiin sabasyna túse qoimaidy. Sezimi men oiy birin-biri keskestep, jarysa bas kóterip, biraz jaǵalasyp alyp baryp, jarastyq tabatyn asa sezimtal adam bolsa kerek. Sóz bastardaǵy álgindei alaburtpa kezeńnen ótip alǵan soń, jylmiyp jatqan aitaqyrǵa shyqqandai, aǵyzyp ala jóneledi.
Sosyn qulaǵyńdy tik te, qunyǵa tyńdai ber! Sabazdyń oiy sarqyramadai aqtarylyp, telegei-teńiz bolyp terbeledi eken. Ondaida, ózin-ózi umytyp, zeńgir kóktegi samuryqtai samǵaidy-ai kelip! Biraq, qyraǵy qulaǵy buralqy sózdi, jiti kózi kóldeneń qylyqty qaǵys jibermeidi. Birde bizdiń aldymyzda sýdan shyqqan súiriktei ásem jigit pen ádemi qyz otyrdy. Shirkinder jańa tanysyp, endi-endi tabysyp júrse kerek. Biriniń kózi birinde. Qaralai iship-jep, yndyndary quryp barady. Qaita-qaita iyqtary tiisip, bastary túiisip qala beredi. Sony baiqap qaldy ma, kenet túý sonaý Gomer tusyndaǵy qadym zamandarda júrgen Muqańnyń álgilerge qyrǵidai shúiilip, qadala ketkeni: «Táit ári! Kórerge kóz kerek ásem jigit, ádemi qyz! Biraq ádepti umytqan. Aityp turǵanymyzdy ishten bilip týsańdar, munda kelip, neleriń bar edi? Úilerińde qalǵyp-múlgip otyrmadyńdar ma?! Pátshý, shirkin! Senderden buryn eshkim jasalań, masalań, shala uiqy bolyp kórip pe eken, sirá!» Qazymyr lektor seńdei sógilip, seldei tógildi. Aityp jatyr, aityp jatyr. Qyz ben jigit otyrǵan jerlerinde qazyqtai qaǵylyp, qyp-qyzyl bolyp, búrise tústi. Professor áldebir ýaqyttarda baryp, mytyp ustaǵan sheńgeli jazylyp, oljasyn bosatqan shegir kóz búrkittei nazaryn basqa jaqqa aýdaryp, áýeldegi áńgimesine qaita oraldy.
Birde ol Abaitanýdan seminar ótkizdi. Árkimdi ornynan kóterip, árqily suraqtar qoidy. Kóńilinen shyqqan jaýaptyń tusynda deni jaiylyp, yrǵala qozǵalyp, shyqpaǵan kezde shoqqa túsip ketken shyjyqtai shyj-pyj bolady. Biraq zirkildep daýys kótermeidi. Aýyzynan shyqqan ár sózi endi umytylmastai bolyp, myq shegedei qadalyp, este qalady. Jaishylyqta tańdaiy taqyldap, aýyzdyǵa des bermestei bir jainaq kóz arýymyz Abaidyń mahabbat lirikasyn suraǵanda, zikirinen jańylǵan baqsydai mińgirlep qalǵany. Shekesi budyraiyp, jelkesi kújireiip, alqymy alaburtyp, shabyttana shalqyp otyrǵan ǵulama qýyrshaqtai qulpyryp turǵan ádemi shákirtiniń jaýabyn ári tosty, beri tosty. Áldebir ýaqytta shydamy taýsyldy ma: «Páli, ýyzdai úlbiregen jap-jas nemesińder. Ekpindi erinniń ushyna túsirip, «mahab-bát» dep, táp-tátti qylyp aitýdyń orynyna toqsandaǵy tońǵan kempirdei aýyzdaryń jýyspai, «ma-ha-bat, mahabat» dep olpy-solpy qalai aitasyńdar, shirkinder?!» – dep, urtyn bultityp, ernin tompityp, buldanǵan sábidei bulqan-talqan bolǵany. Ondaida ustazymyzdyń shamalyda raiynan qaita qoimaitynyn jaqsy biletin saqa jigitterimizdiń bireýi: «Aǵai, siz Abaidy óz kózińizben kórdińiz be?» – dep, kóldeneń saýal qystyrdy.
Muqańnyń júzi jylyp qoia berdi. Qaltasynan kóldei sháii oramal sýyryp, ulan-ǵaiyr mańdaiyn bir sipap ótti. «Kórgenim bar... Tórttemin ǵoi deimin. Bórlide otyratynbyz. Anam meni alyp Jidebaiǵa bardy. Syilasatyn shańyraqtardyń bir-birine sybaǵa aparatyny bar. Biz de sóittik. Bóten aýyldy jatyrqadym bilem, úige qaitqym keldi. Anama qaita-qaita qyńqyldai berdim. Tóp jaǵymyzdaǵy qundyz saqaly omyraýyna tógilgen, kózi nurly, taqiialy kisi maǵan burylyp: «Aýylyńa barasyń ǵoi, balam, anańnyń mazasyn ala berme!» – degeni. Daýysy jumsaq. Shyraiy jyly. Biraq, men anamnyń baýyryna burynǵydan beter tyǵyla tústim. Keiin sol esime oralǵanda ózimnen ózim uialyp, qatty ókinip júrdim. Sóitsem, álgi kisi Abai eken», – dep ustazymyzdyń daýysy jumsaryp, sabaǵymyz mamyrajai qalypqa tústi.
Muqańnyń minezin jaqsy biletin adamdar ádette sondai kezdi kútedi eken. Bizdiń de qulaǵymyzǵa qudai sybyrlady ma, sabaǵynan sondai kóńildenip shyqqan bir kúni ún-túnsiz sońyna erdik. Kafedraǵa kelgende, laborant kelinshek aldynan shyǵyp, esik ashty. Muqań shúiirkelese ketti. «Qalai, qurbylaryńyz qýanatyndai tartý taba aldyńyzdar ma?» «Taptyq Muqa... Bir qorap kúmis qasyq satyp aldyq». «Mine durys, jaqsy tartý». Tórdegi oryndyqqa otyra berip, Muqańnyń kózi maǵan tústi: «Nemene, inishek, mende sharýań bar ma edi?» Bir kitap bazarynda baiqaǵanbyz. Muqań stýdentterge avtogrof bergende «inime», «qaryndasyma» dep jazady eken de, al jasy odan áldeqaida kishi Ábdildá aqyn «balama», «qyzyma» dep jazýdy unatady eken. Sol esime túsip, ishtei bir jymiyp, buiymtaiymdy aittym. Ýniversitettiń ádebi birlestigi «Poeziia kúnin» ótkizbek edi. Osy zamanǵy lirikaǵa arnamaqpyz. Áýeli pikir alysyp, tanymal jáne talapker jas aqyndarǵa óleń oqytpaqpyz. Soǵan klassik aǵamyzdyń qatysqanyn jaqsy kóremiz.
Jazýshy asyqpai, egjei-tegjeidi ábden surap aldy. «Men Syrbai men Jubannan keiingi jastardy oqi qoiǵan joqpyn ǵoi», – dedi. Sosyn: «Qolyńdaǵy qaǵazyń ne?» – dep surady. Men: «Sizge qoimaq suraqtarymyz bar edi «Poeziia kúnine» ýniversitet gazetiniń arnaiy sanyn shyǵarmaqpyz. Soǵan sizdiń jaýaptaryńyzdy jariialamaqpyz», – dedim. «Káni?» «Qolmen jazyp ek, siz kelisseńiz mashinkaǵa bastyryp beremiz». «Anyq jazylypty ǵoi. Uzaq jaýapqa ýaqytym joq. Qysqashasyn kázir-aq ár saýaldyń tusyna túrtip bereiin». Qoiyn qaltasynan dobaldai qymbat qalam sýyrdy. Qumyrsqanyń izindei qujynaǵan usaq áripterdi tizbektei jóneldi. «Má, endi mashinkaǵa bastyrýǵa bolady». Qýanǵannan tilim bailanyp qaldy. «Úiim jaqyn. Osy aradan alys emes. Shyǵaryp sal. Jas aqyndar jaily jolda aitarsyń» – dedi. Burynǵy Abai, qazirgi Tólebaev kóshesimen júrip kelemiz. «Óleńderin unatatyn jas aqyndaryń kóp pe?» Men biletinderimdi aita bastadym. Úiine jete bergende: «Bulardyń kitabyn taýyp berýge qansha ýaqyt kerek?» – dep surady. «Eki-úsh kún jetedi». «Merekelerińiz qashan ótpek?» «Múmkindigi bolsa, Jańa jyl meiramyna deiin ótkizsek dep edik». Muqań az oilanyp turdy da: «Dekabrdiń jiyrmasyna deiin qolym timeidi. Ári qarai tiip qalar. Tapqan kitaptaryńdy kóp uzatpai úige ákelip tasta. Áli bir jarym ai ýaqyt bar eken. Tanysyp kóreiin», – dedi.
Qýanǵannan aiaǵym jerge timei, ushyp kete jazdadym. Ertesine bir býma kitapty qoltyqtap, Muqańnyń úiiniń qońyraýyn bastym. Ar jaǵynan aq jaýlyqty aq sur apai kórindi. Jónimdi aittym. Ishke kirgizdi. Kórgen boida, sýretterin gazetterden kórip júretin ústinde búrkittiń músini bar tanys stol men tanys kabinet kózime ottai basyldy. Aiaǵymdy sheship, qoltyǵymdaǵy kitapty aparyp qoidym. Soǵan jalǵas ekinshi býyltyqta shaǵyn divannyń ústinde qalaq bas qazaqy dombyra tur eken. «Átteń, Muqańnyń ózi bolǵanda ǵoi, taǵy da bir-eki aýyz til qatysyp qalatyn edim-aý!» – dep qinala-qinala keri qaittym.
Sodan jyr meiramyn ótkizýdiń sońyna myqtap tústik. Birlestikke áriptesterim meni bastyq sailaǵan. Muǵalimderden Zeinolla Qabdolov jetekshilik etetin. Habarymdy aityp em, aǵaiymnyń kózi atyzdai boldy. «Tek, ne deidi?! Kádimgi Muqańa ma? Óziń baryp aittyń ba? Kóndi me? Dekabrdiń jiyrmasy dedi me?» Zekeńniń aýzynan ylǵi suraýly sóilemder shyqqanymen, júregi jaryla qýanyp otyrǵany kórinip turdy. Rektor Darhanbaev aǵaiǵa ózi kirip shyqty. «Ybyraiym Seiilovke meniń kózimshe telefon soqty. Ol qaǵazdaryn ákelsin dedi. Baryp shyq», – dedi Zekeń. Prorektor Seiilov aǵai, obaly ne kerek, kóp kidirtpei qabyldap, qaǵazyma biraz shuqshiyp otyrdy. Sosyn trýbkany alyp, bir-eki kisige qońyraý shaldy: «Temir Baibosynovich tapsyrma berdi. Muhtar Omarhanuly jastarmen kezdespek. Uiymdastyratyn jigitter qazir barady. Kómektesińder».
Odan ári qarai bógesin kóbeidi. «Bul – kúni keshege deiin Joǵarǵy Keńestiń sessiiasy ótip kelgen zal ǵoi. Bala-bajyr qylyp jibermeisińder me?» «Muhtar Áýezovtiń ózi qatysady. Basqa úlken aqyn, jazýshylar da keledi. Bala-bajyr bolmaidy». «Bir ainalyp soq!» On shaqty kúnnen keiin ulyqsat etildi. Taǵy bir basshyǵa baryp ek, shaqyrý biletiniń eskizin shyrq ainaldyra qarap: «Kók serek... Kók serek... Kók julyn bóri siiaqty eken-aý ózi?! Sýretin tyqpalap qaitesińder?! «Shaqyrý» deseńder de, jaraidy ǵoi» – dedi. Ol kezde totalitarizmniń tońy jibip jarymaǵan. Qoǵam Áýezovti túgel moiyndai bastaǵanymen, jaqsy kórip úlgermegendigi álgi sózderden-aq sezilip turdy.
