سىناپتاي سۋسىعان سۋماقاي ۋاقىت-اي! ودان بەرٸ دە ەلۋ جىل ٶتٸپتٸ. ۋنيۆەرسيتەتكە قابىلدانا سالا, پويىزعا تيەلٸپ, تىڭعا اتتاندىق. بٸر اي بويى ناۋادان ساۋلاعان قىزىل بيدايدىڭ ۋداي اششى شاڭىنا قاقالىپ, تاۋ-تاۋ استىق ساپىردىق. مويىنىمىز ىرعايداي, ٶزٸمٸز تورعايداي بولىپ, ارىپ-اشىپ الماتىعا ورالدىق. بٸز جوقتا وپەرا تەاترىندا مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ الپىسقا تولعان تويى ٶتٸپتٸ. كٶرە المادىق. قاتتى وپىندىق. بٸر كٷنٸ اكت زالىنىڭ الدىنداعى كٶشقۇلاش جارنامانى كٶردٸك. سول كٸسٸمەن كەزدەسۋ بولادى ەكەن. تايلى-تاياعىمىز قالماي باردىق. ەسٸكتٸڭ قىر كٶزٸنەن ورىن تيدٸ. وعان قۋانباساق, رەنجٸگەن جوقپىز. قاسىمىزدان ٶتكەندە جاقىن جەردەن بٸر كٶرٸپ قالامىز عوي دەپ, ٶكشەمٸزدٸ كٶتەرٸپ, مويىنىمىزدى سوزىپ, مەز بولىپ تۇرمىز. دۋاداقتاي-دۋاداقتاي جاقسى مەن جايساڭ قازداڭداي باسىپ, جان-جاعىنان قورشاپ الىپتى. تەك ەكٸ شەكەلٸگٸنەن دۋدىراي كٶتەرٸلگەن كٶكشۋلان شاش پەن ايتاقىرلانا تٷسكەن جالتىر ماڭدايدى كٶزٸمٸز شالدى.
ساحنا تٶرٸندەگٸ قىزىل ماۋىتىمەن قاپتاعان مٸنبەردە جاسىل كوستيۋمدٸ, جولاق گالستۋكتى ەتجەڭدٸ ادام بييازى داۋىسىن بيپازداي سوزىپ, بٸر ساعاتتاي سٶيلەدٸ. اۋىلدان جاڭا كەلگەن اڭعال كەزٸمٸز عوي. نە ايتىپ جاتقانىنا قۇلاق اسۋدىڭ ورنىنا, كەرەقارىس ماڭدايى مەن كەلٸستٸ كەلبەتٸنەن كٶز ايىرماي, اۋزىمىزدى اشىپپىز دا قالىپپىز. تەك ەلدەبٸر ۋاقىتتا ونىڭ شىمىلدىق سىرتىنا قاراي كەتٸپ بارا جاتقانىن كٶردٸك. زال تولى جۇرتتىڭ بٸرقاتارى قاپتالداعى ەسٸككە بەتتەپ, بٸرقاتارى ساحناعا قاراي لاپ قويدى. بٸزدەر دە سولارعا ٸلەستٸك. الابۇرتقان بٸر جٸگٸت القىنىپ-جۇلقىنىپ مٸنبەرگە جەتتٸ. ەرنەۋٸندە تۇرعان گرافينگە قول سوزدى. قاسىنداعى قىرلى ستاكاندى شٷپٸلدەتە تولتىردى. «بٸسسٸمٸللە! مۇقاڭ جارىقتىقتىڭ سارقىتى عوي!» – دەپ, شالقايىپ تۇرىپ, سٸمٸرٸپ سالدى. كٶرگەنٸن ٸستەمەسە, كٶپشٸلٸك بولا ما?! ەلگٸ گرافين قولدان قولعا كٶشتٸ. زەمزەمنٸڭ سۋىنداي, تالاسا-تارماسا دەم تاتىسىپ جاتىر. بٸزگە جەتپەي قالدى.
بۇل – بٸزدٸڭ مۇحتار ەۋەزوۆتٸ ٶز كٶزٸمٸزبەن بٸرٸنشٸ رەت كٶرۋٸمٸز ەدٸ. ول سول جىلعى جاڭا جىل كەشٸنە دە كەلدٸ. رەكتوردىڭ قولتىعىنداعى قاسقا ماڭداي ابىزعا قانشا كەڭٸردەك سوزساق تا, جاقىنداي المادىق. سٶيتٸپ, ۋنيۆەرسيتەتكە تٷسكەندەگٸ: «الاقاي, ەندٸ ەۋەزوۆتٸ كٷندە كٶرٸپ, كٷندە تىڭداپ جٷرەمٸز عوي», – دەگەن دەمەمٸز شامالىدا ورىندالا قويمادى. بۇرىن حالىق اۋىز ەدەبيەتٸنەن, كسرو حالىقتارى ەدەبيەتٸنەن, ابايتانۋدان دەرٸس بەرگەن ەكەن. ەندٸ سوڭعى ەكەۋٸمەن شەكتەلگەن كٶرٸنەدٸ. وعان جەتكەنٸمٸزشە ەلٸ تالاي سالپاقتايتىن تٷرٸمٸز بار. جوعارى كۋرستارداعى لەكتسييالارىنىڭ قاشان بولاتىنىن اڭدىدىق. ول لەكتسييا وقيتىن اۋديتورييا ەپ دەگەننەن اۋىزى-مۇرىنىنان شىعا تولىپ قالادى ەكەن. ٶز ستۋدەنتتەرٸمٸزدٸ بىلاي قويعاندا, باسقا ينستيتۋتتاردان كەلٸپ جاتقاندار قانشاما?! تٸپتٸ, اق باس پروفەسسورلاردىڭ ٶزدەرٸ شەكٸرتتەرٸمەن تالاسىپ-تارماسىپ, تار پارتادا قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ وتىرعاندارى.
سورلاتقاندا, ۋاقىت كەستەسٸندەگٸ مۇقاڭنىڭ ساباعى كٶرسەتٸلگەن كٷنٸ بولا سالمايدى. بٸرازعا دەيٸن قۋعىن-سٷرگٸندە جٷرٸپ كٶز تٷرتكٸنٸ كٶپ كٶرگەن ساباز سول بٸر جىلدارى قايتادان كەلەگە قوسىلىپ, بٷكٸلوداقتىق, حالىقارالىق جيىندارعا جيٸ شاقىرىلا باستادى. بٸرەسە توكيودا, بٸرەسە دەليدە, بٸرەسە نيۋ-يوركتە, قالا بەردٸ تەشكەن مەن مەسكەۋدە جٷرٸپ, الماتىعا قايتىپ ورالعانشا, تالاي ساباعى قازا بولادى ەكەن. ول كەزدەگٸ دەكانىمىز ورىس ەدەبيەتٸنەن ساباق بەرەتٸن قازاقشاعا شورقاق, ويىنا نە كەلسە, سونى سول قالپىندا قويىپ سالاتىن دوعال مٸنەز ادام ەدٸ. بٸر كٷنٸ كوريدوردا ەرٸپتەستەرٸ مەن شەكٸرتتەرٸنٸڭ قورشاۋىندا ارقا-جارقا امانداسىپ جاتقان مۇقاڭنىڭ قاسىنا جەتٸپ بارىپ, ٸگٸر دە جوق, مٸگٸر دە جوق: «پروفەسسور ەۋەزوۆ, ىلعي لەكتسيياڭىزعا ۋاقىتىلى كەلمەيسٸز. سٸز وسى قايدا جٷرەسٸز?» – دەپ دٷڭك ەتە تٷسەدٸ. قاپەلٸمدە ابدىراپ قالعان كلاسسيك: «پەلٸ, مىنا پەتشاعار نە دەيدٸ-اي?» – دەي بەرٸپ, كٸلت توقتاپتى. تىم-تىرىس بولا قالعان قاسىنداعىلار ەلگٸ جاڭعالاق نەمەنٸ ٸشتەي تابالاپ: «قاپ, بەلەم يت تەرٸسٸن باسىنا قاپتاسا ەكەن!» – دەپ, تاعاتسىزدانا توسىپ تۇرعاندارىن ٸشٸ سەزٸپ قالىپ, جانى اشىماس توبىردىڭ جەلەۋٸندە كەتپەيٸن دەپ, قولىن بٸر سٸلتەپ, اۋديتوريياعا قاراي اياڭداپتى.
لەكتور مۇقاڭ بٸردەن كٶسٸلٸپ كەتە قويمايدى ەكەن. ەۋەلٸ كەدٸر-بۇدىر دالا جولىنا كيلٸككەن جٷردەك ماشيناداي بەرەكەسٸ قاشادى ەكەن. جٷرەكسٸنە شىعاتىن بييازى داۋىسى ودان سايىن جٸڭٸشكەرٸپ, القىمىنا ەلدەنە تىعىلعانداي, قايتا-قايتا مٷدٸرٸپ, كٶپكە دەيٸن ساباسىنا تٷسە قويمايدى. سەزٸمٸ مەن ويى بٸرٸن-بٸرٸ كەسكەستەپ, جارىسا باس كٶتەرٸپ, بٸراز جاعالاسىپ الىپ بارىپ, جاراستىق تاباتىن اسا سەزٸمتال ادام بولسا كەرەك. سٶز باستارداعى ەلگٸندەي الابۇرتپا كەزەڭنەن ٶتٸپ العان سوڭ, جىلميىپ جاتقان ايتاقىرعا شىققانداي, اعىزىپ الا جٶنەلەدٸ.
سوسىن قۇلاعىڭدى تٸك تە, قۇنىعا تىڭداي بەر! سابازدىڭ ويى سارقىراماداي اقتارىلىپ, تەلەگەي-تەڭٸز بولىپ تەربەلەدٸ ەكەن. وندايدا, ٶزٸن-ٶزٸ ۇمىتىپ, زەڭگٸر كٶكتەگٸ سامۇرىقتاي سامعايدى-اي كەلٸپ! بٸراق, قىراعى قۇلاعى بۇرالقى سٶزدٸ, جٸتٸ كٶزٸ كٶلدەنەڭ قىلىقتى قاعىس جٸبەرمەيدٸ. بٸردە بٸزدٸڭ الدىمىزدا سۋدان شىققان سٷيرٸكتەي ەسەم جٸگٸت پەن ەدەمٸ قىز وتىردى. شٸركٸندەر جاڭا تانىسىپ, ەندٸ-ەندٸ تابىسىپ جٷرسە كەرەك. بٸرٸنٸڭ كٶزٸ بٸرٸندە. قارالاي ٸشٸپ-جەپ, ىندىندارى قۇرىپ بارادى. قايتا-قايتا يىقتارى تيٸسٸپ, باستارى تٷيٸسٸپ قالا بەرەدٸ. سونى بايقاپ قالدى ما, كەنەت تٷۋ سوناۋ گومەر تۇسىنداعى قادىم زامانداردا جٷرگەن مۇقاڭنىڭ ەلگٸلەرگە قىرعيداي شٷيٸلٸپ, قادالا كەتكەنٸ: «تەيت ەرٸ! كٶرەرگە كٶز كەرەك ەسەم جٸگٸت, ەدەمٸ قىز! بٸراق ەدەپتٸ ۇمىتقان. ايتىپ تۇرعانىمىزدى ٸشتەن بٸلٸپ تۋساڭدار, مۇندا كەلٸپ, نەلەرٸڭ بار ەدٸ? ٷيلەرٸڭدە قالعىپ-مٷلگٸپ وتىرمادىڭدار ما?! پەتشۋ, شٸركٸن! سەندەردەن بۇرىن ەشكٸم جاسالاڭ, ماسالاڭ, شالا ۇيقى بولىپ كٶرٸپ پە ەكەن, سٸرە!» قازىمىر لەكتور سەڭدەي سٶگٸلٸپ, سەلدەي تٶگٸلدٸ. ايتىپ جاتىر, ايتىپ جاتىر. قىز بەن جٸگٸت وتىرعان جەرلەرٸندە قازىقتاي قاعىلىپ, قىپ-قىزىل بولىپ, بٷرٸسە تٷستٸ. پروفەسسور ەلدەبٸر ۋاقىتتاردا بارىپ, مىتىپ ۇستاعان شەڭگەلٸ جازىلىپ, ولجاسىن بوساتقان شەگٸر كٶز بٷركٸتتەي نازارىن باسقا جاققا اۋدارىپ, ەۋەلدەگٸ ەڭگٸمەسٸنە قايتا ورالدى.