Sonymen, kútken kúnimiz de keldi. Qadyr Myrzaliev, Muhtar Maǵaýin úsheýimiz bir-eki joldasymyzdy ertip, qulqyn sáriden ýniversitetke keldik. Biz asyqqanymyzben akt zaly tars jabyq. Kafedra, dekanat kiltte. Bir qyzyǵy, Muqań bizdiń izimizdi ala bere, elden buryn keldi. Ol kisini kireberistegi kiim ilgishke sheshindirýdi uiat kórip, kiimin qoiatyn keńse taba almadyq. Uialǵannan bir bos aýditoriiaǵa apardyq. Sol arada Qadyr men Muhtarǵa: «Qonaqtyń kóńilin aýlai turyńdar» – dep kiim qoiatyn bólme izdep kettim. «Oibai, Muqańnan keiin barǵan, uiat bolady», – dep asyqqan aqyn, jazýshy aǵalarymyz bizdermen emen-jarqyn áńgimelesip otyrǵan uly jazýshynyń ústinen shyqty. Jiyn der kezinde bastaldy. Maǵan sol kezdegi jas poeziia týraly baiandama jasaýǵa týra keldi. Ol kezde kóp talas týdyryp júrgen «Óleńge oi kerek pe, sezim kerek pe?» – deitin qysyr daýdy tilge tiek etip, keńes poeziiasynyń ideologiialyq ritorika men didaktikadan ketip, shynaiy lirizm men gýmanistik meiirbandyqqa kóshýi kerektigi jaiyndaǵy oi tolǵadyq.
Muqańdy kórse taqymdasa ketip, aýyl úidiń ósek-aiańyn kóiite jóneletin ádebiet aqsaqaldarynyń bireýi májilis tórinde otyrǵan qonaǵymyz qulaǵyna qaita-qaita aýyzyn aparyp, saýysqandai suńqyldap qoia bergeni. Uly jazýshy: «Já, jastardy tyńdaiyq!» – dep tyiyp tastady.
Jas aqyndardyń sóilegen sózderine de, oqyǵan óleńderine de ynty-shyntymen qulaq tosty. Ózi de búgingi ádebiet pen búgingi sýretker qandai bolmaǵy týraly sheshilip sóz sóiledi. Kemeńger ustaz álem ádebietindegi, keńes ádebietindegi kemel sýretkerlermen birge endi tanylyp kele jatqan jas qalamgerler týraly da aýyz toltyryp aitty. Qazir tarlandarymyzǵa ainalǵan talai talanttyń attary alǵash ret dýaly aýyzǵa sonda ilikti. Tipti sol kezde: «Bul kompozitor ma, álde ánsheiin kóp áláýláiimniń biri me?» – dep, Shámshi Qaldaiaqov jaiynda kúńkildesip júrgen qysyr daýǵa aqtyq núkte qoiyldy. Oidy-qyrdy túgel sholatyn ǵulama jastar shyǵarmashylyǵyndaǵy jaqsy nyshannyń bárine júregi jaryla qýana tura, qalǵan dúniede ne bolyp, ne qoiyp jatqanyna eleń etpeitin, «sý ishinde keme joq, menen basqa neme joq» dep, óz demine ózi pisetin «tolyspaǵan Tolstoilar men shala Shekspirler» týraly da sóz qozǵady. Bul endi-endi kóz ashqan jastardyń emes, byltyr da tailaq, biyl da tailaq bolyp, eseimei qoiatyn erinshek egdelerdiń attaryna aitylǵan syn edi. Mańdaiymyzdy ashtyrmaityn maqtanqumarlyq pen kósege kógertpeitin keýdemsoqtyq jaiyndaǵy renish edi. Sondaǵy Muqańnyń sóziniń stenogrammasyn «Leninshil jas» bizdiń qolymyzdan alyp, «Jyl qusyndai jańalyq sezemiz» degen atpen jariialap edi. Muqańnyń bizdiń suraqtarymyzǵa bergen jaýaptaryn da basyp edi. Bul – bizdiń topyraqtaǵy alǵashqy ádebi anketa edi. Jahan moiyndaǵan jaryqtyqtyń jańa urpaqqa jolyǵyp, jadyrap qýanǵany edi.
«Já, jastardy tyńdaiyq!» – dep edi sonda Muhtar Áýezov. Ómiriniń sońǵy jyldary men sońǵy ailarynda ózi de tapjyltpai ustanyp, ózgelerdi de osyǵan úgittegen edi. Ol kezde jylma jyl ádebi qorytyndy shyǵarylatyn. Qaskeleńde pedagogikalyq tájiribede júrgen jerimizden álgi jinalysqa biz de jetiskenbiz. Jazýshylar Odaǵynyń aiadai májilis zaly. Ine shanshar jer joq. Tórde – Muhtar, Sábit, Ǵabit, Ǵabiden. Alyptar toby. Túgel samsap otyr. Zalda – qazir tarihqa ainalyp ketken tarlandar: Ǵali, Muhametjan, Ábdilda, Áljappar, Qalijan, Shahmet, Hamit, Ábý. Esikten syǵalaityn erketailar – sýatqa kelgen kerderi nardai kerdeń de kerbez Ábdijámil. Birinen biri ótken sánqoi da salqam Tahaýi, Safýan, Táken, Zeinolla, Qýandyq, Berdibek, Serik, Aiqyn, Balamer, Qaljan. Biriniń iyǵyna biri asylyp, biriniń qulaǵyna biri sybyrlap, syqylyqtap kúlisedi. Aýyzyn ashsa boldy, ishek-sileńdi qatyryp, qylyshtai qiyp túsetin qyrshańqy Qaltai men saiqymazaq Sadyqbek. Tabaldyryqtan attai bere, jurttyń betine úńilip, qaltasynan bloknot sýyryp, qaryndash alyp, tanaýlaryn tańqityp, qulaqtaryn qalqityp, erinderin salpityp, sýretterin salyp, qoldaryna ustatatyn Qalmuqan Isabaev. Eń túkpirde – butaqqa qonǵan saraýyz balapandardai samsap otyrǵan – alpysynshy jyldardan ádebietti tóńirektei bastaǵan bizdiń býyn. Baiandamashylar da yǵai men syǵai. Máselen, prozadan – Temirǵali Nurtazin, poeziiadan – Beisenbai Kenjebaev. Olarǵa tap-tap berip, talasa ketetin Qajym Jumaliev pen Esmaǵambet Ysmaiylov. Qulaqtaryn tigip, tikireiip otyr. Maqtalyp jatqandar este qalmapty. Dattalyp jatqandar áli esimizde – Ǵafý Qaiyrbekovtyń «Taýlar sóileidi» poemasy, Zeiin Shashkinniń «Temirqazyq» povesi, Tahaýi Ahtanovtyń «Mahabbat muńy».
Ne túlen túrtip júrgenin bilmeimin, stýdent basymmen sóz surap, tóralqaǵa qaǵaz jónelttim. Kenet atym ataldy. Aldynda ǵana «Literatýrnaia gazetada» Muqańnyń «Osy zamanǵy roman jáne onyń keiipkeri» degen kólemdi maqalasy basylǵan. Soǵan arqa súiep, qazaqtyń ǵylymi – sharýashylyq jáne shyǵarmashyl intelligentsiiasynyń ómirinen jazylǵan álgi úsh týyndyǵa arasha tústim. Úsheýine de: «Adam men adam arasy – máńgi shyǵar saparyń, adam men adam arasy – máńgi zertter ǵylymyń» – dep Ǵafý aqyn aitqandai, jaýyr bolǵan tap pen tap arasyndaǵy tartys emes, adam men adam arasyndaǵy shyrǵalańdar ózek bolǵanyn jaqsy betburys, jańa lep retinde baǵaladym. Álemdik ádebiettiń ázelden bergi ózegi – egoizm men ádilet arasyndaǵy qaishylyq ekenin aita kelip: «Kúnshildiktiń shabalańdaǵan kúshiginiń áýpili alystan shyqsa – qulaǵyńdy, jaqynnan shyqsa – balaǵyńdy tisteidi, biraq báribir júregińdi jaralaidy», – dep qalyppyn. Bireý-mireýdiń shamyna tiip kettim be dep seskenip edim, alaida, qaýym jaqsy qabyldady. Qaýqyldasa quttyqtap jatqandar da az emes. Obaldary ne kerek, baiandama jasaǵan eki ustazym da ózderi kep, arqamnan qaqty. Tóbem kókke bir eli jetpei qaldy. Erteńine tańerteń estigenim bárinen de asyp tústi. Ol kúni kosmosqa Gagarin ushty. Biz Ashǵabadtaǵy stýdentterdiń ǵylymi konferentsiiasyna júrgeli jattyq. Qasymdaǵy kýrstas dosym poiyzdyń aldynda ustaz tutatyn bir aǵasyna kirip shyǵatyn boldy. Meni de «júr de júr» dep erte ketti. Ol – úlken ǵalym edi. Tiliniń de, qulaǵynyń da múkisi bar-dy. Meni kóre sala: «Myna bala kim?» – dep shańq ete tústi. Dosym qulaǵyna aiqailap, aty-jónimdi aitty. Aqsaqal arsalańdap, moiynyma asyldy. Qulaǵymnyń tusynan: «Ái, Kekilbaev, saǵan qara shal qatty riza bolypty. Túnde bir jerde dastarqandas bolyp ek. Seniń keshegi jinalysta kúshik jaily aitqanyńdy qaita-qaita eske alyp otyrdy», – dep sampyldady. Bundai jańalyqqa, árine, qýanasyń. Biraq, qulaǵy syrqat kisi ǵoi, durys estimegen, ne durys uqpaǵan shyǵar dep kúmándandym. Biraq, Ashǵabadtan qaityp kelgen soń qulaqtary men tilderinde múkis joq basqa bir úlkender álgi kisiniń aitqanyn rastady.
Oǵan, árine, tóbem kókke jetti. Alaida, Muqańmen sodan keiin kezdesýdi qudai bizdiń mańdaiymyzǵa jazbapty. Qaskeleńdegi tájiribemiz bitip, matematik dostaryma baryp, jataqhanada qonyp qalyp edim. Áldebir qyryldaǵan daýystan erte oianyp kettim. Sóitsem, radio toraby endi iske kiriskeli jatyr eken. Bir ýaqytta Ánýarbek Baijanbaevtyń sai-súiegińdi syrqyratyp sarnap qoia bergeni. Muhtar Áýezov Máskeýde Kýntsevo aýrýhanasynda dúnie salypty. Bólmedegiler atyp-atyp turysty. Jarqyraǵan jazǵy tań. Maýjyraǵan jasyl jelek. Erkelei esken tańǵy samal. Syrtta – jumaq. Ishte – tamuq. Ý iship qoiǵan shybyndai áldeqaida ilbip kelemiz. Tólebaev kóshesi yǵy-jyǵy. Marqumnyń denesi sol kúni ákelinetin kórinedi. Erteńine opera tetrynyń mańy quj-quj qainaǵan adamnan kórinbei qaldy. Túske taman tabyt teatrdan shyǵyp, zeńbirektiń tósegine jaiǵasty. Búkil Almaty kóz aldary kúltildei isip, Raiymbek áýlieniń qasyndaǵy qalalyq ziratqa qarai aiańdady. Top aldynda eńgezerdei bolyp, bozǵylt kóilek kiip, beshpetin qaryna ilgen Qonaev ketip bara jatty. Basqalardyń sózderi este qalmapty. Ǵabittiń sózi áli qulaǵymyzda. «At tuiaǵyn tai basar degen ónerge júrmeidi» dedi tarlan talant. «Ómir kúnde mereke emes, renjitken jerimiz bolsa, keshir» dedi degdar zamandas. Iá, Áýezov pen ádebi qaýymnyń arasy alpys jasynda qazaq jazýshylary jappai qol qoiyp tartý etken tal jibek oramaldai emes edi. Biraq, sol kúni de, sodan keiin de Muhtar Áýezovtiń arýaǵynyń aldynda Músirepovten basqa eshkim álgindei sóz aitqan emes. Ǵabit basqalardan aiyby kóp bolǵandyqtan emes, aqyly kóbirek bolǵandyqtan keshirim suraǵan shyǵar. Áitpese, aldynda birneshe jyl buryn ámbe ádebi qaýym Áýezovten baz keship jatqanda, qulaqqa tushymdy, kóńilge qonymdy jyly sóz aitqan jalǵyz sol edi.
Talaidan túrtki kórgen Áýezovtiń tilim-tilim júregine «jyl qusy kelgendei jyly lep sezindirgen» bizdiń býyn ádebiet tabaldyryǵynan attamai jatyp, qalǵandar siiaqty qulaqtaryn qaishylap, seziktene qaramai, aǵynan jarylyp, syryn aqtaryp, aqpeiilden bata bergen rýhani ákelerin áp degennen tóbelerine kóterip aýyzdarynan tastamady. Soǵan shamdanǵan bir qalamger óńsheń jastar bas qosqan bir jiynda: «Aýyzdaryńdy ashsańdar, sony aityp qaqyldaisyńdar. Qajet bolsa odan put jasap alyp, kúni-túni tabynyńdar da otyryńdar!» – dep esikti tars jaýyp ketip qalǵany bar. Tiri kezindegi anda-sanda bir soǵatyn azǵantai jeńisine talaǵy tars aiyrylǵandar kózi joǵalǵanda endi eshqaida kóshpestei bolyp, birjolata qonaqtap alǵan baiandy dańqyna qaidan shydai alsyn?! Ol týǵan ádebietimizge qyzmeti kóp sińgen tarlanymyz edi. Úlken talant edi. Talantsyzdyń talanttyǵa qystyqqanyna tańǵalýdyń ózi artyq. Ol kúndemegende ne bitire alady?! Al talanttylardyń talanttylarǵa tarylǵany qazaq sózin qara jurtqa otyrǵyzyp kete jazdap júrgen taqsiret. Oǵan des bermeýdiń jalǵyz joly – talantty tap basyp tanyp, ulyny ýaqytyly ulyqtai bilý.
Olai etkennen bel omyrtqamyzdyń búgilip, moiyn omyrtqamyzdyń úzilip ketetin eshteńesi joq. Óitkeni ondailar barshamyzdy mezi qylatyndai kóp emes. Tipti joqtyń qasy. Sondai daýsyz ekeýdiń biri – Áýezov te, ekinshisi – ol tabynyp ótken Abai. Tórt jasynda osyny jete uǵyna almaǵanyn Muhtar Áýezov ómir baqi uiala eske alatyn. Sol kinásin jýý úshin búkil ómirin Abaidy tanýǵa arnaǵandai. Abaidy tanimyn dep júrip, búkil halyqtyń syryna qanyqty. Abai joly – halyq joly deitini de sondyqtan. Óitkeni ol bir adam týraly jerine jetkize jazamyn dep júrip, búkil bir ulttyń qyr-syryn túgel ashatyn teńdesi joq shyǵarma týdyrdy. Shyn máninde, qazaq ádebietinde osyndai alapat maqsat jolynda jasalǵan alǵashqy táýekel birden dittegen jerden shyqty. Bul qai ádebiettiń tarihynda da jii kezdese bermeitin asa sirek sáttilik. Tek ulylarǵa ǵana buiyrmys baqyt.
Buǵan kóz jetkizý úshin tek tól ádebietpen shektelmei, kúlli álemdik tájiribege zer salýǵa týra keledi. Sonymen qazaq ádebietine naǵyz prozany ornyqtyrǵan, naǵyz romandy ákelgen Muhtar Áýezov ekendigin eshkim bekerlei almas. Shynaiy dramany da alǵash sol ákeldi. Ras, oǵan deiin de qazaq ádebieti boldy. Onyń shider úzgen sheksiz talantty ókilderi de az emes-ti. Olardyń ólmes muralary da mol-tyn. Alaida, eshqaisysy da Áýezovtiń istegenin istei alǵan joq. Olardy isteý úshin Áýezov bolyp týý jáne Áýezovshe ómir súrý kerek edi.
Adam balasy jer betinde talaidan bar. Olar áý bastan jeke-jeke júrip ómir súre alǵan joq. Alaida, olardyń áleýmettesýi bar ýaqytta dál qazirgidei emes edi. Soǵan bailanysty dúnietanymy da basqasha boldy. Sonyń bári sanaǵa áser etti. Sanalyq árekettiń bir túri bolyp tabylatyn kórkem shyǵarmashylyqtan da óz kórinisin tapty. Adamdar áý basta ózderin tabiǵattan bóle-jara qaramaǵan. Qai iste de tabiǵatty qaitalaýǵa, tabiǵatsha qimyldap, tabiǵatsha árekettenýge tyrysty. Biraq tabiǵattaǵyny túgel qaitalap shyǵý esh múmkin emes edi. Sony seziný sanany ulǵaitpasa, azaitqan joq. Bul kórkemdik tanymǵa da yqpal etti. Alǵashqy adamnyń qiialyna jai pende ilikpedi. Onyń kóńiline unaityn áreket ieleriniń bári ol úshin Qudai bolyp kórindi. Oǵan kedergi keltirip, qarsy shyǵatyndar diiý, jyn peri, albasty bolyp elestedi. Bul – miftik tanymnan órbigen miftik hikaiattar edi. Olar da ózgeristerge ushyrady. Burynǵy perishteler áýeli qudiretterge, sosyn qolynan kelmeitini joq demiýrgterge, odan ári mádeni qaharmandarǵa, tipti keiin jeńbeitini joq erjúrek batyrlarǵa ainaldy. Unamsyzdary ishmerez ibilisterden usaq jyn-perilerge, bertin kele jai jylpystar men sumpaiylarǵa aýysty. Ázelgi babalarymyz – mádeni qaharmandar men jyn-periler týraly mifter men ańyzdar áýeli mifologiialyq ertegilerge, odan klassikalyq ertegilerge, odan ejelgi epostarǵa, sosyn klassikalyq epostarǵa kóshti.
Bul kezde adam sanasynyń tarihi tórkini aiqyndala tústi. Naqty tarih pen naqty oqiǵa epos ózegin quraityndy shyǵardy. Máselen, taiaý shyǵys eposynyń keiipkeri Gilgameshtiń aty jyl sanaýymyzǵa deiingi HVII ǵasyrdaǵy birinshi Ýrýg áýletiniń geneologiialyq tiziminde ushyrasady. Ellinder «Odisseiany» oidan shyǵarylǵan, al «Iliadany» bolǵan oqiǵa sanaǵan. Arheologiia Gomerdiń Troiasyn jyl sanaýymyzdan burynǵy 1250 jyly opat bolǵan VII A Troia dep joridy. «Ramaiana» Ǵaisadan burynǵy I myńjyldyqta ariilerdiń Ońtústik Úndistandy jaýlap alýyn sýretteidi dep esepteledi. «Roland týraly jyrda» 778 jylǵy 15 tamyzdaǵy Pireneidiń Ronsoval shatqalynda bolǵan shaiqas sýrettelgen desedi. Armiannyń «Sasýnnan shyqqan Dáýit» atty ataqty eposyna, tarihshy Foma Artsrýnidiń aitýynsha, 851 jylǵy Hýta-Sasýndaǵy Ovnan bastaǵan kóterilis jeli bolypty. Orystyń «Dobrynia i Marinka» deitin «bylinasynda» orystyń qily zamanyndaǵy poliak basqynshylyǵynyń basty tulǵalarynyń biri bolǵan Marina Mnishek hanshaiym sóz bolady eken. «Alesha i Týgarin» «bylinasynda» qypshaq shejiresindegi Toǵar han men sol tustaǵy Batýǵa Mamai syndy belgili tarihi tulǵalar aitylady eken. Qalmaqtyń «Jáńgirindegi» basty keiipkerleriniń biri Qongar-Hoshýt taipasynyń VI ǵasyrdaǵy basshysy sekildi. M.Áýezov pen A.N.Bernshtam «Manas» jyryn qyrǵyzdardyń 840 jylǵy Besbalyqqa joryǵymen bailanystyrsa, HVI ǵasyrda jaryq kórgen parsylardyń tarihi jinaǵynda Manas Toqtamys hannyń bas batyrlarynyń biri dep kórsetilgen. V.N.Jirmýnskii Qońyrbai («Hongor»), Alaýke, Esen handy batys oirattarynyń tarihi kósemderi dep biledi. Noǵai, tatar, qazaq, bashqurdyń «Edige» dastany naqty tarihi qairatkerdi jyrlasa, qazaqtyń «Qobylandy» batyry, noǵaidyń Qapylandy batyry 1455-1456 jyldary qazaqtyń Aqjol (Daiyrqoja), 1520 jyly qalmaqtyń Alshaǵyr biin óltirgen, Ábilqaiyr Sháibanidyń bas sardarlarynyń biri bolǵan qypshaq batyry delinedi. Tek osy mysaldardyń ózderi-aq miftiń de, epostyń da, naqty tarihi oqiǵalar men tarihi tulǵalarǵa enjar qaramaǵandyǵyn, biraq olardy beineleýde tarihi shyndyqtan góri miftik jáne epostyq poetika zańdylyqtaryna kóbirek baǵynǵandyǵyn kórsetedi. Alaida, epikalyq baiandaý birtindep tarihi shyndyqqa jaqyndai túskeni taǵy aian. Oǵan qaharmandyq epostyń keiipkeri poeziiadan prozaǵa kóship, batyrlyq hikaiattaryna, geroikalyq povesterge aýysqany dálel bola alady. Bunyń eń daýsyz kórinisi HII-HIV ǵasyrlarda island sagalary qaǵaz betine tústi.
Ol sol kezdegi teńizshi taipalardyń ózara tartystaryn baiandady. Geneologiialyq shejireler men derekterge kóp júgindi. Bolǵan oqiǵany boiamasyz jetkizýge tyrysty. Giperbolalar men asyra dáripshildik azaia tústi. Óitkeni, sýretteýdiń aitylmysh tásilderi jurttyń jappai saýatsyz kezinde bolǵan oqiǵalarǵa tezirek nazar aýdaryp, uzaq ýaqyt esterinde saqtaýyna kerek boldy. Bul úshin qara sózden góri óleń yńǵaily kórindi. Óitkeni, uiqastyrylyp aitylyp, ásirelep sýrettelgen mátin adam jadyna ońai qonyp, kópke deiin umytylmaityn. Al qoǵamdyq sananyń eseiýi, ásirese, jazýdyń paida bolýy tarihi oqiǵalardyń kelesi urpaqtarǵa da qaz-qalpynda jetýine qolaily múmkindik týǵyzdy. Endi shyndyqty boiamasyz dál jetkizý muratqa ainaldy. Ol ádebi shyǵarmalardan ómir kórinisterin burmalamai, meilinshe naqty, meilinshe dál baiandaý men keiipteýdi talap etti. Bul úrdis, ásirese, oǵan deiin eposty salt etpegen qytai men japon ádebietterinde asa jedel damydy. Onyń ústine, bul elderde jazý erteden bar edi. Bolyp jatqan oqiǵalardy der kezinde qaǵaz betine túsirip qoiatyn. Ondai jazbalarda taipalardyń ózara daý-damaiy men ishki tartystary kóbirek zerdelenetin. Bul kótermelei, kópsite sóileitin óleń sózden góri jiliktei-jiktei qazymyrlana baiandaityn qara sózge kóbirek qol edi. Óitkeni, ózara daý-damai ózge jurttarmen, basqynshy dushpandarmen shaiqasqandai abyroi áperer erlik sanalmaityn. Artyq áspetteýdi qajet etpeitin. Máselen, qytailardyń Ý, Vei, Shý atty ejelgi patshalyqtarynyń arasyndaǵy qyrqyljyńdardy beineleitin «Úshpatshalyq», japondardyń imperatorlyqqa talasqan Minomoto jáne Taira áýlietteriniń ózara qyrqystaryń baiandaityn «Taira áýleti jaiyndaǵy hikaiasy» («Heika monogotari») – álgi sipattaǵy týyndylar edi. Túptep kelgende, bul eskilikti ejiktei baiandaityn alǵashqy romandar edi.