بٸردە ول ابايتانۋدان سەمينار ٶتكٸزدٸ. ەركٸمدٸ ورنىنان كٶتەرٸپ, ەرقيلى سۇراقتار قويدى. كٶڭٸلٸنەن شىققان جاۋاپتىڭ تۇسىندا دەنٸ جايىلىپ, ىرعالا قوزعالىپ, شىقپاعان كەزدە شوققا تٷسٸپ كەتكەن شىجىقتاي شىج-پىج بولادى. بٸراق زٸركٸلدەپ داۋىس كٶتەرمەيدٸ. اۋىزىنان شىققان ەر سٶزٸ ەندٸ ۇمىتىلماستاي بولىپ, مىق شەگەدەي قادالىپ, ەستە قالادى. جايشىلىقتا تاڭدايى تاقىلداپ, اۋىزدىعا دەس بەرمەستەي بٸر جايناق كٶز ارۋىمىز ابايدىڭ ماحاببات ليريكاسىن سۇراعاندا, زٸكٸرٸنەن جاڭىلعان باقسىداي مٸڭگٸرلەپ قالعانى. شەكەسٸ بۇدىرايىپ, جەلكەسٸ كٷجٸرەيٸپ, القىمى الابۇرتىپ, شابىتتانا شالقىپ وتىرعان عۇلاما قۋىرشاقتاي قۇلپىرىپ تۇرعان ەدەمٸ شەكٸرتٸنٸڭ جاۋابىن ەرٸ توستى, بەرٸ توستى. ەلدەبٸر ۋاقىتتا شىدامى تاۋسىلدى ما: «پەلٸ, ۋىزداي ٷلبٸرەگەن جاپ-جاس نەمەسٸڭدەر. ەكپٸندٸ ەرٸننٸڭ ۇشىنا تٷسٸرٸپ, «ماحاب-بەت» دەپ, تەپ-تەتتٸ قىلىپ ايتۋدىڭ ورىنىنا توقسانداعى توڭعان كەمپٸردەي اۋىزدارىڭ جۋىسپاي, «ما-حا-بات, ماحابات» دەپ ولپى-سولپى قالاي ايتاسىڭدار, شٸركٸندەر?!» – دەپ, ۇرتىن بۇلتيتىپ, ەرنٸن تومپيتىپ, بۇلدانعان سەبيدەي بۇلقان-تالقان بولعانى. وندايدا ۇستازىمىزدىڭ شامالىدا رايىنان قايتا قويمايتىنىن جاقسى بٸلەتٸن ساقا جٸگٸتتەرٸمٸزدٸڭ بٸرەۋٸ: «اعاي, سٸز ابايدى ٶز كٶزٸڭٸزبەن كٶردٸڭٸز بە?» – دەپ, كٶلدەنەڭ ساۋال قىستىردى.
مۇقاڭنىڭ جٷزٸ جىلىپ قويا بەردٸ. قالتاسىنان كٶلدەي شەيٸ ورامال سۋىرىپ, ۇلان-عايىر ماڭدايىن بٸر سيپاپ ٶتتٸ. «كٶرگەنٸم بار... تٶرتتەمٸن عوي دەيمٸن. بٶرلٸدە وتىراتىنبىز. انام مەنٸ الىپ جيدەبايعا باردى. سىيلاساتىن شاڭىراقتاردىڭ بٸر-بٸرٸنە سىباعا اپاراتىنى بار. بٸز دە سٶيتتٸك. بٶتەن اۋىلدى جاتىرقادىم بٸلەم, ٷيگە قايتقىم كەلدٸ. اناما قايتا-قايتا قىڭقىلداي بەردٸم. Tٶp جاعىمىزداعى قۇندىز ساقالى ومىراۋىنا تٶگٸلگەن, كٶزٸ نۇرلى, تاقييالى كٸسٸ ماعان بۇرىلىپ: «اۋىلىڭا باراسىڭ عوي, بالام, اناڭنىڭ مازاسىن الا بەرمە!» – دەگەنٸ. داۋىسى جۇمساق. شىرايى جىلى. بٸراق, مەن انامنىڭ باۋىرىنا بۇرىنعىدان بەتەر تىعىلا تٷستٸم. كەيٸن سول ەسٸمە ورالعاندا ٶزٸمنەن ٶزٸم ۇيالىپ, قاتتى ٶكٸنٸپ جٷردٸم. سٶيتسەم, ەلگٸ كٸسٸ اباي ەكەن», – دەپ ۇستازىمىزدىڭ داۋىسى جۇمسارىپ, ساباعىمىز مامىراجاي قالىپقا تٷستٸ.
مۇقاڭنىڭ مٸنەزٸن جاقسى بٸلەتٸن ادامدار ەدەتتە سونداي كەزدٸ كٷتەدٸ ەكەن. بٸزدٸڭ دە قۇلاعىمىزعا قۇداي سىبىرلادى ما, ساباعىنان سونداي كٶڭٸلدەنٸپ شىققان بٸر كٷنٸ ٷن-تٷنسٸز سوڭىنا ەردٸك. كافەدراعا كەلگەندە, لابورانت كەلٸنشەك الدىنان شىعىپ, ەسٸك اشتى. مۇقاڭ شٷيٸركەلەسە كەتتٸ. «قالاي, قۇربىلارىڭىز قۋاناتىنداي تارتۋ تابا الدىڭىزدار ما?» «تاپتىق مۇقا... بٸر قوراپ كٷمٸس قاسىق ساتىپ الدىق». «مٸنە دۇرىس, جاقسى تارتۋ». تٶردەگٸ ورىندىققا وتىرا بەرٸپ, مۇقاڭنىڭ كٶزٸ ماعان تٷستٸ: «نەمەنە, ٸنٸشەك, مەندە شارۋاڭ بار ما ەدٸ?» بٸر كٸتاپ بازارىندا بايقاعانبىز. مۇقاڭ ستۋدەنتتەرگە اۆتوگروف بەرگەندە «ٸنٸمە», «قارىنداسىما» دەپ جازادى ەكەن دە, ال جاسى ودان ەلدەقايدا كٸشٸ ەبدٸلدە اقىن «بالاما», «قىزىما» دەپ جازۋدى ۇناتادى ەكەن. سول ەسٸمە تٷسٸپ, ٸشتەي بٸر جىميىپ, بۇيىمتايىمدى ايتتىم. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ەدەبي بٸرلەستٸگٸ «پوەزييا كٷنٸن» ٶتكٸزبەك ەدٸ. وسى زامانعى ليريكاعا ارناماقپىز. ەۋەلٸ پٸكٸر الىسىپ, تانىمال جەنە تالاپكەر جاس اقىندارعا ٶلەڭ وقىتپاقپىز. سوعان كلاسسيك اعامىزدىڭ قاتىسقانىن جاقسى كٶرەمٸز.
جازۋشى اسىقپاي, ەگجەي-تەگجەيدٸ ەبدەن سۇراپ الدى. «مەن سىرباي مەن جۇباننان كەيٸنگٸ جاستاردى وقي قويعان جوقپىن عوي», – دەدٸ. سوسىن: «قولىڭداعى قاعازىڭ نە?» – دەپ سۇرادى. مەن: «سٸزگە قويماق سۇراقتارىمىز بار ەدٸ «پوەزييا كٷنٸنە» ۋنيۆەرسيتەت گازەتٸنٸڭ ارنايى سانىن شىعارماقپىز. سوعان سٸزدٸڭ جاۋاپتارىڭىزدى جارييالاماقپىز», – دەدٸم. «كەنٸ?» «قولمەن جازىپ ەك, سٸز كەلٸسسەڭٸز ماشينكاعا باستىرىپ بەرەمٸز». «انىق جازىلىپتى عوي. ۇزاق جاۋاپقا ۋاقىتىم جوق. قىسقاشاسىن كەزٸر-اق ەر ساۋالدىڭ تۇسىنا تٷرتٸپ بەرەيٸن». قويىن قالتاسىنان دوبالداي قىمبات قالام سۋىردى. قۇمىرسقانىڭ ٸزٸندەي قۇجىناعان ۇساق ەرٸپتەردٸ تٸزبەكتەي جٶنەلدٸ. «مە, ەندٸ ماشينكاعا باستىرۋعا بولادى». قۋانعاننان تٸلٸم بايلانىپ قالدى. «ٷيٸم جاقىن. وسى ارادان الىس ەمەس. شىعارىپ سال. جاس اقىندار جايلى جولدا ايتارسىڭ» – دەدٸ. بۇرىنعى اباي, قازٸرگٸ تٶلەباەۆ كٶشەسٸمەن جٷرٸپ كەلەمٸز. «ٶلەڭدەرٸن ۇناتاتىن جاس اقىندارىڭ كٶپ پە?» مەن بٸلەتٸندەرٸمدٸ ايتا باستادىم. ٷيٸنە جەتە بەرگەندە: «بۇلاردىڭ كٸتابىن تاۋىپ بەرۋگە قانشا ۋاقىت كەرەك?» – دەپ سۇرادى. «ەكٸ-ٷش كٷن جەتەدٸ». «مەرەكەلەرٸڭٸز قاشان ٶتپەك?» «مٷمكٸندٸگٸ بولسا, جاڭا جىل مەيرامىنا دەيٸن ٶتكٸزسەك دەپ ەدٸك». مۇقاڭ از ويلانىپ تۇردى دا: «دەكابردٸڭ جيىرماسىنا دەيٸن قولىم تيمەيدٸ. ەرٸ قاراي تيٸپ قالار. تاپقان كٸتاپتارىڭدى كٶپ ۇزاتپاي ٷيگە ەكەلٸپ تاستا. ەلٸ بٸر جارىم اي ۋاقىت بار ەكەن. تانىسىپ كٶرەيٸن», – دەدٸ.
قۋانعاننان اياعىم جەرگە تيمەي, ۇشىپ كەتە جازدادىم. ەرتەسٸنە بٸر بۋما كٸتاپتى قولتىقتاپ, مۇقاڭنىڭ ٷيٸنٸڭ قوڭىراۋىن باستىم. ار جاعىنان اق جاۋلىقتى اق سۇر اپاي كٶرٸندٸ. جٶنٸمدٸ ايتتىم. ٸشكە كٸرگٸزدٸ. كٶرگەن بويدا, سۋرەتتەرٸن گازەتتەردەن كٶرٸپ جٷرەتٸن ٷستٸندە بٷركٸتتٸڭ مٷسٸنٸ بار تانىس ستول مەن تانىس كابينەت كٶزٸمە وتتاي باسىلدى. اياعىمدى شەشٸپ, قولتىعىمداعى كٸتاپتى اپارىپ قويدىم. سوعان جالعاس ەكٸنشٸ بۋىلتىقتا شاعىن ديۆاننىڭ ٷستٸندە قالاق باس قازاقى دومبىرا تۇر ەكەن. «ەتتەڭ, مۇقاڭنىڭ ٶزٸ بولعاندا عوي, تاعى دا بٸر-ەكٸ اۋىز تٸل قاتىسىپ قالاتىن ەدٸم-اۋ!» – دەپ قينالا-قينالا كەرٸ قايتتىم.
سودان جىر مەيرامىن ٶتكٸزۋدٸڭ سوڭىنا مىقتاپ تٷستٸك. بٸرلەستٸككە ەرٸپتەستەرٸم مەنٸ باستىق سايلاعان. مۇعالٸمدەردەن زەينوللا قابدولوۆ جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن. حابارىمدى ايتىپ ەم, اعايىمنىڭ كٶزٸ اتىزداي بولدى. «تەك, نە دەيدٸ?! كەدٸمگٸ مۇقاڭا ما? ٶزٸڭ بارىپ ايتتىڭ با? كٶندٸ مە? دەكابردٸڭ جيىرماسى دەدٸ مە?» زەكەڭنٸڭ اۋزىنان ىلعي سۇراۋلى سٶيلەمدەر شىققانىمەن, جٷرەگٸ جارىلا قۋانىپ وتىرعانى كٶرٸنٸپ تۇردى. رەكتور دارحانباەۆ اعايعا ٶزٸ كٸرٸپ شىقتى. «ىبىرايىم سەيٸلوۆكە مەنٸڭ كٶزٸمشە تەلەفون سوقتى. ول قاعازدارىن ەكەلسٸن دەدٸ. بارىپ شىق», – دەدٸ زەكەڭ. پرورەكتور سەيٸلوۆ اعاي, وبالى نە كەرەك, كٶپ كٸدٸرتپەي قابىلداپ, قاعازىما بٸراز شۇقشيىپ وتىردى. سوسىن ترۋبكانى الىپ, بٸر-ەكٸ كٸسٸگە قوڭىراۋ شالدى: «تەمٸر بايبوسىنوۆيچ تاپسىرما بەردٸ. مۇحتار ومارحانۇلى جاستارمەن كەزدەسپەك. ۇيىمداستىراتىن جٸگٸتتەر قازٸر بارادى. كٶمەكتەسٸڭدەر».
ودان ەرٸ قاراي بٶگەسٸن كٶبەيدٸ. «بۇل – كٷنٸ كەشەگە دەيٸن جوعارعى كەڭەستٸڭ سەسسيياسى ٶتٸپ كەلگەن زال عوي. بالا-باجىر قىلىپ جٸبەرمەيسٸڭدەر مە?» «مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ٶزٸ قاتىسادى. باسقا ٷلكەن اقىن, جازۋشىلار دا كەلەدٸ. بالا-باجىر بولمايدى». «بٸر اينالىپ سوق!» ون شاقتى كٷننەن كەيٸن ۇلىقسات ەتٸلدٸ. تاعى بٸر باسشىعا بارىپ ەك, شاقىرۋ بيلەتٸنٸڭ ەسكيزٸن شىرق اينالدىرا قاراپ: «كٶك سەرەك... كٶك سەرەك... كٶك جۇلىن بٶرٸ سيياقتى ەكەن-اۋ ٶزٸ?! سۋرەتٸن تىقپالاپ قايتەسٸڭدەر?! «شاقىرۋ» دەسەڭدەر دە, جارايدى عوي» – دەدٸ. ول كەزدە توتاليتاريزمنٸڭ توڭى جٸبٸپ جارىماعان. قوعام ەۋەزوۆتٸ تٷگەل مويىنداي باستاعانىمەن, جاقسى كٶرٸپ ٷلگەرمەگەندٸگٸ ەلگٸ سٶزدەردەن-اق سەزٸلٸپ تۇردى.
سونىمەن, كٷتكەن كٷنٸمٸز دە كەلدٸ. قادىر مىرزاليەۆ, مۇحتار ماعاۋين ٷشەۋٸمٸز بٸر-ەكٸ جولداسىمىزدى ەرتٸپ, قۇلقىن سەرٸدەن ۋنيۆەرسيتەتكە كەلدٸك. بٸز اسىققانىمىزبەن اكت زالى تارس جابىق. كافەدرا, دەكانات كٸلتتە. بٸر قىزىعى, مۇقاڭ بٸزدٸڭ ٸزٸمٸزدٸ الا بەرە, ەلدەن بۇرىن كەلدٸ. ول كٸسٸنٸ كٸرەبەرٸستەگٸ كيٸم ٸلگٸشكە شەشٸندٸرۋدٸ ۇيات كٶرٸپ, كيٸمٸن قوياتىن كەڭسە تابا المادىق. ۇيالعاننان بٸر بوس اۋديتوريياعا اپاردىق. سول ارادا قادىر مەن مۇحتارعا: «قوناقتىڭ كٶڭٸلٸن اۋلاي تۇرىڭدار» – دەپ كيٸم قوياتىن بٶلمە ٸزدەپ كەتتٸم. «ويباي, مۇقاڭنان كەيٸن بارعان, ۇيات بولادى», – دەپ اسىققان اقىن, جازۋشى اعالارىمىز بٸزدەرمەن ەمەن-جارقىن ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرعان ۇلى جازۋشىنىڭ ٷستٸنەن شىقتى. جيىن دەر كەزٸندە باستالدى. ماعان سول كەزدەگٸ جاس پوەزييا تۋرالى بايانداما جاساۋعا تۋرا كەلدٸ. ول كەزدە كٶپ تالاس تۋدىرىپ جٷرگەن «ٶلەڭگە وي كەرەك پە, سەزٸم كەرەك پە?» – دەيتٸن قىسىر داۋدى تٸلگە تيەك ەتٸپ, كەڭەس پوەزيياسىنىڭ يدەولوگييالىق ريتوريكا مەن ديداكتيكادان كەتٸپ, شىنايى ليريزم مەن گۋمانيستٸك مەيٸرباندىققا كٶشۋٸ كەرەكتٸگٸ جايىنداعى وي تولعادىق.
مۇقاڭدى كٶرسە تاقىمداسا كەتٸپ, اۋىل ٷيدٸڭ ٶسەك-اياڭىن كٶيٸتە جٶنەلەتٸن ەدەبيەت اقساقالدارىنىڭ بٸرەۋٸ مەجٸلٸس تٶرٸندە وتىرعان قوناعىمىز قۇلاعىنا قايتا-قايتا اۋىزىن اپارىپ, ساۋىسقانداي سۇڭقىلداپ قويا بەرگەنٸ. ۇلى جازۋشى: «جە, جاستاردى تىڭدايىق!» – دەپ تىيىپ تاستادى.
جاس اقىنداردىڭ سٶيلەگەن سٶزدەرٸنە دە, وقىعان ٶلەڭدەرٸنە دە ىنتى-شىنتىمەن قۇلاق توستى. ٶزٸ دە بٷگٸنگٸ ەدەبيەت پەن بٷگٸنگٸ سۋرەتكەر قانداي بولماعى تۋرالى شەشٸلٸپ سٶز سٶيلەدٸ. كەمەڭگەر ۇستاز ەلەم ەدەبيەتٸندەگٸ, كەڭەس ەدەبيەتٸندەگٸ كەمەل سۋرەتكەرلەرمەن بٸرگە ەندٸ تانىلىپ كەلە جاتقان جاس قالامگەرلەر تۋرالى دا اۋىز تولتىرىپ ايتتى. قازٸر تارلاندارىمىزعا اينالعان تالاي تالانتتىڭ اتتارى العاش رەت دۋالى اۋىزعا سوندا ٸلٸكتٸ. تٸپتٸ سول كەزدە: «بۇل كومپوزيتور ما, ەلدە ەنشەيٸن كٶپ ەلەۋلەيٸمنٸڭ بٸرٸ مە?» – دەپ, شەمشٸ قالداياقوۆ جايىندا كٷڭكٸلدەسٸپ جٷرگەن قىسىر داۋعا اقتىق نٷكتە قويىلدى. ويدى-قىردى تٷگەل شولاتىن عۇلاما جاستار شىعارماشىلىعىنداعى جاقسى نىشاننىڭ بەرٸنە جٷرەگٸ جارىلا قۋانا تۇرا, قالعان دٷنيەدە نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانىنا ەلەڭ ەتپەيتٸن, «سۋ ٸشٸندە كەمە جوق, مەنەن باسقا نەمە جوق» دەپ, ٶز دەمٸنە ٶزٸ پٸسەتٸن «تولىسپاعان تولستويلار مەن شالا شەكسپيرلەر» تۋرالى دا سٶز قوزعادى. بۇل ەندٸ-ەندٸ كٶز اشقان جاستاردىڭ ەمەس, بىلتىر دا تايلاق, بيىل دا تايلاق بولىپ, ەسەيمەي قوياتىن ەرٸنشەك ەگدەلەردٸڭ اتتارىنا ايتىلعان سىن ەدٸ. ماڭدايىمىزدى اشتىرمايتىن ماقتانقۇمارلىق پەن كٶسەگە كٶگەرتپەيتٸن كەۋدەمسوقتىق جايىنداعى رەنٸش ەدٸ. سونداعى مۇقاڭنىڭ سٶزٸنٸڭ ستەنوگرامماسىن «لەنينشٸل جاس» بٸزدٸڭ قولىمىزدان الىپ, «جىل قۇسىنداي جاڭالىق سەزەمٸز» دەگەن اتپەن جارييالاپ ەدٸ. مۇقاڭنىڭ بٸزدٸڭ سۇراقتارىمىزعا بەرگەن جاۋاپتارىن دا باسىپ ەدٸ. بۇل – بٸزدٸڭ توپىراقتاعى العاشقى ەدەبي انكەتا ەدٸ. جاھان مويىنداعان جارىقتىقتىڭ جاڭا ۇرپاققا جولىعىپ, جادىراپ قۋانعانى ەدٸ.
«جە, جاستاردى تىڭدايىق!» – دەپ ەدٸ سوندا مۇحتار ەۋەزوۆ. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارى مەن سوڭعى ايلارىندا ٶزٸ دە تاپجىلتپاي ۇستانىپ, ٶزگەلەردٸ دە وسىعان ٷگٸتتەگەن ەدٸ. ول كەزدە جىلما جىل ەدەبي قورىتىندى شىعارىلاتىن. قاسكەلەڭدە پەداگوگيكالىق تەجٸريبەدە جٷرگەن جەرٸمٸزدەن ەلگٸ جينالىسقا بٸز دە جەتٸسكەنبٸز. جازۋشىلار وداعىنىڭ اياداي مەجٸلٸس زالى. ينە شانشار جەر جوق. تٶردە – مۇحتار, سەبيت, عابيت, عابيدەن. الىپتار توبى. تٷگەل سامساپ وتىر. زالدا – قازٸر تاريحقا اينالىپ كەتكەن تارلاندار: عالي, مۇحامەتجان, ەبدٸلدا, ەلجاپپار, قاليجان, شاحمەت, حاميت, ەبۋ. ەسٸكتەن سىعالايتىن ەركەتايلار – سۋاتقا كەلگەن كەردەرٸ نارداي كەردەڭ دە كەربەز ەبدٸجەمٸل. بٸرٸنەن بٸرٸ ٶتكەن سەنقوي دا سالقام تاحاۋي, سافۋان, تەكەن, زەينوللا, قۋاندىق, بەردٸبەك, سەرٸك, ايقىن, بالامەر, قالجان. بٸرٸنٸڭ يىعىنا بٸرٸ اسىلىپ, بٸرٸنٸڭ قۇلاعىنا بٸرٸ سىبىرلاپ, سىقىلىقتاپ كٷلٸسەدٸ. اۋىزىن اشسا بولدى, ٸشەك-سٸلەڭدٸ قاتىرىپ, قىلىشتاي قيىپ تٷسەتٸن قىرشاڭقى قالتاي مەن سايقىمازاق سادىقبەك. تابالدىرىقتان اتتاي بەرە, جۇرتتىڭ بەتٸنە ٷڭٸلٸپ, قالتاسىنان بلوكنوت سۋىرىپ, قارىنداش الىپ, تاناۋلارىن تاڭقيتىپ, قۇلاقتارىن قالقيتىپ, ەرٸندەرٸن سالپيتىپ, سۋرەتتەرٸن سالىپ, قولدارىنا ۇستاتاتىن قالمۇقان يساباەۆ. ەڭ تٷكپٸردە – بۇتاققا قونعان ساراۋىز بالاپاندارداي سامساپ وتىرعان – الپىسىنشى جىلداردان ەدەبيەتتٸ تٶڭٸرەكتەي باستاعان بٸزدٸڭ بۋىن. بايانداماشىلار دا ىعاي مەن سىعاي. مەسەلەن, پروزادان – تەمٸرعالي نۇرتازين, پوەزييادان – بەيسەنباي كەنجەباەۆ. ولارعا تاپ-تاپ بەرٸپ, تالاسا كەتەتٸن قاجىم جۇماليەۆ پەن ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ. قۇلاقتارىن تٸگٸپ, تٸكٸرەيٸپ وتىر. ماقتالىپ جاتقاندار ەستە قالماپتى. داتتالىپ جاتقاندار ەلٸ ەسٸمٸزدە – عافۋ قايىربەكوۆتىڭ «تاۋلار سٶيلەيدٸ» پوەماسى, زەيٸن شاشكيننٸڭ «تەمٸرقازىق» پوۆەسٸ, تاحاۋي احتانوۆتىڭ «ماحاببات مۇڭى».