Tarihi shyndyqty ómirlik naqtylyqtan alystatpai, nanymdy jáne áserli jetkizý jaiyndaǵy jańa izdenister atymen sony roman dep atalatyn janrdy dúniege ákeldi. Ol búkil baiandaýdy jeke adamnyń taǵdyryna, onyń minez-qulqynyń qalyptasyp, ózi júrgen áleýmettik ortada keńinen máshhúrlenýi tóńiregine shoǵyrlandyratyn. Mundai týyndylar úirenshikti latyn tilinen góri, jazýǵa endi baýlyna bastaǵan roman tilinde jariialanyp jatqan jazbalarda kóbirek kórindi. Sondyqtan da, ondai epikalyq úrdis roman dep ataldy. Alaida, buǵan qarap, roman janryn áýelde roman tildiler oilap tapqan eken degen qorytyndy shyqpasa kerek. Oǵan joǵarydaǵy qytailar men japondar ádebietterinen alynǵan mysaldar jetkilikti dálel bola alady. Olar roman tilindegi qara sózben jazylǵan shyǵarmalardan kóp buryn jaryq kórgen-di. Ǵylymda antikalyq dep atalatyn qaiym zamanǵy eýropalyq ádebiette de jazbasha roman jetkilikti edi. Keibir mamandar «Iliadadan» «Odisseiaǵa», sondai-aq «Mahabharatadan» «Ramaianaǵa» kóshý roman janrynyń qalyptasýyna qarai jasalǵan eń alǵashqy adymdar edi dep esepteidi. Óitkeni, «Odisseia» men «Ramaiana» «Iliada» men «Mahabharatadai» emes, han bazardaǵy shubyrysqan kóp adamdardai iin tiresip júrgen kóp keiipkerlerdiń emes, sýyrylyp kózge túsken dara-dara keiipkerlerdiń bastan keshkenderin baiandady.
Bul oqiǵa jelisin hronikaǵa, beinelilikti aqpa-tókpe qiialǵa emes, qarapaiym shyndyqqa, keiipker tilin asqan-tasqan ritorikadan góri adamdardyń ádettep sóileý tiline qarai jýyqtatty. Osy baǵyt anyq seziletin Bokkachchonyń «Dekamerony», Longtyń «Dafinis pen Hlaiasy», Petroniidiń «Satirikony» Apýleidiń «Altyn esegi» («Metamorfozasy») antikalyq romannyń endi oryn bosatpaityndai bolyp, osharyla ornyǵýyna aita qalarlyq áser etti. Olarda jeke adam sheshýshi tulǵaǵa, qarapaiym turmystyq kepter kózsiz erlik hikaialaryndai tartymdy oqiǵa jelisine ainaldy. Antikalyq romannyń osy sipattary ortaǵasyrlyq romandarda airyqsha talap etiletin eń basty sharttar bolyp tabyldy. Bul rette, eń aldymen, rytsarlyq roman etek jaidy. Oǵan da antikalyq romandaǵydai erlik taqyryby, qaharmandyq siýjet ózek boldy. Biraq, ol burynǵydai asyrmalap áspetteý, kótermelep keiipteý jolymen emes, adam boiyna shaq, kóńilge qonymdy, shyndyqqa úilesimdi sipattamalar arqyly júzege asty. Keiipkerdiń ishki jan-dúniesine, qýanysh-renishine, kúiinish-kúizelisterine kóbirek mán berildi.
Mundai ortaǵasyrlyq roman keibir ádebietterde avantiýralyq, rytsarlyq romandar keipinde, ekinshi bir ádebietterde, máselen, frantsýzdarda, ǵashyqtyq oqiǵalaryn kóbirek qaýzaityn kýrtýziandyq romandar keipinde óristedi. Bul týyndylarda áýeli miftik qasietterden góri folklorlyq qasietter ústemirek tústi. Keiin odan da arylyp, birjolata realistik sipatqa kóshti. Bul aǵym tek batysta ǵana emes, shyǵysta da órken jaidy. Arabtardyń «Sirat Antarynda» bir taipanyń ómirinen alynǵan arhaikalyq siýjet kosmopolittik avantiýralyq rytsarlyq sarynda mazmundaldy. Orta ǵasyrlyq túrik, parsy sóz ónerinde baiyrǵy dastandyq siýjet keiingi romandarǵa tán ejiktemeli zerdeleý men naqtylamaly keiipteý arnasynda órbidi. Iran men Ázirbaijannyń óleńmen jazylǵan hikaialary prozalyq shyǵarmadaǵydai bastan-aiaq bir adamnyń basyndaǵy hal-ahýaldy táptishtei sóz etedi. Nizami jyrlaǵan «Láili-Májnún» men «Husraý-Shyryndy-aq» alyńyzshy.
Oqiǵalyq jeliniń romandanyp, bir adamnyń ǵana basyna qurylýy, kórkemdik mátinniń ásire boiamadan qashyp, qarabaiyr tirshilikke orailasyp prozalanýy janrlyq-stildik áralýandyqty kúsheitti. Ol árqily estetikalyq reforma arqyly júzege asty. Eposqa tán kóp keiipkerlilik pen kóp taqyryptylyq álsirep, bir adamnyń basynda bolǵan bir ǵana oqiǵany qaýzaityn novellistika keń etek jaidy. Ol tańǵalmasyńa qoimaityn tańsyq oqiǵalardy ǵana sóz etti. Keiin ol sipat ta sapalyq ózgeriske ushyrady. Asa sirek kezdesetin tosyn oqiǵalar ǵana emes, tirshiliktiń aiaq attaǵan saiyn kózge uryp otyratyn úirenshikti kolliziialary da shyǵarma jelisin túze aldy. Burynǵy ádebiet kóp mensine qoimaǵan qarabaiyr gápter men qarapaiym adamdar qalamǵa jii iligetin boldy. Elden ala bóten erlikter men kúidirip-jandyrǵan ǵashyqtyq qana emes, erotika men qylmys, aila-sharǵy men ánsheiin baqai esep te tartysty shiryqtyra túsetin dramatýrgiialyq tuzdyqtarǵa ainaldy. Eýropalyq novellistikany bylai qoiǵanda, úndiniń «Pachatantrasy», arabtyń «Myń bir túni», parsynyń «Kamar az-zamany» men «Toty-namasy» túriktiń «Bu adamy», turannyń «Qoja Násiri» men «Aldarkósesi» buǵan jetkilikti dálel bola alady.
Sóitip, epos jiliktelip, novellalarǵa (hikaiattarǵa) ydyrasa, ol ejiktei zerdeleý men qazymyrlana keiipteýdiń, kózben kórip, qolmen ustaǵandai ilanbasyńa qoimaityndai qylyp naqtylai sýretteýdiń esebinen qaitadan ulǵaiyp, kólemdi romandarǵa aýysty. Ol dástúrli ásirelei, áspettei sýretteýdiń ornyna ajýalai baiandaýǵa, kekete keskindeýge, tabalai taldaýǵa, saiqymazaq saraptaýǵa beiim turdy. F.Rableniń «Gargantiýa men Pantagriýel», M.Servantestiń «Don-Kihot» romandary, mine, osylai dúniege kelgen-di. Ospaqtai otyryp, oisyratarlyqtai tragikomediialyq baiandar týǵyzý jylpostyq romandy úrdiske engizip, ony birte-birte turmystyq-áleýmettik romanǵa ulastyrdy. Biraq, budan romannyń shyǵýy epikany dúniedeginiń bárin qubyjyqtandyryp kórsetetin qisyq ainaǵa ainaldyryp jibergen eken degen qorytyndy týmasa kerek. Kerisinshe ejelgi miftik jáne folklorlyq estetikadan týyndaǵan epos birte-birte ásireleý men áspetshildikten arylyp, qarapaiym jan ieleriniń basyndaǵy qarabaiyr tirshilikti qaz-qalpynda beineleýge jetildi. Sonyń nátijesinde kádýilgi adam tabiǵatynyń árqily taǵdyrlarǵa orai árqily sipatta kórinýinen rytsarlyq, jylpostyq, kýrtýziandyq, turmystyq romandar paida boldy. Solai jiliktelgen san sipatty roman psihologiialyq taldaý men janrlyq sintez arqyly jalpy adamzatqa ortaq sipattardy bir adam taǵdyryna jinaqtap, jan-jaqty ashatyn saliqaly áleýmettik-psihologiialyq romanǵa bet burdy. Ejelgi epostyń osy zamanǵy san qyrly sarapshyl romanǵa ainalýynyń mundai evoliýtsiiasy – tarihi poetika dep atalady.
Bul termindi alǵash ret qoldanysqa engizgen akademik A.Veselovskiidiń paiymdaýynsha, batyrlyq epos qaharmany – halyq ómiri men jeke adam taǵdyryn – áý bastan bóline-jarylmas bir tutastyqta beinelese, keiin qalyptasqan roman keiipkeri ondai birtutastyqty ózin-ózi jete tanyp, óz taǵdyrynyń túpki maǵynasyna qapysyz qanyǵý arqyly túisigetin boldy. Sondyqtan osy zamanǵy romandardyń ózegin álgindei jarastyq emes, kóbine kóp, kerisinshe, adamdardyń naqty taǵdyry men onyń túp tabiǵaty jasaqtaityn etene múdde-maqsattarynyń arasyndaǵy sáikessizdikter quraidy. Sóitip, roman da epos, biraq, jeke adam taǵdyrynyń eposy bolyp tabylady. Bul, negizinen, adam men qoǵam arasyndaǵy qatynastardyń ózderine tán sipatta tabiǵi óristeýinen órbidi. Soǵan bailanysty roman ashyq nemese tuiyq dep sipattalady. Tuiyq roman kóbine kóp bir adamnyń taǵdyryna, tipti, onyń basyndaǵy bir oqiǵanyń tóńiregine qurylsa, ashyq romandaǵy qaharman taǵdyrynyń máni ómir súrip otyrǵan ortasymen san qily qarym-qatynasynyń jan-jaqty saraptalýymen ashylady. Tikelei bir adam taǵdyryn zerdelei otyryp, sol tustaǵy qoǵamnyń ómirin tereń taldady. Máselen, O.Balzak árqily ortalyq keiipkerlerdiń taǵdyrlaryna jeke-jeke roman arnap, olardyń árqaisysyn jeke-jeke suryptai otyryp, búkil adamzat qoǵamynyń jiyntyq saraptamasyn jasaityn «Adamzat komediiasyn» týǵyzdy. F.Dostoevskii romandary da osyndai baǵytta órbidi. Biraq, olardy «Adamzat komediiasynan» góri «Adamzat tragediiasy» dep ataǵan durysyraq bolar edi. Óitkeni, Dostoevskii adamzat basyndaǵy baqytsyzdyqtardy ashyqtan ashyq tragediialyq sarynda aishyqtasa, Balzak tragikomediialyq, tipti, tap-taza farstyq turǵyda sheshimdedi. Al Lev Tolstoi sýretteý men keiipteýdi obektivtendirý men sýbektivtendirýdi jarystyra paidalanyp, Balzak pen Dostoevskiilerdiń ár romanda ár qyrynan úńilgen alýan sipatty adamzatty keńqarymdy bir romanda árqily keiipkerdiń árqily dúnie túisinýi turǵysynan ár qyrynan jiti zerdelengen, meilinshe mol aýqymdy saraptamasyn qapysyz somdap bere aldy. Ol adamzat bolmysyn tutastai qarastyryp, jiliktep jikteitin epopeialyq roman («Soǵys jáne beibitshilik») jazýda da, adamzat basyndaǵy eń ózekti máselelerdiń árqaisysyn jeke-jeke sarqa tolǵaǵan daralama romandar («Anna Karenina», «Arylý») jazýda da, muhit túbinen injý, jer qyrtysynan almas izdegendei tuńǵiyq tereńge boilaityn súńgýir sipatty hikaiattar jazýda da álemdik prozanyń eń shyrqaý biigine samǵap kóterile aldy. Bul – búgingi kórkem oidyń zenitine ainalǵan eń zeńgir koordinattar edi.