نە تٷلەن تٷرتٸپ جٷرگەنٸن بٸلمەيمٸن, ستۋدەنت باسىممەن سٶز سۇراپ, تٶرالقاعا قاعاز جٶنەلتتٸم. كەنەت اتىم اتالدى. الدىندا عانا «ليتەراتۋرنايا گازەتادا» مۇقاڭنىڭ «وسى زامانعى رومان جەنە ونىڭ كەيٸپكەرٸ» دەگەن كٶلەمدٸ ماقالاسى باسىلعان. سوعان ارقا سٷيەپ, قازاقتىڭ عىلىمي – شارۋاشىلىق جەنە شىعارماشىل ينتەلليگەنتسيياسىنىڭ ٶمٸرٸنەن جازىلعان ەلگٸ ٷش تۋىندىعا اراشا تٷستٸم. ٷشەۋٸنە دە: «ادام مەن ادام اراسى – مەڭگٸ شىعار ساپارىڭ, ادام مەن ادام اراسى – مەڭگٸ زەرتتەر عىلىمىڭ» – دەپ عافۋ اقىن ايتقانداي, جاۋىر بولعان تاپ پەن تاپ اراسىنداعى تارتىس ەمەس, ادام مەن ادام اراسىنداعى شىرعالاڭدار ٶزەك بولعانىن جاقسى بەتبۇرىس, جاڭا لەپ رەتٸندە باعالادىم. ەلەمدٸك ەدەبيەتتٸڭ ەزەلدەن بەرگٸ ٶزەگٸ – ەگويزم مەن ەدٸلەت اراسىنداعى قايشىلىق ەكەنٸن ايتا كەلٸپ: «كٷنشٸلدٸكتٸڭ شابالاڭداعان كٷشٸگٸنٸڭ ەۋپٸلٸ الىستان شىقسا – قۇلاعىڭدى, جاقىننان شىقسا – بالاعىڭدى تٸستەيدٸ, بٸراق بەرٸبٸر جٷرەگٸڭدٸ جارالايدى», – دەپ قالىپپىن. بٸرەۋ-مٸرەۋدٸڭ شامىنا تيٸپ كەتتٸم بە دەپ سەسكەنٸپ ەدٸم, الايدا, قاۋىم جاقسى قابىلدادى. قاۋقىلداسا قۇتتىقتاپ جاتقاندار دا از ەمەس. وبالدارى نە كەرەك, بايانداما جاساعان ەكٸ ۇستازىم دا ٶزدەرٸ كەپ, ارقامنان قاقتى. تٶبەم كٶككە بٸر ەلٸ جەتپەي قالدى. ەرتەڭٸنە تاڭەرتەڭ ەستٸگەنٸم بەرٸنەن دە اسىپ تٷستٸ. ول كٷنٸ كوسموسقا گاگارين ۇشتى. بٸز اشعابادتاعى ستۋدەنتتەردٸڭ عىلىمي كونفەرەنتسيياسىنا جٷرگەلٸ جاتتىق. قاسىمداعى كۋرستاس دوسىم پويىزدىڭ الدىندا ۇستاز تۇتاتىن بٸر اعاسىنا كٸرٸپ شىعاتىن بولدى. مەنٸ دە «جٷر دە جٷر» دەپ ەرتە كەتتٸ. ول – ٷلكەن عالىم ەدٸ. تٸلٸنٸڭ دە, قۇلاعىنىڭ دا مٷكٸسٸ بار-دى. مەنٸ كٶرە سالا: «مىنا بالا كٸم?» – دەپ شاڭق ەتە تٷستٸ. دوسىم قۇلاعىنا ايقايلاپ, اتى-جٶنٸمدٸ ايتتى. اقساقال ارسالاڭداپ, مويىنىما اسىلدى. قۇلاعىمنىڭ تۇسىنان: «ەي, كەكٸلباەۆ, ساعان قارا شال قاتتى ريزا بولىپتى. تٷندە بٸر جەردە داستارقانداس بولىپ ەك. سەنٸڭ كەشەگٸ جينالىستا كٷشٸك جايلى ايتقانىڭدى قايتا-قايتا ەسكە الىپ وتىردى», – دەپ سامپىلدادى. بۇنداي جاڭالىققا, ەرينە, قۋاناسىڭ. بٸراق, قۇلاعى سىرقات كٸسٸ عوي, دۇرىس ەستٸمەگەن, نە دۇرىس ۇقپاعان شىعار دەپ كٷمەنداندىم. بٸراق, اشعابادتان قايتىپ كەلگەن سوڭ قۇلاقتارى مەن تٸلدەرٸندە مٷكٸس جوق باسقا بٸر ٷلكەندەر ەلگٸ كٸسٸنٸڭ ايتقانىن راستادى.
وعان, ەرينە, تٶبەم كٶككە جەتتٸ. الايدا, مۇقاڭمەن سودان كەيٸن كەزدەسۋدٸ قۇداي بٸزدٸڭ ماڭدايىمىزعا جازباپتى. قاسكەلەڭدەگٸ تەجٸريبەمٸز بٸتٸپ, ماتەماتيك دوستارىما بارىپ, جاتاقحانادا قونىپ قالىپ ەدٸم. ەلدەبٸر قىرىلداعان داۋىستان ەرتە ويانىپ كەتتٸم. سٶيتسەم, راديو تورابى ەندٸ ٸسكە كٸرٸسكەلٸ جاتىر ەكەن. بٸر ۋاقىتتا ەنۋاربەك بايجانباەۆتىڭ ساي-سٷيەگٸڭدٸ سىرقىراتىپ سارناپ قويا بەرگەنٸ. مۇحتار ەۋەزوۆ مەسكەۋدە كۋنتسەۆو اۋرۋحاناسىندا دٷنيە سالىپتى. بٶلمەدەگٸلەر اتىپ-اتىپ تۇرىستى. جارقىراعان جازعى تاڭ. ماۋجىراعان جاسىل جەلەك. ەركەلەي ەسكەن تاڭعى سامال. سىرتتا – جۇماق. ٸشتە – تامۇق. ۋ ٸشٸپ قويعان شىبىنداي ەلدەقايدا ٸلبٸپ كەلەمٸز. تٶلەباەۆ كٶشەسٸ ىعى-جىعى. مارقۇمنىڭ دەنەسٸ سول كٷنٸ ەكەلٸنەتٸن كٶرٸنەدٸ. ەرتەڭٸنە وپەرا تەترىنىڭ ماڭى قۇج-قۇج قايناعان ادامنان كٶرٸنبەي قالدى. تٷسكە تامان تابىت تەاتردان شىعىپ, زەڭبٸرەكتٸڭ تٶسەگٸنە جايعاستى. بٷكٸل الماتى كٶز الدارى كٷلتٸلدەي ٸسٸپ, رايىمبەك ەۋليەنٸڭ قاسىنداعى قالالىق زيراتقا قاراي اياڭدادى. توپ الدىندا ەڭگەزەردەي بولىپ, بوزعىلت كٶيلەك كيٸپ, بەشپەتٸن قارىنا ٸلگەن قوناەۆ كەتٸپ بارا جاتتى. باسقالاردىڭ سٶزدەرٸ ەستە قالماپتى. عابيتتٸڭ سٶزٸ ەلٸ قۇلاعىمىزدا. «ات تۇياعىن تاي باسار دەگەن ٶنەرگە جٷرمەيدٸ» دەدٸ تارلان تالانت. «ٶمٸر كٷندە مەرەكە ەمەس, رەنجٸتكەن جەرٸمٸز بولسا, كەشٸر» دەدٸ دەگدار زامانداس. يە, ەۋەزوۆ پەن ەدەبي قاۋىمنىڭ اراسى الپىس جاسىندا قازاق جازۋشىلارى جاپپاي قول قويىپ تارتۋ ەتكەن تال جٸبەك ورامالداي ەمەس ەدٸ. بٸراق, سول كٷنٸ دە, سودان كەيٸن دە مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ارۋاعىنىڭ الدىندا مٷسٸرەپوۆتەن باسقا ەشكٸم ەلگٸندەي سٶز ايتقان ەمەس. عابيت باسقالاردان ايىبى كٶپ بولعاندىقتان ەمەس, اقىلى كٶبٸرەك بولعاندىقتان كەشٸرٸم سۇراعان شىعار. ەيتپەسە, الدىندا بٸرنەشە جىل بۇرىن ەمبە ەدەبي قاۋىم ەۋەزوۆتەن باز كەشٸپ جاتقاندا, قۇلاققا تۇشىمدى, كٶڭٸلگە قونىمدى جىلى سٶز ايتقان جالعىز سول ەدٸ.
تالايدان تٷرتكٸ كٶرگەن ەۋەزوۆتٸڭ تٸلٸم-تٸلٸم جٷرەگٸنە «جىل قۇسى كەلگەندەي جىلى لەپ سەزٸندٸرگەن» بٸزدٸڭ بۋىن ەدەبيەت تابالدىرىعىنان اتتاماي جاتىپ, قالعاندار سيياقتى قۇلاقتارىن قايشىلاپ, سەزٸكتەنە قاراماي, اعىنان جارىلىپ, سىرىن اقتارىپ, اقپەيٸلدەن باتا بەرگەن رۋحاني ەكەلەرٸن ەپ دەگەننەن تٶبەلەرٸنە كٶتەرٸپ اۋىزدارىنان تاستامادى. سوعان شامدانعان بٸر قالامگەر ٶڭشەڭ جاستار باس قوسقان بٸر جيىندا: «اۋىزدارىڭدى اشساڭدار, سونى ايتىپ قاقىلدايسىڭدار. قاجەت بولسا ودان پۇت جاساپ الىپ, كٷنٸ-تٷنٸ تابىنىڭدار دا وتىرىڭدار!» – دەپ ەسٸكتٸ تارس جاۋىپ كەتٸپ قالعانى بار. تٸرٸ كەزٸندەگٸ اندا-ساندا بٸر سوعاتىن ازعانتاي جەڭٸسٸنە تالاعى تارس ايىرىلعاندار كٶزٸ جوعالعاندا ەندٸ ەشقايدا كٶشپەستەي بولىپ, بٸرجولاتا قوناقتاپ العان باياندى داڭقىنا قايدان شىداي السىن?! ول تۋعان ەدەبيەتٸمٸزگە قىزمەتٸ كٶپ سٸڭگەن تارلانىمىز ەدٸ. ٷلكەن تالانت ەدٸ. تالانتسىزدىڭ تالانتتىعا قىستىققانىنا تاڭعالۋدىڭ ٶزٸ ارتىق. ول كٷندەمەگەندە نە بٸتٸرە الادى?! ال تالانتتىلاردىڭ تالانتتىلارعا تارىلعانى قازاق سٶزٸن قارا جۇرتقا وتىرعىزىپ كەتە جازداپ جٷرگەن تاقسٸرەت. وعان دەس بەرمەۋدٸڭ جالعىز جولى – تالانتتى تاپ باسىپ تانىپ, ۇلىنى ۋاقىتىلى ۇلىقتاي بٸلۋ.