Álemdik epikanyń osyndai asa kúrdeli evoliýtsiialyq jolynan ótý úshin ulttyq ádebietterdiń bári-bári birdei qarqyndylyq, birdei jemistilik tanyta alǵan joq. Joǵaryda kórsetilgendei ejelden jazý-syzýy bar elderdiń ózderi bul jolda aldy eki myń jyldan, arty bir myń jyldan asatyn asa uzaq sapar shekti. Shyndap kelgende halyqtyq epostyń avtorlyq romanǵa ainalýy kitap basý isimen tyǵyz bailanysty boldy. Gýtenberg kitap basýdyń tehnikalyq tásilderin oilap tapqannan bergi 667 jyl álem halyqtarynyń epikalyq kórkem shyǵarma týdyrýdy túbirimen qaita júielegen sheshýshi kezeńi boldy. Bul tehnikalyq jańalyqqa aldymen qol jetkizgen ádebietterdiń ózderi mundai estetikalyq turǵydaǵy túbegeili qaita qarýlanýda árqaisysy árqily nátijege jetti. Óz tusyndaǵy barsha áleýmettik kóńil kúidi bir keiipkerdiń basyna toǵystyryp, «ashyq» jáne «ekstensivti» romandy alǵash týdyrǵan, «Don-Kihotty» jazǵan Migel Servantesti bergen ispandar edi. Ol kezde feodaldyq tomaǵa-tuiyqtyqtyń qushaǵyndaǵy basqalardy bylai qoiǵanda basybaily kiriptarlyqty aldymen kúiretip, burynǵy sharýalar óz noqtasyn óz qoldaryna alyp, egistikteri men fermalaryn tastap, manýfaktýralarǵa qarai jappai shubyrǵan aǵylshyndardyń ózderi kópke deiin batyrlyq dastandary men tóbe shashyńdy tik turǵyzatyn tóten zulymdyqtarǵa toly tragediialardyń áserinde júrdi. Alaida keiin adamdardyń minez-qulqy men áleýmettik bolmysyn realistik turǵyda tiptendirýdi birinshi bolyp qolǵa alǵan aǵylshyn Filding pen T.Smollet, adam taǵdyryn tarihi oqiǵalarmen astastyra sýretteýdi bastaǵan aǵylshyn Valter Skott boldy.
Adamdardyń jan dúniesi men qoǵamdyq evoliýtsiiany ózektestire zerdeleýde úńgime psihologizm men qazbalama áleýmettik taldaýdy úilestirýdiń ne tamasha úlgisin frantsýz Stendal, G.Flober, G.Mopassan, O.Balzaktar kórsetti. VII ǵasyrdan bastap avantiýralyq romandy, XVIII ǵasyrdan bastap tuiyq romandy jete meńgergen nemis ádebieti roman janrynda oza qimyldaǵan frantsýzdar men aǵylshyndarǵa tek XX ǵasyr basynan, S.Tsveig, E.Remark, L.Feihtvanger, Genrih jáne Tomas Manndar shyqqan soń ǵana baryp, azýly básekeles bola aldy. Prozany Elladadan elden buryn úirengen italiandar tek XX ǵasyrda ǵana eýropalyq romanda ózderine laiyq oryndarǵa ie bola bastady. Álemdik prozada XX ǵasyrdyń basynan oza shaýyp báigi alǵan úzdik qubylys – soltústik amerikalyq, ekinshi jartysynan bastap – latynamerikalyq roman dáýirledi. XIX ǵasyrda osyndai teńdesi joq qarqyndaýdy orys prozasy kórsetip edi. XVIII ǵasyrda M.Chýlkov, A.Izmailov, V.Narojnyilardyń shákirttik jattyǵýlarynan turatyn olpy-solpy orys prozasy XIX ǵasyrda N.Gogol, I.Týrgenev, F.Dostoevskii, L.Tolstoi, A.Chehov, I.Býninderdi birinen soń birin jarqyratyp shyǵaryp, kóz jetkizbes biiktik pen qashyqtyqqa kóz ilespes jyldamdyqpen shyǵandai ozdy. Bul – kórkemónerdegi, onyń ishinde ádebiettegi sharyqtai ósýdi uzaq ýaqyt emes, birden biikke sermep, tereń boilap, keńinen qamti alatyn qudiretti talanttar júzege asyratynyn daýsyz dáleldep berdi.
Mine, osyndai álemdik tájiribemen salystyrǵanda qazaq epikasynyń evoliýtsiialyq damý qarqyny qandai? Buny stratigrafiialyq turǵydan jiti zerdelemei turyp: «Muhtar Áýezov osynshama ulyqtaityndai sonshama ne bitirip edi?» – deitin kópke deiin ádebi ortany kúbirtkedei úńgip kelgen ázázil saýalǵa tyńǵylyqty jaýap bere almaimyz. Tól ádebietimiz óz topyraǵynda ózge de túrik-mońǵol ádebietterindei miftik, folklorlyq tamyrlardan bastaý alyp, aýyzsha shyǵarylyp, aýyzsha taratylý jolymen damyp kelgendigi belgili. Son
dyqtan da, arǵydaǵy Sypyra jyraý, Shalkiiz, Qaztýǵan, Dospambet, Jiembet, bergidegi Buqar, Tátiqara, Shortanbai, Dýlat, Súiinbai, Mahambet, Murat, Balqy Bazarlardai óren júirikterdiń kóp bolǵandyǵyna qaramastan epikalyq dastan, jyr-tolǵaý arnasynan asa almady. Evoliýtsiialyq ilgerileýdiń ózi etene dástúrler men baiyrǵy túrlerdiń ishki múmkindikteri aýqymynda júzege asty. Ol jaǵdai Shádi tóre, Ábýbákir, Naýsha, Shákárim, Sultanmahmut, Sháńgerei, Bókei, Ǵumar Qarash, Turmaǵambet, Mailyqoja syndy jazba, nemese jartylai jazba-ádebiet ókilderiniń bolǵandyǵyna qaramastan aita qalarlyqtai ózgere qoimady.
Óitkeni, ulttyq damýdaǵy túbegeili ózgeris buǵan deiin syrt qalyp kelgen álemdik damýdyń ozyq baǵyttaryna bel sheship táýekel etpei turyp, oidaǵydai júzege aspaityn edi. Tipti ondai nar táýekel tabylǵan kúnniń ózinde, ony jeter jerine jetkizbei tynbaityn tegeýrindi talant kerek edi. Ol týmai turyp qalaǵan maqsatymyzǵa báribir jete almaýshy edik. Qashan Abai týǵansha biz de sol kúndi bastan keshtik. Áleýmettik ozyq kózqarastar men sol joldaǵy jekelegen izdenister úirenshikti folklorlyq úlgilerden kópke deiin alysqa uzap kete almady. Qazaq poeziiasy sol kezdegi zaman men adamnyń barsha rýhani suranystaryn tolyqtai ótep qana tynbai, aita qalarlyqtai ilgeri bastyra alatyn kásibi jazba poeziiaǵa, zamanaýi shynaiy lirika men realistik poemaǵa dendep bara qoimady. Olai bolýy úshin tek óz ultynyń ǵana emes, óz tusyndaǵy búkil adamzattyń ozyq oiy men ozyq estetikasynyń shyrqaý biigine bir-aq samǵap kóterile alǵan suńǵyla bilim, surapyl talantqa ie Abaidai alapat tulǵa kerek edi. Abai bizdiń kórkem sózimizdi adamzat aqyl-oiynyń shyrqaý shyńyna, kórkem oidyń naǵyz ǵaryshtyq biigine birden kóterip berip edi.
Alaida, ulttyq ádebiet oza damyǵan jalǵyz janrdyń, onyń ústine, uzaq ýaqyt aýyzsha aitýǵa baýlynǵan ejelgi epikalyq poeziianyń aýqymynda naǵyz osy zamanǵy zerdeleý qubylysyna ainala almas edi. Ol úshin adamzat kórkem oiy men áleýmettik sanasynyń eń bir utymdy ádisterimen qarýlandyryp, tyń jatqan tuńǵiyq qabattaryna boilatatyn jańa janrlardy, ásirese, álemdik ádebi damýǵa sheshýshi yqpal etken osy zamanǵy prozanyń sýretkerlik arsenalyn kemel meńgerý kerek edi. Abaidai júrek jutqan erlik pen qadalǵan jerinen qan almai tynbaityn qazymyr oishyldyq, shider úzgen danyshpandyq kerek edi. Muhtar Áýezov dál sondai búkil qazaq jurty ǵasyrlap tolǵatqan, keń-baitaq qazaq saharasy ǵasyrlap saǵyna kútken sańlaq tulǵa bolyp shyqty. Al Áýezovke deiingi qazaq ádebietindegi prozaiktik tájiribe Abaiǵa deiingi aqyndyq dástúrlermen tipti salystyrýǵa da kelmeitindei tym áljýaz edi. Folklorlyq proza úlgilerinen «Aldar kóseden», avtorlyq proza úlgisinen Abaidyń «Ǵaqliiasynan» basqa ilip alar eshteńe joq edi. Ras, Spandiiar Kóbeevtiń «Qalyń maly», Mirjaqyp Dýlatovtyń «Baqytsyz Jamaly», Sultanmahmut Toraiǵyrovtyń «Qamar sulýy», Ybyrai Altynsarinniń, Ǵumar Qarashevtiń, Beiimbet Mailinniń shaǵyn epikadaǵy talpynystary, Sábit Muqanov, Ǵabit Músirepovtiń tyrnaqaldy týyndylary bar edi. Biraq, olardyń taqyryptyq eleýlilikteri men áleýmettik pafostaryna qaramastan, kórkemdik, sýretkerlik deńgeii áli jattyǵý deńgeiindegi dúnielikter edi. Ras, olardan qai jaǵynan da kósh boiy ilgerilep ketken Júsipbek Aimaýytov shyǵarmalarynyń qazaq prozasynyń qalyptasýynda úlken tarihi mańyzǵa ie ekendikteri daýsyz. Alaida, olardy Aimaýytovtai mol sýretkerlik tegeýringe ie qalamgerdiń shyǵarmashylyq múmkindikterin tolyǵymen asha alǵan qapysyz týyndylar edi dei almaimyz. Onyń ústine Muhtar Áýezovtiń tańdanbasyńa qoimaityndai tamasha startyna birden bir túrtki bolǵan yqpal kózi jalǵyz sol edi deý de aqiqatqa sáikespes edi.
Ol kezdegi qazaq prozasynyń osynshalyq balańdyǵyna qaramastan, Áýezovtiń prozadaǵy alǵashqy aiaq alystarynyń sonshalyqty myǵym, sonshalyqty nyq bolǵandyǵyna qairan qalmasqa bolmaidy. Bar bolǵany shetaimaq qalanyń bes synyptyq mektebi men qysqa merzimdi muǵalimdik seminariiasyn bitirgen, bir jyl medrese oqyǵan dala bozdaǵy bunyń bárine kóz maiyn saryqqan oqýdyń, eń úzdik úlgilerdi erinbei-jalyqpai timiskilegen tyńǵylyqty shtýdiianyń arqasynda emes, tabiǵattyń «ketse, saǵan ketsin» dep aiamai, asyryp-tógiltip bere salǵan meilinshe mol talantynyń arqasynda jetip edi. Taǵdyr men tarihtyń týmai jatyp kórsetip baqqan quqailary men asa qatal synaqtarynyń saldary edi bul. Búkil ulttyq bolmysymyzdyń qyry men syrynan eshteńeni qaǵys qaldyrmai, túgel kórsetip bere alǵan taǵylymǵa toly ósken ortasynyń sezimtal kókirekke der kezinde egip úlgergen jemisteri edi. Ómir boiy tynshý kórmei ótken názik júregi men elgezek aqyl-oiynyń sergeldeń izdenisteriniń naqty nátijeleri edi.