ولاي ەتكەننەن بەل ومىرتقامىزدىڭ بٷگٸلٸپ, مويىن ومىرتقامىزدىڭ ٷزٸلٸپ كەتەتٸن ەشتەڭەسٸ جوق. ٶيتكەنٸ وندايلار بارشامىزدى مەزٸ قىلاتىنداي كٶپ ەمەس. تٸپتٸ جوقتىڭ قاسى. سونداي داۋسىز ەكەۋدٸڭ بٸرٸ – ەۋەزوۆ تە, ەكٸنشٸسٸ – ول تابىنىپ ٶتكەن اباي. تٶرت جاسىندا وسىنى جەتە ۇعىنا الماعانىن مۇحتار ەۋەزوۆ ٶمٸر باقي ۇيالا ەسكە الاتىن. سول كٸنەسٸن جۋۋ ٷشٸن بٷكٸل ٶمٸرٸن ابايدى تانۋعا ارناعانداي. ابايدى تانيمىن دەپ جٷرٸپ, بٷكٸل حالىقتىڭ سىرىنا قانىقتى. اباي جولى – حالىق جولى دەيتٸنٸ دە سوندىقتان. ٶيتكەنٸ ول بٸر ادام تۋرالى جەرٸنە جەتكٸزە جازامىن دەپ جٷرٸپ, بٷكٸل بٸر ۇلتتىڭ قىر-سىرىن تٷگەل اشاتىن تەڭدەسٸ جوق شىعارما تۋدىردى. شىن مەنٸندە, قازاق ەدەبيەتٸندە وسىنداي الاپات ماقسات جولىندا جاسالعان العاشقى تەۋەكەل بٸردەن دٸتتەگەن جەردەن شىقتى. بۇل قاي ەدەبيەتتٸڭ تاريحىندا دا جيٸ كەزدەسە بەرمەيتٸن اسا سيرەك سەتتٸلٸك. تەك ۇلىلارعا عانا بۇيىرمىس باقىت.
بۇعان كٶز جەتكٸزۋ ٷشٸن تەك تٶل ەدەبيەتپەن شەكتەلمەي, كٷللٸ ەلەمدٸك تەجٸريبەگە زەر سالۋعا تۋرا كەلەدٸ. سونىمەن قازاق ەدەبيەتٸنە ناعىز پروزانى ورنىقتىرعان, ناعىز روماندى ەكەلگەن مۇحتار ەۋەزوۆ ەكەندٸگٸن ەشكٸم بەكەرلەي الماس. شىنايى درامانى دا العاش سول ەكەلدٸ. راس, وعان دەيٸن دە قازاق ەدەبيەتٸ بولدى. ونىڭ شٸدەر ٷزگەن شەكسٸز تالانتتى ٶكٸلدەرٸ دە از ەمەس-تٸ. ولاردىڭ ٶلمەس مۇرالارى دا مول-تىن. الايدا, ەشقايسىسى دا ەۋەزوۆتٸڭ ٸستەگەنٸن ٸستەي العان جوق. ولاردى ٸستەۋ ٷشٸن ەۋەزوۆ بولىپ تۋۋ جەنە ەۋەزوۆشە ٶمٸر سٷرۋ كەرەك ەدٸ.
ادام بالاسى جەر بەتٸندە تالايدان بار. ولار ەۋ باستان جەكە-جەكە جٷرٸپ ٶمٸر سٷرە العان جوق. الايدا, ولاردىڭ ەلەۋمەتتەسۋٸ بار ۋاقىتتا دەل قازٸرگٸدەي ەمەس ەدٸ. سوعان بايلانىستى دٷنيەتانىمى دا باسقاشا بولدى. سونىڭ بەرٸ ساناعا ەسەر ەتتٸ. سانالىق ەرەكەتتٸڭ بٸر تٷرٸ بولىپ تابىلاتىن كٶركەم شىعارماشىلىقتان دا ٶز كٶرٸنٸسٸن تاپتى. ادامدار ەۋ باستا ٶزدەرٸن تابيعاتتان بٶلە-جارا قاراماعان. قاي ٸستە دە تابيعاتتى قايتالاۋعا, تابيعاتشا قيمىلداپ, تابيعاتشا ەرەكەتتەنۋگە تىرىستى. بٸراق تابيعاتتاعىنى تٷگەل قايتالاپ شىعۋ ەش مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. سونى سەزٸنۋ سانانى ۇلعايتپاسا, ازايتقان جوق. بۇل كٶركەمدٸك تانىمعا دا ىقپال ەتتٸ. العاشقى ادامنىڭ قييالىنا جاي پەندە ٸلٸكپەدٸ. ونىڭ كٶڭٸلٸنە ۇنايتىن ەرەكەت يەلەرٸنٸڭ بەرٸ ول ٷشٸن قۇداي بولىپ كٶرٸندٸ. وعان كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ, قارسى شىعاتىندار دييۋ, جىن پەرٸ, الباستى بولىپ ەلەستەدٸ. بۇل – ميفتٸك تانىمنان ٶربٸگەن ميفتٸك حيكاياتتار ەدٸ. ولار دا ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى. بۇرىنعى پەرٸشتەلەر ەۋەلٸ قۇدٸرەتتەرگە, سوسىن قولىنان كەلمەيتٸنٸ جوق دەميۋرگتەرگە, ودان ەرٸ مەدەني قاھارماندارعا, تٸپتٸ كەيٸن جەڭبەيتٸنٸ جوق ەرجٷرەك باتىرلارعا اينالدى. ۇنامسىزدارى ٸشمەرەز ٸبٸلٸستەردەن ۇساق جىن-پەرٸلەرگە, بەرتٸن كەلە جاي جىلپىستار مەن سۇمپايىلارعا اۋىستى. ەزەلگٸ بابالارىمىز – مەدەني قاھارماندار مەن جىن-پەرٸلەر تۋرالى ميفتەر مەن اڭىزدار ەۋەلٸ ميفولوگييالىق ەرتەگٸلەرگە, ودان كلاسسيكالىق ەرتەگٸلەرگە, ودان ەجەلگٸ ەپوستارعا, سوسىن كلاسسيكالىق ەپوستارعا كٶشتٸ.
بۇل كەزدە ادام ساناسىنىڭ تاريحي تٶركٸنٸ ايقىندالا تٷستٸ. ناقتى تاريح پەن ناقتى وقيعا ەپوس ٶزەگٸن قۇرايتىندى شىعاردى. مەسەلەن, تاياۋ شىعىس ەپوسىنىڭ كەيٸپكەرٸ گيلگامەشتٸڭ اتى جىل ساناۋىمىزعا دەيٸنگٸ حVٸٸ عاسىرداعى بٸرٸنشٸ ۋرۋگ ەۋلەتٸنٸڭ گەنەولوگييالىق تٸزٸمٸندە ۇشىراسادى. ەلليندەر «وديسسەيانى» ويدان شىعارىلعان, ال «يليادانى» بولعان وقيعا ساناعان. ارحەولوگييا گومەردٸڭ تروياسىن جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى 1250 جىلى وپات بولعان Vٸٸ ا ترويا دەپ جوريدى. «رامايانا» عايسادان بۇرىنعى I مىڭجىلدىقتا ارييلەردٸڭ وڭتٷستٸك ٷندٸستاندى جاۋلاپ الۋىن سۋرەتتەيدٸ دەپ ەسەپتەلەدٸ. «رولاند تۋرالى جىردا» 778 جىلعى 15 تامىزداعى پيرەنەيدٸڭ رونسوۆال شاتقالىندا بولعان شايقاس سۋرەتتەلگەن دەسەدٸ. ارمياننىڭ «ساسۋننان شىققان دەۋٸت» اتتى اتاقتى ەپوسىنا, تاريحشى فوما ارتسرۋنيدٸڭ ايتۋىنشا, 851 جىلعى حۋتا-ساسۋنداعى وۆنان باستاعان كٶتەرٸلٸس جەلٸ بولىپتى. ورىستىڭ «دوبرىنيا ي مارينكا» دەيتٸن «بىليناسىندا» ورىستىڭ قيلى زامانىنداعى پولياك باسقىنشىلىعىنىڭ باستى تۇلعالارىنىڭ بٸرٸ بولعان مارينا منيشەك حانشايىم سٶز بولادى ەكەن. «الەشا ي تۋگارين» «بىليناسىندا» قىپشاق شەجٸرەسٸندەگٸ توعار حان مەن سول تۇستاعى باتۋعا ماماي سىندى بەلگٸلٸ تاريحي تۇلعالار ايتىلادى ەكەن. قالماقتىڭ «جەڭگٸرٸندەگٸ» باستى كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ قونگار-حوشۋت تايپاسىنىڭ Vٸ عاسىرداعى باسشىسى سەكٸلدٸ. م.ەۋەزوۆ پەن ا.ن.بەرنشتام «ماناس» جىرىن قىرعىزداردىڭ 840 جىلعى بەسبالىققا جورىعىمەن بايلانىستىرسا, حVٸ عاسىردا جارىق كٶرگەن پارسىلاردىڭ تاريحي جيناعىندا ماناس توقتامىس حاننىڭ باس باتىرلارىنىڭ بٸرٸ دەپ كٶرسەتٸلگەن. ۆ.ن.جيرمۋنسكيي قوڭىرباي («حونگور»), الاۋكە, ەسەن حاندى باتىس ويراتتارىنىڭ تاريحي كٶسەمدەرٸ دەپ بٸلەدٸ. نوعاي, تاتار, قازاق, باشقۇردىڭ «ەدٸگە» داستانى ناقتى تاريحي قايراتكەردٸ جىرلاسا, قازاقتىڭ «قوبىلاندى» باتىرى, نوعايدىڭ قاپىلاندى باتىرى 1455-1456 جىلدارى قازاقتىڭ اقجول (دايىرقوجا), 1520 جىلى قالماقتىڭ الشاعىر بيٸن ٶلتٸرگەن, ەبٸلقايىر شەيبانيدىڭ باس ساردارلارىنىڭ بٸرٸ بولعان قىپشاق باتىرى دەلٸنەدٸ. تەك وسى مىسالداردىڭ ٶزدەرٸ-اق ميفتٸڭ دە, ەپوستىڭ دا, ناقتى تاريحي وقيعالار مەن تاريحي تۇلعالارعا ەنجار قاراماعاندىعىن, بٸراق ولاردى بەينەلەۋدە تاريحي شىندىقتان گٶرٸ ميفتٸك جەنە ەپوستىق پوەتيكا زاڭدىلىقتارىنا كٶبٸرەك باعىنعاندىعىن كٶرسەتەدٸ. الايدا, ەپيكالىق بايانداۋ بٸرتٸندەپ تاريحي شىندىققا جاقىنداي تٷسكەنٸ تاعى ايان. وعان قاھارماندىق ەپوستىڭ كەيٸپكەرٸ پوەزييادان پروزاعا كٶشٸپ, باتىرلىق حيكاياتتارىنا, گەرويكالىق پوۆەستەرگە اۋىسقانى دەلەل بولا الادى. بۇنىڭ ەڭ داۋسىز كٶرٸنٸسٸ حٸٸ-حٸV عاسىرلاردا يسلاند ساگالارى قاعاز بەتٸنە تٷستٸ.