Ol zertteý órisi men kóterer taqyryptaryn, aitar oiynyń aýqymyn alysqa bilim izdep ketpei turyp-aq, aýylda júrip-aq ábden saralap alǵandai. Onyń oqýǵa barmai turǵandaǵy aiaq alysy men qalam tartysyn, tańdanǵan sýretkerlik-azamattyq ustanymyn shyǵan qiyrdaǵy albyrt jas talapkerden emes, Parij, London, Peterbýrg syndy álemdik astanalardan ǵana tabylatyn talǵampaz ádebi salondardaǵy tarlan sýretkerlerden ǵana dámetýge bolatyndai. Asqan qyraǵylyq jáne múlt ketpes mergendikten aq qaǵazǵa móldirep túsken qyr shyndyǵynyń keskindemeleri, onda qaýzalǵan taqyryp pen kóterilgen máselelerdiń áleýmettik saliqalylyǵy, kúnde-kúnde kóz qajytqan qamyryqty ahýaldardyń qaltqysyz nanymdylyǵy – eýropalyq novellistikanyń áldeneshe ǵasyrlap áreń jetken biikteri edi. «Qorǵansyzdyń kúni» men «Qaraly sulý», «Eskilik kóleńkesi» men «Kúiip janý», «Jetim» men «Kim kináli» syndy kóre-kóre kóńildi de kónterilendirilip jibergen tym qazaqýar qyrsyqtar men áleýmettik keselderge buryn-sońdy qazaqqa tán bola qoimaǵan atymen sony kózqaraspen, shymyrlaǵan sezimtaldyq pen shyńǵyrǵan azamattyq shamyryǵý turǵysynan zerdelengen zergerlik týyndylar edi. Leningrad ýniversitetinde oqýda júrip, jazǵy demalysta elden estip baryp jazylǵan «Qarash-qarash» oqiǵasynyń ózi nege turady?! Bir kisiniń basyndaǵy bir ǵana oqiǵany qamtityn shap-shaǵyn epikalyq keńistik ulan-ǵaiyr qazaq dalasynyń qai pushpaǵynyń da zyǵyrdanyn qainatqan qasirettiń tóbesinen dóp basady. Áleýmettik paiymdaýlarynyń dáldigi, psihologiialyq taldaýlarynyń úiirimdiligi men iirimdiligi, kompozitsiialyq bitimniń jumyrlyǵy jaǵynan bul qai baǵańa da tatityn qapysyz sheberlerdiń ǵana qolynan shyǵatyn úzdik týyndy. Dál osyndai tańǵalǵannan tańdaiyńdy talmap jutyp qoiardai tamasha shedevrler sanatyna adam túgili jan-janýardyń ózine jer bastyryp júrgizbeitin áleýmettik qaraýlyq pen qataldyqty jerine jetkize áshkerelegen «Kókserekti» jatqyzýǵa bolady.
Qysqasy, Muhtar Áýezov áigili Peterbýrg ýniversitetine ádebiette ustanar baǵytyn, júrer jolyn bilmegendikten emes, kókiregin kernep bara jatqan azamattyq ýyt pen sýretkerlik talantty keńinen pash eter shyǵarmashylyq óris izdep bardy. Ózi janyńdai jaqsy kóretin qyr turmysy men qyr adamdarynyń eki aiaqtaryn bir etikke tyǵatyn, tyǵyryqtan tezdetip shyǵaratyn jol izdep bardy. Jańalyq jeleýimen eskilikten beter jalmap-jutyp bara jatqan jappai áleýmettik esirýden óz júregin bebeýletken etene qaýymdy qalai arashalap qalýdyń amaldaryn izdep bardy. Saýǵa surap barǵan joq, darý izdep bardy. Álemdik ádebi damýdyń teoriiasy men tarihy onyń beimaza áleýmettik ómirden bir sát te aýlaq turýǵa bolmaidy degen óz qaǵidasyn, tól tujyrymyn odan ármen bekite túsedi. Jastaiynan «Alashorda» úkimetine, onyń jastar qanatynyń jumysyna belsene aralasady. 1919 jylǵy Alashorda men Keńes úkimetiniń arasynda bolǵan kelisim boiynsha, qazaq ziialylary keńestik qurylysqa atsalysady. Áýezov te áýeli Semei gýbrevkomynda, oblrevkomynda árqily qyzmetter atqaryp, oblystyń atqarý komitetiniń tóraǵalyǵyna, Qazaq ASSR-i atkomynyń tóralqa músheligine, saiasi hatshylyǵyna sailanady. Alaida, bilikke qapysyz qoly jetken soń Keńes ókimeti qazaq ziialylarynan qashqaqtaýǵa kóshedi. Olardy alashordashyl, ultshyl dep aiyptap, saiasat sahnasynan aýlaqtata bastaidy. Áýezov te 1922 jyly Orynbordaǵy qyzmetin tastap, Tashkentke oqýǵa ketýge májbúr bolady. Endi ol ádebi shyǵarmashylyqqa dendep kirisedi. Joǵaryda atalǵan kóptegen prozalyq, «Eńlik-Kebek», «Qaragóz» syndy dramalyq týyndylar álgindei áleýmettik kúrestiń áserinen týady.
Alaida jańa ideologiia birjolata bet qaratpaityn saiasi monopolizmge umtylady. Adam bostandyǵy, sóz bostandyǵy, pikir jarysy jaiyna qalady. 1923 jyly Áýezov partiiadan shyǵarylady. Sol jyly Leningrad ýniversitetine oqýǵa aýysady 1924-25 jyldary Semeidiń muǵalimdik tehnikýmynda oqytýshy bolady. Biraq saiasi qýdalaý ony iz jasyrýǵa májbúrleidi. 1925 jyly Leningradqa qaityp barady. Oqi júrip Qazaqstandaǵy oqýlyqtar jazý, ádebi muralardy jinaý isterine aralasady. «Qarash-qarash oqiǵasy», «Qily zaman», «Han Kene», «Kókserek» sol jyldary dúniege keledi. Qyzmette júrip, qoǵamdyq sanaǵa sińire almaǵan maqsat-murattaryn ádebiet arqyly nasihattaýǵa tyrysady. Alaida, ideologiialyq qysymnyń temir qursaýy saiasi tájiribe túgili ádebi qiialdy azatshyldyq ideiasynan aýlaqtatýdy kózdep, qataiǵan ústine qataia túsedi. Alash kósemderi tegistei ustalyp, jer aýdarylady. 1930 jyly 16 qyrkúiekte Áýezov te qamalady. Bes túrli aiyp taǵylyp, eki jylǵa jýyq tergeledi. 1932 jylǵy sáýir aiynda úsh jylǵa shartty túrde bas bostandyǵynan aiyrylady. 1932 jyly 10 maýsymda respýblikalyq baspasózde «Ashyq hat» jazyp, «Qaragóz», «Qily zaman», «Han Kene», «Eńlik-Kebek» syndy týyndylarynan bas tartady. 1940 jylǵa deiin oqytýshylyq, aýdarmashylyq, kitap nasihattaý syndy mailyq-sýlyq jumystarmen kún kóredi.
Odan arǵy on toǵyz jylyn Abai ómirinen tórt tomdyq roman jazýǵa arnaidy. Onyń alǵashqy eki kitaby úshin 1949 jyly Keńester Odaǵynyń Memlekettik syilyǵyn alady. Úshinshi kitaby qaitadan synǵa ushyrap, patriarhaldyq ótkendi dáripteý dep baǵalanady. Bul aiyp tek bir kitapqa ǵana emes, búkil ádebi-ǵylymi shyǵarmashylyǵyna taǵylady. Arnaiy ideologiialyq qurylymdar Áýezov tabystaryna kórealmastyqpen qaraityn ishteri tar ádebi-ǵylymi shyǵarmashyl kúshterdiń qolymen ot kóseidi. 1953 jyly taǵy da qamalý qaýpi týady. Máskeýge ketip, bas saýǵalaidy. I.V.Stalin ólip, jeke adamǵa tabynýshylyqtyń mansuqtalýy Áýezov basyna tóngen qater bultyn seiiltedi. 1959 jyly oǵan Lenindik syilyq berildi.
Sol «Abai jolyna» Lenindik syilyq berilgennen bermen qarai álemdik ádebi syn Áýezovti XX ǵasyr ádebietiniń eń iri tulǵalarynyń qatarynda baǵalai bastady. Lýi Aragon, Alfred Kýrella, t.b. halyqaralyq tanymaldyqqa ie oishyldar ony jalpy planetalyq ádebi úderistegi úlken qubylys retinde baǵalady. Bul bizdi sheksiz qýantady. Qaraly kúnderde Nikolai Pogodin, Nikolai Tihonov, Kornelii Zelinskii, Evgeniia Knipovich, Zoia Kedrina syndy ádebiet bilgirleri ony sotsialistik realizm ádebietiniń tý ustarlary sanatyna qosty. Áýezov – ekinshi Abai, shyǵystyń Sholohovy deitin baǵalar ainalymǵa endi. Buǵan da apshýdyń reti joq. Mundai baǵa ekiniń birine, onyń ishinde jazbasha damý úrdisine tolyqtai kóshkenine elý-alpys jyl endi ótken tumsa ádebietterge buiyra bermeitin qoshemet. Alaida, niet durys bolǵanmen, ulttyq ádebietimizdiń damý jolynan jetkilikti habardar bolmaǵandyqtan Áýezovtiń qazaq mádenieti úshin, onyń ishinde ádebieti úshin teńdesi joq tarihi mańyzyn aiqyndaýda dál basýdan góri syrt jobalaý, mańailai dolbarlaý basymyraq. Biz eger álgindegi ómirbaiandyq derekti manaǵydan bergi sóz etip kele jatqan álemdik epikanyń bastan keshken estetikalyq evoliýtsiiasy arnasynda qarastyrar bolsaq, kóp nársege kózimiz jete túser edi.
Áýezov qaitys bolarynan az-aq buryn «Literatýrnaia gazeti» betinde «Osy zamanǵy roman jáne onyń basty keiipkeri» atty maqala jazdy. Onda irgeli sýretker keńestik óner men estetikany uzaq jyl bilep kelgen turpaiy sotsiologiiaǵa atyn aitpai shabýyl jasady. Ásirese, tapshyldyq pen tartyssyzdyq, boiamashyldyq pen partiialylyq keńestik romandy birjolata bilep-tóstegendiktiń saldarynan meńdep alǵan kózapara qarabaiyrlyq pen rýhani qanatsyzdyqty qatty synǵa aldy. Qarapaiym eńbek adamy men qulaqkesti maidangerlerdi dáriptegen bolyp, psihologiialyq taldaýy jaǵynan taiyz, áleýmettik taldaýy jaǵynan azýsyz bolyp ketken belletristikalyq arzymsyzdyqty ajýa etti. Bul ádetten arylý úshin osy zamanǵy prozanyń kindik keiipkeri intellektýaldy qaharman bolý kerek degen kontsept usyndy. Alaida, ol kezdegi ulttyq ádebi syn da, odaqtyq ádebi syn da uly jazýshynyń bul pikirin jan-jaqty talqylap, odan ári oi sabaqtap, damytyp ákete almady. Shyn máninde, bul arqyly qazaq klassigi óz tusyndaǵy keńestik belletristikaǵa kóńili tolmaitynyn bildirýmen qosa, óz kóńilinde júrgen shyǵarmashylyq josparlardy ortaǵa saldy. Eń bastysy, ózi jazǵan shyǵarmalardy baǵamdaýǵa qai turǵydan kelgenniń durys ekenin ańǵartty. Rasynda da, onyń aqsaqal kezinde qaitalap aityp otyrǵany – óziniń qyrshyn bozdaq kezinen tapjyltpai ustanyp kele jatqan ishki túiini, azamattyq-sýretkerlik kredosy edi.
Shyntýaitynda, ol saiasatqa ádebietten kelgen joq, ádebietke saiasattan baryp edi. Óitkeni, kóshpendi dúniedegi áleýmettik yqpal negizinen sardarlyq pen abyzdyq arqyly júzege asty. Áskeri jaǵdaida sardarlyqqa, beibit jaǵdaida abyzdyqqa salmaq kóbirek túsetin. Áýezov týǵanda qyr turmysyn bodandyq meńdep, bir kezde bilep-tóstegen batyrlyq institýty aýyl arasyndaǵy barymtadan basqa barar jer, basar taýy qalmai, órisi tarylyp, túbegeili joiylyp bitýge ainalyp edi. Otarshyldyq jaǵdaiynda el aldyndaǵy azǵantai bedel jaýgershilik zamanynda azýy alty qarys sardarlyqpen taitalasqan abyzdar men jańa kúsheiip kele jatqan dáýlettiler arasynda bóliske túsetin edi. Sońǵysy kúsheiip, aldyńǵysy álsirei bastap edi. Bir kezde Tóle bi: «Batyr degen baraq it, kez kelgen doly qatyn týady; bi degen – aqyldyń keneni, ilýde bireý týady» – dep kijinse, endigi biler: «Aýyzy qisyq bolsa da, bai balasy sóilesin» – dep kúiiner edi. Áýezov osy kórer kózge dáýreni ótip bara jatqan abyz qaýymnyń aqyrǵy jurnaǵy edi. Sondyqtan ol týmai jatyp abyzdyq taǵdyrdy tańdady. 1908 jyly Semeidegi Kamaliddin haziret medresesinde oqyp, 1910 jyly bes klastyq orys-qazaq mektebine túsedi. Sonda júrip, «Daýyl» atty tyrnaqaldy týyndysyn jazady. 1915 jyly muǵalimder seminariiasyna túsip, «Eńlik-Kebek» pesasyn jazady. Bozbala Muhtar Muhammed paiǵambarymnyń izbasary bolǵan halif áýletinen tarap, Turandy dinge moiynusyntýǵa kelgen túp babasynan bermen qarai atakásip bolǵan abyzdyqtyń zamanǵa orai aǵartýshylyqqa aýysýyn jaqtaidy. Dindar tuqymnan tarasa da, zaiyrly damýdy tańdaidy. Sóitip, ol ustazdyqty óziniń taǵdyr-talaiy sanady. Ádebietti sol ustazdyqtyń bir órisi dep bildi. Dúnieden ótkeninshe osy uǵymynan aýytqyǵan emes.