ول سول كەزدەگٸ تەڭٸزشٸ تايپالاردىڭ ٶزارا تارتىستارىن باياندادى. گەنەولوگييالىق شەجٸرەلەر مەن دەرەكتەرگە كٶپ جٷگٸندٸ. بولعان وقيعانى بوياماسىز جەتكٸزۋگە تىرىستى. گيپەربولالار مەن اسىرا دەرٸپشٸلدٸك ازايا تٷستٸ. ٶيتكەنٸ, سۋرەتتەۋدٸڭ ايتىلمىش تەسٸلدەرٸ جۇرتتىڭ جاپپاي ساۋاتسىز كەزٸندە بولعان وقيعالارعا تەزٸرەك نازار اۋدارىپ, ۇزاق ۋاقىت ەستەرٸندە ساقتاۋىنا كەرەك بولدى. بۇل ٷشٸن قارا سٶزدەن گٶرٸ ٶلەڭ ىڭعايلى كٶرٸندٸ. ٶيتكەنٸ, ۇيقاستىرىلىپ ايتىلىپ, ەسٸرەلەپ سۋرەتتەلگەن مەتٸن ادام جادىنا وڭاي قونىپ, كٶپكە دەيٸن ۇمىتىلمايتىن. ال قوعامدىق سانانىڭ ەسەيۋٸ, ەسٸرەسە, جازۋدىڭ پايدا بولۋى تاريحي وقيعالاردىڭ كەلەسٸ ۇرپاقتارعا دا قاز-قالپىندا جەتۋٸنە قولايلى مٷمكٸندٸك تۋعىزدى. ەندٸ شىندىقتى بوياماسىز دەل جەتكٸزۋ مۇراتقا اينالدى. ول ەدەبي شىعارمالاردان ٶمٸر كٶرٸنٸستەرٸن بۇرمالاماي, مەيلٸنشە ناقتى, مەيلٸنشە دەل بايانداۋ مەن كەيٸپتەۋدٸ تالaپ ەتتٸ. بۇل ٷردٸس, ەسٸرەسە, وعان دەيٸن ەپوستى سالت ەتپەگەن قىتاي مەن جاپون ەدەبيەتتەرٸندە اسا جەدەل دامىدى. ونىڭ ٷستٸنە, بۇل ەلدەردە جازۋ ەرتەدەن بار ەدٸ. بولىپ جاتقان وقيعالاردى دەر كەزٸندە قاعاز بەتٸنە تٷسٸرٸپ قوياتىن. ونداي جازبالاردا تايپالاردىڭ ٶزارا داۋ-دامايى مەن ٸشكٸ تارتىستارى كٶبٸرەك زەردەلەنەتٸن. بۇل كٶتەرمەلەي, كٶپسٸتە سٶيلەيتٸن ٶلەڭ سٶزدەن گٶرٸ جٸلٸكتەي-جٸكتەي قازىمىرلانا باياندايتىن قارا سٶزگە كٶبٸرەك قول ەدٸ. ٶيتكەنٸ, ٶزارا داۋ-داماي ٶزگە جۇرتتارمەن, باسقىنشى دۇشپاندارمەن شايقاسقانداي ابىروي ەپەرەر ەرلٸك سانالمايتىن. ارتىق ەسپەتتەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن. مەسەلەن, قىتايلاردىڭ ۋ, ۆەي, شۋ اتتى ەجەلگٸ پاتشالىقتارىنىڭ اراسىنداعى قىرقىلجىڭداردى بەينەلەيتٸن «ٷشپاتشالىق», جاپونداردىڭ يمپەراتورلىققا تالاسقان مينوموتو جەنە تايرا ەۋليەتتەرٸنٸڭ ٶزارا قىرقىستارىڭ باياندايتىن «تايرا ەۋلەتٸ جايىنداعى حيكاياسى» («حەيكا مونوگوتاري») – ەلگٸ سيپاتتاعى تۋىندىلار ەدٸ. تٷپتەپ كەلگەندە, بۇل ەسكٸلٸكتٸ ەجٸكتەي باياندايتىن العاشقى روماندار ەدٸ.
تاريحي شىندىقتى ٶمٸرلٸك ناقتىلىقتان الىستاتپاي, نانىمدى جەنە ەسەرلٸ جەتكٸزۋ جايىنداعى جاڭا ٸزدەنٸستەر اتىمەن سونى رومان دەپ اتالاتىن جانردى دٷنيەگە ەكەلدٸ. ول بٷكٸل بايانداۋدى جەكە ادامنىڭ تاعدىرىنا, ونىڭ مٸنەز-قۇلقىنىڭ قالىپتاسىپ, ٶزٸ جٷرگەن ەلەۋمەتتٸك ورتادا كەڭٸنەن مەشھٷرلەنۋٸ تٶڭٸرەگٸنە شوعىرلاندىراتىن. مۇنداي تۋىندىلار ٷيرەنشٸكتٸ لاتىن تٸلٸنەن گٶرٸ, جازۋعا ەندٸ باۋلىنا باستاعان رومان تٸلٸندە جارييالانىپ جاتقان جازبالاردا كٶبٸرەك كٶرٸندٸ. سوندىقتان دا, ونداي ەپيكالىق ٷردٸس رومان دەپ اتالدى. الايدا, بۇعان قاراپ, رومان جانرىن ەۋەلدە رومان تٸلدٸلەر ويلاپ تاپقان ەكەن دەگەن قورىتىندى شىقپاسا كەرەك. وعان جوعارىداعى قىتايلار مەن جاپوندار ەدەبيەتتەرٸنەن الىنعان مىسالدار جەتكٸلٸكتٸ دەلەل بولا الادى. ولار رومان تٸلٸندەگٸ قارا سٶزبەن جازىلعان شىعارمالاردان كٶپ بۇرىن جارىق كٶرگەن-دٸ. عىلىمدا انتيكالىق دەپ اتالاتىن قايىم زامانعى ەۋروپالىق ەدەبيەتتە دە جازباشا رومان جەتكٸلٸكتٸ ەدٸ. كەيبٸر ماماندار «يليادادان» «وديسسەياعا», سونداي-اق «ماحابحاراتادان» «راماياناعا» كٶشۋ رومان جانرىنىڭ قالىپتاسۋىنا قاراي جاسالعان ەڭ العاشقى ادىمدار ەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. ٶيتكەنٸ, «وديسسەيا» مەن «رامايانا» «يليادا» مەن «ماحابحاراتاداي» ەمەس, حان بازارداعى شۇبىرىسقان كٶپ ادامدارداي يٸن تٸرەسٸپ جٷرگەن كٶپ كەيٸپكەرلەردٸڭ ەمەس, سۋىرىلىپ كٶزگە تٷسكەن دارا-دارا كەيٸپكەرلەردٸڭ باستان كەشكەندەرٸن باياندادى.
بۇل وقيعا جەلٸسٸن حرونيكاعا, بەينەلٸلٸكتٸ اقپا-تٶكپە قييالعا ەمەس, قاراپايىم شىندىققا, كەيٸپكەر تٸلٸن اسقان-تاسقان ريتوريكادان گٶرٸ ادامداردىڭ ەدەتتەپ سٶيلەۋ تٸلٸنە قاراي جۋىقتاتتى. وسى باعىت انىق سەزٸلەتٸن بوككاچچونىڭ «دەكامەرونى», لونگتىڭ «دافينيس پەن حلاياسى», پەترونييدٸڭ «ساتيريكونى» اپۋلەيدٸڭ «التىن ەسەگٸ» («مەتامورفوزاسى») انتيكالىق روماننىڭ ەندٸ ورىن بوساتپايتىنداي بولىپ, وشارىلا ورنىعۋىنا ايتا قالارلىق ەسەر ەتتٸ. ولاردا جەكە ادام شەشۋشٸ تۇلعاعا, قاراپايىم تۇرمىستىق كەپتەر كٶزسٸز ەرلٸك حيكايالارىنداي تارتىمدى وقيعا جەلٸسٸنە اينالدى. انتيكالىق روماننىڭ وسى سيپاتتارى ورتاعاسىرلىق رومانداردا ايرىقشا تالاپ ەتٸلەتٸن ەڭ باستى شارتتار بولىپ تابىلدى. بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن, رىتسارلىق رومان ەتەك جايدى. وعان دا انتيكالىق رومانداعىداي ەرلٸك تاقىرىبى, قاھارماندىق سيۋجەت ٶزەك بولدى. بٸراق, ول بۇرىنعىداي اسىرمالاپ ەسپەتتەۋ, كٶتەرمەلەپ كەيٸپتەۋ جولىمەن ەمەس, ادام بويىنا شاق, كٶڭٸلگە قونىمدى, شىندىققا ٷيلەسٸمدٸ سيپاتتامالار ارقىلى جٷزەگە استى. كەيٸپكەردٸڭ ٸشكٸ جان-دٷنيەسٸنە, قۋانىش-رەنٸشٸنە, كٷيٸنٸش-كٷيزەلٸستەرٸنە كٶبٸرەك مەن بەرٸلدٸ.
مۇنداي ورتاعاسىرلىق رومان كەيبٸر ەدەبيەتتەردە اۆانتيۋرالىق, رىتسارلىق روماندار كەيپٸندە, ەكٸنشٸ بٸر ەدەبيەتتەردە, مەسەلەن, فرانتسۋزداردا, عاشىقتىق وقيعالارىن كٶبٸرەك قاۋزايتىن كۋرتۋزياندىق روماندار كەيپٸندە ٶرٸستەدٸ. بۇل تۋىندىلاردا ەۋەلٸ ميفتٸك قاسيەتتەردەن گٶرٸ فولكلورلىق قاسيەتتەر ٷستەمٸرەك تٷستٸ. كەيٸن ودان دا ارىلىپ, بٸرجولاتا رەاليستٸك سيپاتقا كٶشتٸ. بۇل اعىم تەك باتىستا عانا ەمەس, شىعىستا دا ٶركەن جايدى. ارابتاردىڭ «سيرات انتارىندا» بٸر تايپانىڭ ٶمٸرٸنەن الىنعان ارحايكالىق سيۋجەت كوسموپوليتتٸك اۆانتيۋرالىق رىتسارلىق سارىندا مازمۇندالدى. ورتا عاسىرلىق تٷرٸك, پارسى سٶز ٶنەرٸندە بايىرعى داستاندىق سيۋجەت كەيٸنگٸ روماندارعا تەن ەجٸكتەمەلٸ زەردەلەۋ مەن ناقتىلامالى كەيٸپتەۋ ارناسىندا ٶربيدٸ. يران مەن ەزٸربايجاننىڭ ٶلەڭمەن جازىلعان حيكايالارى پروزالىق شىعارماداعىداي باستان-اياق بٸر ادامنىڭ باسىنداعى حال-احۋالدى تەپتٸشتەي سٶز ەتەدٸ. نيزامي جىرلاعان «لەيلٸ-مەجنٷن» مەن «حۇسراۋ-شىرىندى-اق» الىڭىزشى.
وقيعالىق جەلٸنٸڭ روماندانىپ, بٸر ادامنىڭ عانا باسىنا قۇرىلۋى, كٶركەمدٸك مەتٸننٸڭ ەسٸرە بويامادان قاشىپ, قارابايىر تٸرشٸلٸككە ورايلاسىپ پروزالانۋى جانرلىق-ستيلدٸك ەرالۋاندىقتى كٷشەيتتٸ. ول ەرقيلى ەستەتيكالىق رەفورما ارقىلى جٷزەگە استى. ەپوسقا تەن كٶپ كەيٸپكەرلٸلٸك پەن كٶپ تاقىرىپتىلىق ەلسٸرەپ, بٸر ادامنىڭ باسىندا بولعان بٸر عانا وقيعانى قاۋزايتىن نوۆەلليستيكا كەڭ ەتەك جايدى. ول تاڭعالماسىڭا قويمايتىن تاڭسىق وقيعالاردى عانا سٶز ەتتٸ. كەيٸن ول سيپات تا ساپالىق ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. اسا سيرەك كەزدەسەتٸن توسىن وقيعالار عانا ەمەس, تٸرشٸلٸكتٸڭ اياق اتتاعان سايىن كٶزگە ۇرىپ وتىراتىن ٷيرەنشٸكتٸ كولليزييالارى دا شىعارما جەلٸسٸن تٷزە الدى. بۇرىنعى ەدەبيەت كٶپ مەنسٸنە قويماعان قارابايىر گەپتەر مەن قاراپايىم ادامدار قالامعا جيٸ ٸلٸگەتٸن بولدى. ەلدەن الا بٶتەن ەرلٸكتەر مەن كٷيدٸرٸپ-جاندىرعان عاشىقتىق قانا ەمەس, ەروتيكا مەن قىلمىس, ايلا-شارعى مەن ەنشەيٸن باقاي ەسەپ تە تارتىستى شيرىقتىرا تٷسەتٸن دراماتۋرگييالىق تۇزدىقتارعا اينالدى. ەۋروپالىق نوۆەلليستيكانى بىلاي قويعاندا, ٷندٸنٸڭ «پاچاتانتراسى», ارابتىڭ «مىڭ بٸر تٷنٸ», پارسىنىڭ «كامار از-زامانى» مەن «توتى-ناماسى» تٷرٸكتٸڭ «بۇ ادامى», تۇراننىڭ «قوجا نەسٸرٸ» مەن «الداركٶسەسٸ» بۇعان جەتكٸلٸكتٸ دەلەل بولا الادى.
سٶيتٸپ, ەپوس جٸلٸكتەلٸپ, نوۆەللالارعا (حيكاياتتارعا) ىدىراسا, ول ەجٸكتەي زەردەلەۋ مەن قازىمىرلانا كەيٸپتەۋدٸڭ, كٶزبەن كٶرٸپ, قولمەن ۇستاعانداي يلانباسىڭا قويمايتىنداي قىلىپ ناقتىلاي سۋرەتتەۋدٸڭ ەسەبٸنەن قايتادان ۇلعايىپ, كٶلەمدٸ روماندارعا اۋىستى. ول دەستٷرلٸ ەسٸرەلەي, ەسپەتتەي سۋرەتتەۋدٸڭ ورنىنا اجۋالاي بايانداۋعا, كەكەتە كەسكٸندەۋگە, تابالاي تالداۋعا, سايقىمازاق ساراپتاۋعا بەيٸم تۇردى. ف.رابلەنٸڭ «گارگانتيۋا مەن پانتاگريۋەل», م.سەرۆانتەستٸڭ «دون-كيحوت» روماندارى, مٸنە, وسىلاي دٷنيەگە كەلگەن-دٸ. وسپاقتاي وتىرىپ, ويسىراتارلىقتاي تراگيكومەدييالىق باياندار تۋعىزۋ جىلپوستىق روماندى ٷردٸسكە ەنگٸزٸپ, ونى بٸرتە-بٸرتە تۇرمىستىق-ەلەۋمەتتٸك رومانعا ۇلاستىردى. بٸراق, بۇدان روماننىڭ شىعۋى ەپيكانى دٷنيەدەگٸنٸڭ بەرٸن قۇبىجىقتاندىرىپ كٶرسەتەتٸن قيسىق ايناعا اينالدىرىپ جٸبەرگەن ەكەن دەگەن قورىتىندى تۋماسا كەرەك. كەرٸسٸنشە ەجەلگٸ ميفتٸك جەنە فولكلورلىق ەستەتيكادان تۋىنداعان ەپوس بٸرتە-بٸرتە ەسٸرەلەۋ مەن ەسپەتشٸلدٸكتەن ارىلىپ, قاراپايىم جان يەلەرٸنٸڭ باسىنداعى قارابايىر تٸرشٸلٸكتٸ قاز-قالپىندا بەينەلەۋگە جەتٸلدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە كەدۋٸلگٸ ادام تابيعاتىنىڭ ەرقيلى تاعدىرلارعا وراي ەرقيلى سيپاتتا كٶرٸنۋٸنەن رىتسارلىق, جىلپوستىق, كۋرتۋزياندىق, تۇرمىستىق روماندار پايدا بولدى. سولاي جٸلٸكتەلگەن سان سيپاتتى رومان پسيحولوگييالىق تالداۋ مەن جانرلىق سينتەز ارقىلى جالپى ادامزاتقا ورتاق سيپاتتاردى بٸر ادام تاعدىرىنا جيناقتاپ, جان-جاقتى اشاتىن ساليقالى ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق رومانعا بەت بۇردى. ەجەلگٸ ەپوستىڭ وسى زامانعى سان قىرلى ساراپشىل رومانعا اينالۋىنىڭ مۇنداي ەۆوليۋتسيياسى – تاريحي پوەتيكا دەپ اتالادى.
بۇل تەرميندٸ العاش رەت قولدانىسقا ەنگٸزگەن اكادەميك ا.ۆەسەلوۆسكييدٸڭ پايىمداۋىنشا, باتىرلىق ەپوس قاھارمانى – حالىق ٶمٸرٸ مەن جەكە ادام تاعدىرىن – ەۋ باستان بٶلٸنە-جارىلماس بٸر تۇتاستىقتا بەينەلەسە, كەيٸن قالىپتاسقان رومان كەيٸپكەرٸ ونداي بٸرتۇتاستىقتى ٶزٸن-ٶزٸ جەتە تانىپ, ٶز تاعدىرىنىڭ تٷپكٸ ماعىناسىنا قاپىسىز قانىعۋ ارقىلى تٷيسٸگەتٸن بولدى. سوندىقتان وسى زامانعى رومانداردىڭ ٶزەگٸن ەلگٸندەي جاراستىق ەمەس, كٶبٸنە كٶپ, كەرٸسٸنشە, ادامداردىڭ ناقتى تاعدىرى مەن ونىڭ تٷپ تابيعاتى جاساقتايتىن ەتەنە مٷددە-ماقساتتارىنىڭ اراسىنداعى سەيكەسسٸزدٸكتەر قۇرايدى. سٶيتٸپ, رومان دا ەپوس, بٸراق, جەكە ادام تاعدىرىنىڭ ەپوسى بولىپ تابىلادى. بۇل, نەگٸزٸنەن, ادام مەن قوعام اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ ٶزدەرٸنە تەن سيپاتتا تابيعي ٶرٸستەۋٸنەن ٶربيدٸ. سوعان بايلانىستى رومان اشىق نەمەسە تۇيىق دەپ سيپاتتالادى. تۇيىق رومان كٶبٸنە كٶپ بٸر ادامنىڭ تاعدىرىنا, تٸپتٸ, ونىڭ باسىنداعى بٸر وقيعانىڭ تٶڭٸرەگٸنە قۇرىلسا, اشىق رومانداعى قاھارمان تاعدىرىنىڭ مەنٸ ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان ورتاسىمەن سان قيلى قارىم-قاتىناسىنىڭ جان-جاقتى ساراپتالۋىمەن اشىلادى. تٸكەلەي بٸر ادام تاعدىرىن زەردەلەي وتىرىپ, سول تۇستاعى قوعامنىڭ ٶمٸرٸن تەرەڭ تالدادى. مەسەلەن, و.بالزاك ەرقيلى ورتالىق كەيٸپكەرلەردٸڭ تاعدىرلارىنا جەكە-جەكە رومان ارناپ, ولاردىڭ ەرقايسىسىن جەكە-جەكە سۇرىپتاي وتىرىپ, بٷكٸل ادامزات قوعامىنىڭ جيىنتىق ساراپتاماسىن جاسايتىن «ادامزات كومەديياسىن» تۋعىزدى. ف.دوستوەۆسكيي روماندارى دا وسىنداي باعىتتا ٶربيدٸ. بٸراق, ولاردى «ادامزات كومەديياسىنان» گٶرٸ «ادامزات تراگەديياسى» دەپ اتاعان دۇرىسىراق بولار ەدٸ. ٶيتكەنٸ, دوستوەۆسكيي ادامزات باسىنداعى باقىتسىزدىقتاردى اشىقتان اشىق تراگەدييالىق سارىندا ايشىقتاسا, بالزاك تراگيكومەدييالىق, تٸپتٸ, تاپ-تازا فارستىق تۇرعىدا شەشٸمدەدٸ. ال لەۆ تولستوي سۋرەتتەۋ مەن كەيٸپتەۋدٸ وبەكتيۆتەندٸرۋ مەن سۋبەكتيۆتەندٸرۋدٸ جارىستىرا پايدالانىپ, بالزاك پەن دوستوەۆسكييلەردٸڭ ەر روماندا ەر قىرىنان ٷڭٸلگەن الۋان سيپاتتى ادامزاتتى كەڭقارىمدى بٸر روماندا ەرقيلى كەيٸپكەردٸڭ ەرقيلى دٷنيە تٷيسٸنۋٸ تۇرعىسىنان ەر قىرىنان جٸتٸ زەردەلەنگەن, مەيلٸنشە مول اۋقىمدى ساراپتاماسىن قاپىسىز سومداپ بەرە الدى. ول ادامزات بولمىسىن تۇتاستاي قاراستىرىپ, جٸلٸكتەپ جٸكتەيتٸن ەپوپەيالىق رومان («سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸك») جازۋدا دا, ادامزات باسىنداعى ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ ەرقايسىسىن جەكە-جەكە سارقا تولعاعان دارالاما روماندار («اننا كارەنينا», «ارىلۋ») جازۋدا دا, مۇحيت تٷبٸنەن ٸنجۋ, جەر قىرتىسىنان الماس ٸزدەگەندەي تۇڭعيىق تەرەڭگە بويلايتىن سٷڭگۋٸر سيپاتتى حيكاياتتار جازۋدا دا ەلەمدٸك پروزانىڭ ەڭ شىرقاۋ بيٸگٸنە سامعاپ كٶتەرٸلە الدى. بۇل – بٷگٸنگٸ كٶركەم ويدىڭ زەنيتٸنە اينالعان ەڭ زەڭگٸر كوورديناتتار ەدٸ.