Onyń týmai jatyp, qolyna qalam alýy ataqqumarlyqtan týmaǵan edi. Ol kezde aqyndyqpen, jyraýlyqpen at shyǵaryp, mal tabý úrdisten qalǵan. Oqyǵandyq ta muratqa jetkizbeitin. Balqoja bidiń urpaǵy basymen birinshi bilimpaz Ybyrai Altynsarin mektep taqtasynyń qasynda kúibeńdep ótti. Joshydan tarap, taq mingen Shyńǵys tóreniń uly Shoqan sailaýǵa túsip, patshany kórgen oqymysty basymen maly kóp maitymaqtan mansabyn asyra almady. Qaradan shyǵyp han bolǵan Qunanbaidyń Abaiy qansha jerden Aristotelmen ishtes hakim bolsa da, bolystyqqa talasyp, atalastarynan taiaqqa jyǵylyp, bosqa qaldy. Munyń bári óz noqtasyn ózi ustai almaǵan halyqtyń tek bilikten ǵana emes, eldikten de aiyrylatynyn kózge uryp kórsetip berdi. Ulttyq memlekettilikke endi bet túzep kele jatqanda, otarshyldyq quryǵyna túsip, handyqtan aiyrylyp, odan qońsy gýberniialardyń qorjynyna túsip, bes-altyǵa jarylyp, ol dáýrennen de aiyryla jazdaǵan qazaqtyń baǵyna basbuzar imperiia tarady. Otarshyldyqtyń saldarynan jer tutastyǵynan da, ult tutastyǵynan da jurdai aiyrylyp, uiymshyldyq uiytqysy da irip-shirip ketken qazaqtyń endigi kúni qandai bolmaq? Sol toz-toz kúii qala ma? Joq, etek jaýyp, es túgendep, eńse tiktep, el bola ala ma?
Bul áli dúdámal edi. Qazaq jeriniń jyrtystyń shúberegindei shartarapqa julym-julym bolyp shashylyp ketkenin bylai qoiǵanda, eli de yryń-jyryń bolyp, uiytqysy taýsylǵan kúbidegi shalaptai syldyrap qalyp edi. Bul jaǵdai óz upaiy túgel dáýlettiler jaǵynyń miyna da kirip shyqpaityn. Áýelden bar áleýmettik ezgige, otarshyldyq ezgi qosylyp, eseńgirep qalǵan buqaranyń kóz sholasy álgilerden de tar edi. Áýeli Táńirge, sosyn Qudaiǵa, sosyn Allaǵa, sosyn aq patshaǵa tabynyp, bet-betterine bastaryn saǵattap, bostan bosqa dalaqtap júrgen jalǵyz bailar emes edi. «Kedeidiń zamany týyp, óz aýzym qyzylǵa jetse, qyzyn uraiyn, bai qurysyn!» – dep qurjyńdaityn, B.Mailinniń tilimen aitqanda, myrqymbaishyldyq, saiasi terminologiiaǵa salsaq, paýperistik tapshyldyq, keshegi ejireigen ákimgerlikti óz qolyna túsirip, ese qaitarǵysy kelgen edireńbai revanshizm, saiasi óshtestik, «Aitaq» dese, alaqailai shabatyn solaqailyq, shala saýatty sholaq belsendilik pen áleýmettik shalaǵailyq qasqyr tartqan ólekseden órbigen aqsary bas qurttai qujynap qoia berdi.
Sondai sumdyqty kórip, jaman tústen shoshyp oianǵandai, sezimi sergek, oiy tunyq, senimi setinemegen talantty jas saýat ashyp, sanatqa kirgen boida áleýmet isine aralasty. Aqyly men kúsh-qairatyn aldymen qyrdy jailaǵan qyrsyqtan, qazaqty azdyryp bara jatqan azaptan aryltýǵa jumsaǵysy keldi. Júsipbek Aimaýytovpen birigip jazǵan «Qazaqtyń ózgeshe minezderi» degen maqalasy ulttyq maqtanyshtan emes, ultqa jany ashyǵan ar-namystan týǵan edi. Dál osy sezim ony «Alashorda» men «Jas azamatqa» bastady. Qolyna qalam alǵyzyp, «Abai» jýrnalyn ashtyrdy. Oǵan jariialatqan maqalalarynyń taqyrybyna zer salyńyzshy: «Abai óneri hám qyzmeti», «Ǵylym», «Býdda», «Qazaq ishindegi partiia neden?», «Mádenietke qai kásip jýyq», «Filosofiia jaiynan», «Abaidan sońǵy aqyndar», «Ǵylym tili», «Qazaq áieli», «Qazaq qashan jetiledi», «Mádeniet hám ult», «Ólip taýsylý qaýpi», «Oqý isi», t.t. Budan biz sol kezdegi tipten balań Áýezovtiń ózi halyq turmysy men ult taǵdyryn kún tártibine birinshi qoiyp, ony jalań etnikalyq nartsissizm turǵysynan emes, arǵy-bergini alystan oilaityn zaiyrly ultjandylyq arqyly sheshý kerektigin aina-qatesiz tanyǵandyǵyn baiqaimyz.
Biraq, týynyń túsin ózgertkennen basqa túgin ózgertpegen aqqaptal otarshyldyq jańa ideologiiany Áýezovter oilaǵandai ulttyq jańǵyrtýǵa emes, ony birjolata janyshtaýǵa paidalanǵysy keldi. Álgindei arǵy-bergini oilaityn azǵantai estiiarlardy óz jaqtaryna shyǵarýdan kúder úzip, eki ǵasyr otarshyldyq tepki astyna alyp, tezge túsirgen, es kirgizýden góri esalańdandyryp jibergen buqaralyq sana tizginin qoldan shyǵarmaýǵa kúsh saldy. Kópshilik sanasyna «ult» degen uǵymdy jolatpai, «tap» degen uǵymdy tyqpalap baqty. Biraq, bir eskeretin jaǵdai: alash ideologtarynyń ultshyldyǵy jatjerlik ezgiden órbigen dini-násildik jikshildikten góri áleýmettik teńdik pen adam quqyn birinshi orynǵa qoiatyn zaiyrly ultjandylyq edi. Ol qandai áleýmettik teńsizdikke de qarsy edi. Taptyq ezgini de, ulttyq ezgini de birdei jek kóretin. Biraq, ótken ǵasyr basyndaǵy qazaq jaǵdaiynda áýeli ult teńdik almai turyp, tap teńdik ala almaityn. Qazan tóńkerisinen keiin de tonyn talai aýdaryp kigen ábjil sotsializm tapshyldyqty shetaimaqtyń kedei-kepshikterine baýyrlary ezilip bara jatqandyqtan emes, buryn rý-rýǵa bólinip, otarshyldyq tusynda, onyń ústine, jer-jerge bólinip, azǵantai oqyǵandary patshanyń jergilikti malailary bolýǵa talasyp, qyryqpyshaq bolyp qyrqysyp otyrǵan qazaqty endi bai men kedeige jiliktep, ultty qoiyp, ulystar men aimaqtardyń, tipti ár aýyldyń ózin ári tart ta, beri tartqa salǵyzyp, óz qoldarymen óz tamyrlaryna balta shapqyzý edi. Oǵan túsinip qalyp, qarsy daýys kótergen azǵantai ziialylardy alǵashqy kezde: «Sizder kóterip júrgen máseleni biz de oilastyryp otyrmyz» – dep óz jaqtaryna shyǵaryp, biraq railarynan báribir qaitpastaryn bilgesin, atquiryǵyn úzisip, máseleniń mánisine jete túsinip bolmaǵan saýatsyz buqaramen odaqtasqansyp, tap kúresin ýshyqtyryp, ultsyzdanýdy kúsheite tústi. Endi oiana bastaǵan ulttyq sanany qaita qalǵytyp, qai áreketke de mánine jete túsinbei aralasyp, ólip-tiriletin áleýmettik áýmeserlikti, rýhani máńgúrttikti qaita meńdetti. Buryn bir Táńir, bir Alla, aq patshaǵa tabynyp, óz moinyna eshqandai jaýapkershilik almai, jaqsylyqty joǵarydan, jamandyqty jan-jaǵynan kútetin pendelik sanany jappai buqaralyq sanaǵa ainaldyrdy. «Alla» men «aq patshanyń» ornyna «tapshyldyq ideologiia» men sony nasihattaityn kún kósemder men kommýnistik partiiany ulyqtady. Solarǵa tabyndy. Olar ne dese de, bárine «járekimalla» desti.
El qamyn jegen estiiarlardyń aspany alaqandai, jeri tebingidei bola tústi. Aqyry kúshtep joiǵyzyldy. Tek Áýezov qana aman qaldy. Sony dostan kóp dushpany tilge tiek etip, óle-ólgeninshe kúńkildesýmen boldy. Iá, bul derekke bailanysty talai gáp aitylady. Akademik Zeinolla Qabdolovtyń jazýynsha, ol bul áreketke Ahmet Baitursynovtyń aqylymen barǵan. Ýyzdai jas shákirtterin ulaǵatty ustazdary qyrshyn ketedi-aý dep ýaiymdaýy ábden múmkin. Onyń ústine, bolashaǵy aldaǵy, asa talantty tulǵany óz jaǵyna shyǵarýǵa tyrysý da jańa úkimet tarapynan kútpestei nárse emes. Qysqasy, Áýezov basynda ótken bul kolliziiada eshqandai kezdeisoqtyq joq. Ult jolyndaǵy ashyq kúrestiń múmkindigi ábden taýsylǵasyn, Áýezovtiń saiasatta ótkize almaǵan oilaryn shyǵarmashylyqpen jurt sanasyna sińirýdi oilap, álgindei mámilege barýy da ǵajap emes edi. Ne de bolsa, sýretker Áýezov bastapqy baǵytynan ainyǵan joq. 1934 jyly sahnalaǵan «Han Kene» jańbyrdai jaýǵan qyzyl jebeniń astynda qaldy. Uzaq jyl terin tókken «Abai jolyn» jazýǵa kúni keshe qyzyl iezýitterdiń sotyna uryndyrǵan ultjandy áleýmetshil baǵytynan esh ainymaǵan qalpynda otyrdy. Bir kezde dala ómirinen jazylǵan tamasha áńgimeleri men ǵajaiyp povesteri baiyrǵy qazaq turmysyna óz halqyna jany ashityn oqyǵan azamattyń kózimen úńilýden týǵan edi. Abai taqyrybyna Abaidyń kózimen, Abai taǵdyrynyń shet-shepirin bastan keshirgen Áýezovtiń kózimen úńilýge dát etti. Uly jazýshy keiipker zerdeliligin basty shartqa ainaldyrǵanda, onyń diplomynyń bar-joǵyn emes, ózi bastan keship otyrǵan ashy-tushy taǵdyrdyń arǵy-bergisin qanshalyqty tarazylap, qanshalyqty baǵamdai alatynyn, sarapshylyq qulqyn aityp otyr. Bul retten kelgende, onyń «Qorǵansyzdyń kúnindegi» Ǵazizasynan bastap, barlyq shyǵarmalarynyń bárindegi kindik keiipkerler óz taǵdyry men óz áreketin sarapqa salýdan tanbaityn zertteýshi zerde ieleri. Tipti, janýar taǵdyryn arqaýy etken «Kókserektiń» ózi adami tirshiliktiń ózek kúidirer máselelerin alǵa tartyp, oqyrman júikesin shyńǵyrta buraǵan dombyra ishegindei shamyrqantyp, asa joǵary intellektýaldyq kerneýde tebirentedi. «Eńlik-Kebegi» úirenshikti ǵashyqtyq álqissasy emes, sony baǵamdaǵan eki bi men eki kózqarastyń arasyndaǵy zerde saiysy. «Báibishe-toqal» men «Qaragózdegi» áiel taǵdyry kózińnen jas, júregińnen qan tamyzatyn ózek órter oilar qaqtyǵysy. Tipti «Qaraqypshaq Qobylandysynyń» ózi qan shylqyǵan qyrǵyn soǵys emes, taqymyńa qylburaý salǵandai, janyńdy tyrnaǵyńnyń ushyna keltirer aqyldyń azaby. Bizde «Aiman-Sholpandy» qaidaǵy bir vodevildik deńgeige deiin quldyratyp, obalyna qalyp júr. Áýezovtiń kórsetip otyrǵan Kótibary azýlary alty qarys eki aiaqty jyrtqysh soiqandarmen saiysqan saiypqyrannyń bala-bajyrǵa tap bolyp, baǵy qaityp otyrǵan dala Don-Kihoty edi. Maimyldyń bóksesin kórgendei, qolyńdy shoshaitqyzatyn yrjaqai kúlki emes, júregińdi zilge, kómeiińdi kúlge tunshyqtyryp, aqylyńdy airan, oiyńdy oiran eter kúizelis kúlkisi. Opasyz dúnieniń opyq jegizýi edi.
Osyndai qym-qýyt ómir ótkelegin óz júreginen ótkizip, qiianat pen zulymdyq ýyna tańdaiyn ýyltqan tarlanboz Áýezovke buiyrmai, basqaǵa tap bolǵanda dara namys pen danyshpan oidyń tutqyny bolyp ótken Abaidyń buqaralyq nasihattyń kóriginde balqyp, balǵasyna qaqtalyp, kez kelgenniń keńirdegine jarmasqan keýdemsoq, tapsynǵan tapshyldyq taqtaǵy bolyp shyǵa kelýi ábden múmkin edi. Áýezov somdaǵan Abai beinesi ondai arzanqol alyp-satarlyqtan atymen aýlaq edi. Sańlaq sýretker búkil bir ulttyń kópǵasyrlyq tarihi dáýreniniń búkil mán-maǵynasyn, qym-qiǵash qaishylyqtaryn bir boilaryna syiǵyzǵan, san-sapat sipatqa ie sansyz taǵdyrlardy óz tóńiregine toǵystyryp, kózi kórip, álimsaqtan bastap aqyr zamanǵa deiin adamzat basyn ainaldyryp baǵatyn qiiametterdi álsiretpei qaz-qalpynda jetkize alatyn kemel taǵdyrdy asa sátti tapqan edi. Ol – Abai taǵdyry edi. Ol taǵdyr – aqyl-oidy alǵa ustaǵan adal azamattyń júregindegi ar talqysy edi. Sańlaq sýretkerdiń eń sońǵy maqalasynda ádebiet keleshegin saqtap qalýdyń birden bir kepili dep dáleldegen zertteýshi zerdege ie, taǵylymdy taǵdyrǵa ie rýhani óreli keiipkerdiń naǵyz ózi edi.
Bul roman álemniń kóptegen tilderine aýdaryldy. Bárinde de jerden jeti qoian tapqandai júrekteri jaryla qýandy. Óitkeni, bul roman álemdik oqyrman qaýymǵa atymen beitanys jańa dúnie ashyp berdi. Ol – buǵan deiin erteginiń qubyjyqtaryndai kemsite sýrettelip kelgen kóshpendiler dúniesi edi. Áýezov sol jańsaq kózqarasty túbirimen ózgertti. Kóshpendi dúnie – adamzatqa atymen jat, atymen jaý antimir emes, eki aiaqty násilge ázelden etene álem ekendigin dáleldedi. Mundaǵylar da qalǵan dúniedegidei eki aiaqty, jumyr basty adamdar, olar da Gomer jyrlaǵandai eresen erlikter jasap, Shekspir sýrettegendei shytyrman tartystarǵa túsip, Petrarka jyrlaǵandai lázzat pen azap aiqushaq qaýyshqan sergeldeń sezimderge beriledi, Dante keiiptegendei ótkelekterden ótip, Gete daǵdarǵandai tyǵyryqtarǵa tireledi. Buǵan deiin Áýezovten basqa eshkim qalam siltep kórmegen jańa álem, ǵajaiyp álemdi kórgende, ideialyq jartykeshtikten, saiasi áýmeserlikten, rýhani esalańdyqtan atymen ada kózi ashyq qaýym, árine, tańǵalady. Árine tamsanady.
Sonyń bári keńestik saiasattyń júregine oq bolyp qadalyp, shoq bolyp qaridy. Bul olar kútken shyǵarma bolmai shyqty. Mańdaiyna bitken jalǵyz aqynnyń túbine qalai jetkenderin nadandyq pen jyrtqyshtyqtan ózderi de bilmei qalatyn kórsoqyr jabaiy qaýymnyń ornyna óz biligi ózinde bolmai, ózgege kiriptar bolǵandyqtan ne asyl qasietteri men rýhani qundylyqtaryn bosqa rásýa etip, opyq jep otyrǵan baqtalaisyz qaýym týraly entsiklopediialyq aýqymda jan-jaqty syr shertken ǵajaiyp epopeia bolyp shyqty. Áýezov 1932 jyly kúshtep ant-sý ishkizgendegi dámetkenderindei ii jumsaq sýretker bolmai shyqty. Saiasatta áleýmetke ashyq aitqyzbai qoiǵan júrek túbindegi syrlaryn kórkem beineler arqyly kól-kósir tógip salǵan, jigeri muqap, táýekelden taisalmaǵan kánigi saiasatshy, qaisar kúresker bolyp shyqty.
Onyń alapat talanty men rýhani óresin birinshi bolyp moiyndaǵan óz qaýymymyz emes, ózgeler bolyp shyqqandyǵy ókinishti. Baiaǵy taptyq kúreste bet jyrtysqandardyń: «Shyn niet, shyn beinesin jasyryp, bir enin ishinde saqtap júrgen jolbike dep aityp ek qoi. Endi kózderiń jetken shyǵar!» – dep aiyzdary qandy. Ylǵi solarǵa senip qalǵan ekioily kóp: «Bul óńimiz be, túsimiz be? Búgin osylai dep jatyr, erteń de solai bolar ma eken?» – dep ańys ańdady. Qaitken kúnde de, qoǵam tez eseiip kete almady. Ádebiet pen ǵylymi ortadaǵy elýinshi jyldardaǵy dúrbeleń otyzynshy jyldarǵy sergeldeńdi qaitalady. Alaida, qiianattyń qylyshy qansha uzyn bolǵanymen, ǵumyry báribir qysqa edi. Elý besinshi jyldardan bastap, resmi bilik Áýezovke júzin jylytty. Qazaq qalamgerleriniń taily-taiaǵy qalmai, qol qoiǵan jibek oramal jazýshyǵa 1957 jyly kúzde syilandy. «Ómir degen kúnde toi emes, qate ketsek, keshir» – degen sóz tiri kezinde emes, topyraqqa keterinde, 1961 jyly aityldy.
Endi Áýezovtiń baǵasyn bilý Áýezovke emes, bizge kerek. Ol úshin Áýezovtiń sýretkerlik izdenisterin álemdik ádebiettiń damý evoliýtsiiasymen salǵastyra qarastyrýǵa týra keledi. Sóitsek, álemdik epikanyń myńdaǵan jyldarǵa sozylǵan evoliýtsiialyq súrleýin elgezek sýretker bar bolǵany qyryq jylǵa sozylǵan shyǵarmashylyq jolynyń alǵashqy eki onjyldyǵynda-aq eńserip úlgeripti. Odan keiingi on bes jylyn Lev Tolstoidyń «Soǵys men beibitshiliginen» keiin oza damyǵan ádebietterde ózgeshe básekege ainalǵan kúlli ulttyq bolmysty, belgili bir tarihi kezeńdi bir adamnyń taǵdyryna syiǵyzyp, ondaǵan, tipti júzdegen keiipkerler qatystyra otyryp somdaǵan keń qarymdy, áleýmettik, psihologiialyq, filosofiialyq taldaýlardy qoiqosaq órbitken, kontseptsiiasy aiqyn, dramatizmi qyl arqandai shiratyla shiryqqan, kompozitsiialyq bitimi birtutas monýmenttik roman týdyrý ústinde T.Golsýorsi, Tomas jáne Genrih Mann, Ivo Andrich, Andrei Ýnit syndy maitalman sheberlermen jarysa eńbek etti. Sońǵy úsh-tórt jylda jiyrmasynshy ǵasyrdaǵy qazaq ómirinen jańa epopeiaǵa kirisýge ázirlendi.
Tutastai sholǵanda, erteginiń alyptaryna bolmasa, eki aiaqty násildiń ókilderine aldyra qoimas alapat. Nátijeliligi jaǵynan, álemdik ádebiette saýsaqpen sanaityndai ǵana az sańlaqtar jetken rekord. Ózge ádebietterde ondaǵan shyǵarmashylyq ǵumyr ózektese, sabaqtasa júrip qol jetkizgen estetikalyq progresti qazaq topyraǵynda bir ǵana Muhtar Áýezovtiń kemel talanty júzege asyryp berdi. Qazirgi qazaq prozasyn qalyptastyryp, ornyqtyryp, damýdyń dańǵyl arnasyna túsirip, shyrqaý biigine kóterip berýdiń bar salmaǵy Muhtar Áýezovtiń bir moinyna tústi. Óz topyraǵymyzda oǵan ustaz bolǵan joq. Basqalaryn bylai qoiǵanda, Ǵabit Músirepov pen Ǵabiden Mustafinniń ózderi ol úshin shákirt edi. Dramatýrgiiada da, synda da, kórkem aýdarmada da solai-dy. Oishyldyqta ǵana onyń ustazy bar edi. Ol – Abai edi. Ádebiettanýda ǵana oǵan iz tastaýshy bar edi. Ol – Ahmet Baitursynov edi. Júreginen jyr tógilip turǵanymen, poeziiada baǵyn synaǵan emes. Basqa salalardyń bárinde de eshkim Áýezovpen teń kele almaidy. Ári talai janrǵa alǵash jol tartqan pioner de sol. Ári sol joldy álemdik uly arnaǵa jetkizip bergen kemeńger de sol. Osy zamanǵy ádebi damýymyzdy sara jolǵa salyp, aýytqytpai kele jatqan qubylanamamyz da sol. Adastyrmai kele jatqan baǵdarshamymyz da sol.
Biz kezdegi: «Osynshama ólip-óship ulyqtaityndai, osynshama ne bitirip edi?» – deitin kergime keraýyz suraqqa jaýap izdesek, aitarymyz mynaý: týǵan ádebietteri úshin Servantes, Shekspir, Balzak, Dikkens, Tekkerei, Tolstoi, Dostoevskii, Tagor men Kavabata ne bitirse, Áýezov te qazaq ádebietinde dál sony bitirdi. Óz ultyn adamzatqa tegis tanymal, rýhani týysqan etse, ulttyq ádebi damýymyzdy álemdik biikke alyp shyǵyp, qazaq sózi men qazaq pikirin jalpyadamzattyq máshýrada alǵash ret pash etti. Bul úshin basymyzdy oǵan jerge jetkenshe qalai imeimiz?!
Adam retinde ol bar bolǵany 64 jyl ómir súrdi. Alapat talantyna jalpaq álemdi moiyndatyp úlgerse de, óz qaýymyn túgel moiyndatyp úlgere almady. Jazýshy retinde júz on jyl ómir súrip otyr. Sýretkerlik bitimine synyq súiem aqaý túsken joq. Qazirgi qazaq qaýymy Áýezovti aýyzyna alalyq túspei, túgel moiyndaityn alǵashqy urpaq. Buǵan qalai táýbe demeimiz?!
Bar bolyńyzdarshy... bar bolaiyqshy, baýyrlar!
Týǵan elimizdi, jerimizdi, tilimizdi ólip-óship súiip ótýde Abai jolynan, Áýezov jolynan ainymaiyqshy, aǵaiyn!
Ábish Kekilbaev