ەلەمدٸك ەپيكانىڭ وسىنداي اسا كٷردەلٸ ەۆوليۋتسييالىق جولىنان ٶتۋ ٷشٸن ۇلتتىق ەدەبيەتتەردٸڭ بەرٸ-بەرٸ بٸردەي قارقىندىلىق, بٸردەي جەمٸستٸلٸك تانىتا العان جوق. جوعارىدا كٶرسەتٸلگەندەي ەجەلدەن جازۋ-سىزۋى بار ەلدەردٸڭ ٶزدەرٸ بۇل جولدا الدى ەكٸ مىڭ جىلدان, ارتى بٸر مىڭ جىلدان اساتىن اسا ۇزاق ساپار شەكتٸ. شىنداپ كەلگەندە حالىقتىق ەپوستىڭ اۆتورلىق رومانعا اينالۋى كٸتاپ باسۋ ٸسٸمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. گۋتەنبەرگ كٸتاپ باسۋدىڭ تەحنيكالىق تەسٸلدەرٸن ويلاپ تاپقاننان بەرگٸ 667 جىل ەلەم حالىقتارىنىڭ ەپيكالىق كٶركەم شىعارما تۋدىرۋدى تٷبٸرٸمەن قايتا جٷيەلەگەن شەشۋشٸ كەزەڭٸ بولدى. بۇل تەحنيكالىق جاڭالىققا الدىمەن قول جەتكٸزگەن ەدەبيەتتەردٸڭ ٶزدەرٸ مۇنداي ەستەتيكالىق تۇرعىداعى تٷبەگەيلٸ قايتا قارۋلانۋدا ەرقايسىسى ەرقيلى نەتيجەگە جەتتٸ. ٶز تۇسىنداعى بارشا ەلەۋمەتتٸك كٶڭٸل كٷيدٸ بٸر كەيٸپكەردٸڭ باسىنا توعىستىرىپ, «اشىق» جەنە «ەكستەنسيۆتٸ» روماندى العاش تۋدىرعان, «دون-كيحوتتى» جازعان ميگەل سەرۆانتەستٸ بەرگەن يسپاندار ەدٸ. ول كەزدە فەودالدىق توماعا-تۇيىقتىقتىڭ قۇشاعىنداعى باسقالاردى بىلاي قويعاندا باسىبايلى كٸرٸپتارلىقتى الدىمەن كٷيرەتٸپ, بۇرىنعى شارۋالار ٶز نوقتاسىن ٶز قولدارىنا الىپ, ەگٸستٸكتەرٸ مەن فەرمالارىن تاستاپ, مانۋفاكتۋرالارعا قاراي جاپپاي شۇبىرعان اعىلشىنداردىڭ ٶزدەرٸ كٶپكە دەيٸن باتىرلىق داستاندارى مەن تٶبە شاشىڭدى تٸك تۇرعىزاتىن تٶتەن زۇلىمدىقتارعا تولى تراگەدييالاردىڭ ەسەرٸندە جٷردٸ. الايدا كەيٸن ادامداردىڭ مٸنەز-قۇلقى مەن ەلەۋمەتتٸك بولمىسىن رەاليستٸك تۇرعىدا تيپتەندٸرۋدٸ بٸرٸنشٸ بولىپ قولعا العان اعىلشىن فيلدينگ پەن ت.سموللەت, ادام تاعدىرىن تاريحي وقيعالارمەن استاستىرا سۋرەتتەۋدٸ باستاعان اعىلشىن ۆالتەر سكوتت بولدى.
ادامداردىڭ جان دٷنيەسٸ مەن قوعامدىق ەۆوليۋتسييانى ٶزەكتەستٸرە زەردەلەۋدە ٷڭگٸمە پسيحولوگيزم مەن قازبالاما ەلەۋمەتتٸك تالداۋدى ٷيلەستٸرۋدٸڭ نە تاماشا ٷلگٸسٸن فرانتسۋز ستەندال, گ.فلوبەر, گ.موپاسسان, و.بالزاكتار كٶرسەتتٸ. VII عاسىردان باستاپ اۆانتيۋرالىق روماندى, XVIII عاسىردان باستاپ تۇيىق روماندى جەتە مەڭگەرگەن نەمٸس ەدەبيەتٸ رومان جانرىندا وزا قيمىلداعان فرانتسۋزدار مەن اعىلشىندارعا تەك XX عاسىر باسىنان, س.تسۆەيگ, ە.رەمارك, ل.فەيحتۆانگەر, گەنريح جەنە توماس مانندار شىققان سوڭ عانا بارىپ, ازۋلى بەسەكەلەس بولا الدى. پروزانى ەللادادان ەلدەن بۇرىن ٷيرەنگەن يتالياندار تەك XX عاسىردا عانا ەۋروپالىق روماندا ٶزدەرٸنە لايىق ورىندارعا يە بولا باستادى. ەلەمدٸك پروزادا XX عاسىردىڭ باسىنان وزا شاۋىپ بەيگٸ العان ٷزدٸك قۇبىلىس – سولتٷستٸك امەريكالىق, ەكٸنشٸ جارتىسىنان باستاپ – لاتىنامەريكالىق رومان دەۋٸرلەدٸ. XIX عاسىردا وسىنداي تەڭدەسٸ جوق قارقىنداۋدى ورىس پروزاسى كٶرسەتٸپ ەدٸ. XVIII عاسىردا م.چۋلكوۆ, ا.يزمايلوۆ, ۆ.ناروجنىيلاردىڭ شەكٸرتتٸك جاتتىعۋلارىنان تۇراتىن ولپى-سولپى ورىس پروزاسى XIX عاسىردا ن.گوگول, ي.تۋرگەنەۆ, ف.دوستوەۆسكيي, ل.تولستوي, ا.چەحوۆ, ي.بۋنيندەردٸ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن جارقىراتىپ شىعارىپ, كٶز جەتكٸزبەس بيٸكتٸك پەن قاشىقتىققا كٶز ٸلەسپەس جىلدامدىقپەن شىعانداي وزدى. بۇل – كٶركەمٶنەردەگٸ, ونىڭ ٸشٸندە ەدەبيەتتەگٸ شارىقتاي ٶسۋدٸ ۇزاق ۋاقىت ەمەس, بٸردەن بيٸككە سەرمەپ, تەرەڭ بويلاپ, كەڭٸنەن قامتي الاتىن قۇدٸرەتتٸ تالانتتار جٷزەگە اسىراتىنىن داۋسىز دەلەلدەپ بەردٸ.
مٸنە, وسىنداي ەلەمدٸك تەجٸريبەمەن سالىستىرعاندا قازاق ەپيكاسىنىڭ ەۆوليۋتسييالىق دامۋ قارقىنى قانداي? بۇنى ستراتيگرافييالىق تۇرعىدان جٸتٸ زەردەلەمەي تۇرىپ: «مۇحتار ەۋەزوۆ وسىنشاما ۇلىقتايتىنداي سونشاما نە بٸتٸرٸپ ەدٸ?» – دەيتٸن كٶپكە دەيٸن ەدەبي ورتانى كٷبٸرتكەدەي ٷڭگٸپ كەلگەن ەزەزٸل ساۋالعا تىڭعىلىقتى جاۋاپ بەرە المايمىز. تٶل ەدەبيەتٸمٸز ٶز توپىراعىندا ٶزگە دە تٷرٸك-موڭعول ەدەبيەتتەرٸندەي ميفتٸك, فولكلورلىق تامىرلاردان باستاۋ الىپ, اۋىزشا شىعارىلىپ, اۋىزشا تاراتىلۋ جولىمەن دامىپ كەلگەندٸگٸ بەلگٸلٸ. سون
دىقتان دا, ارعىداعى سىپىرا جىراۋ, شالكيٸز, قازتۋعان, دوسپامبەت, جيەمبەت, بەرگٸدەگٸ بۇقار, تەتٸقارا, شورتانباي, دۋلات, سٷيٸنباي, ماحامبەت, مۇرات, بالقى بازارلارداي ٶرەن جٷيرٸكتەردٸڭ كٶپ بولعاندىعىنا قاراماستان ەپيكالىق داستان, جىر-تولعاۋ ارناسىنان اسا المادى. ەۆوليۋتسييالىق ٸلگەرٸلەۋدٸڭ ٶزٸ ەتەنە دەستٷرلەر مەن بايىرعى تٷرلەردٸڭ ٸشكٸ مٷمكٸندٸكتەرٸ اۋقىمىندا جٷزەگە استى. ول جاعداي شەدٸ تٶرە, ەبۋبەكٸر, ناۋشا, شەكەرٸم, سۇلتانماحمۇت, شەڭگەرەي, بٶكەي, عۇمار قاراش, تۇرماعامبەت, مايلىقوجا سىندى جازبا, نەمەسە جارتىلاي جازبا-ەدەبيەت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بولعاندىعىنا قاراماستان ايتا قالارلىقتاي ٶزگەرە قويمادى.
ٶيتكەنٸ, ۇلتتىق دامۋداعى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس بۇعان دەيٸن سىرت قالىپ كەلگەن ەلەمدٸك دامۋدىڭ وزىق باعىتتارىنا بەل شەشٸپ تەۋەكەل ەتپەي تۇرىپ, ويداعىداي جٷزەگە اسپايتىن ەدٸ. تٸپتٸ ونداي نار تەۋەكەل تابىلعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, ونى جەتەر جەرٸنە جەتكٸزبەي تىنبايتىن تەگەۋرٸندٸ تالانت كەرەك ەدٸ. ول تۋماي تۇرىپ قالاعان ماقساتىمىزعا بەرٸبٸر جەتە الماۋشى ەدٸك. قاشان اباي تۋعانشا بٸز دە سول كٷندٸ باستان كەشتٸك. ەلەۋمەتتٸك وزىق كٶزقاراستار مەن سول جولداعى جەكەلەگەن ٸزدەنٸستەر ٷيرەنشٸكتٸ فولكلورلىق ٷلگٸلەردەن كٶپكە دەيٸن الىسقا ۇزاپ كەتە المادى. قازاق پوەزيياسى سول كەزدەگٸ زامان مەن ادامنىڭ بارشا رۋحاني سۇرانىستارىن تولىقتاي ٶتەپ قانا تىنباي, ايتا قالارلىقتاي ٸلگەرٸ باستىرا الاتىن كەسٸبي جازبا پوەزيياعا, زاماناۋي شىنايى ليريكا مەن رەاليستٸك پوەماعا دەندەپ بارا قويمادى. ولاي بولۋى ٷشٸن تەك ٶز ۇلتىنىڭ عانا ەمەس, ٶز تۇسىنداعى بٷكٸل ادامزاتتىڭ وزىق ويى مەن وزىق ەستەتيكاسىنىڭ شىرقاۋ بيٸگٸنە بٸر-اق سامعاپ كٶتەرٸلە العان سۇڭعىلا بٸلٸم, سۇراپىل تالانتقا يە ابايداي الاپات تۇلعا كەرەك ەدٸ. اباي بٸزدٸڭ كٶركەم سٶزٸمٸزدٸ ادامزات اقىل-ويىنىڭ شىرقاۋ شىڭىنا, كٶركەم ويدىڭ ناعىز عارىشتىق بيٸگٸنە بٸردەن كٶتەرٸپ بەرٸپ ەدٸ.
الايدا, ۇلتتىق ەدەبيەت وزا دامىعان جالعىز جانردىڭ, ونىڭ ٷستٸنە, ۇزاق ۋاقىت اۋىزشا ايتۋعا باۋلىنعان ەجەلگٸ ەپيكالىق پوەزييانىڭ اۋقىمىندا ناعىز وسى زامانعى زەردەلەۋ قۇبىلىسىنا اينالا الماس ەدٸ. ول ٷشٸن ادامزات كٶركەم ويى مەن ەلەۋمەتتٸك ساناسىنىڭ ەڭ بٸر ۇتىمدى ەدٸستەرٸمەن قارۋلاندىرىپ, تىڭ جاتقان تۇڭعيىق قاباتتارىنا بويلاتاتىن جاڭا جانرلاردى, ەسٸرەسە, ەلەمدٸك ەدەبي دامۋعا شەشۋشٸ ىقپال ەتكەن وسى زامانعى پروزانىڭ سۋرەتكەرلٸك ارسەنالىن كەمەل مەڭگەرۋ كەرەك ەدٸ. ابايداي جٷرەك جۇتقان ەرلٸك پەن قادالعان جەرٸنەن قان الماي تىنبايتىن قازىمىر ويشىلدىق, شٸدەر ٷزگەن دانىشپاندىق كەرەك ەدٸ. مۇحتار ەۋەزوۆ دەل سونداي بٷكٸل قازاق جۇرتى عاسىرلاپ تولعاتقان, كەڭ-بايتاق قازاق ساحاراسى عاسىرلاپ ساعىنا كٷتكەن ساڭلاق تۇلعا بولىپ شىقتى. ال ەۋەزوۆكە دەيٸنگٸ قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ پروزايكتٸك تەجٸريبە ابايعا دەيٸنگٸ اقىندىق دەستٷرلەرمەن تٸپتٸ سالىستىرۋعا دا كەلمەيتٸندەي تىم ەلجۋاز ەدٸ. فولكلورلىق پروزا ٷلگٸلەرٸنەن «الدار كٶسەدەن», اۆتورلىق پروزا ٷلگٸسٸنەن ابايدىڭ «عاقليياسىنان» باسقا ٸلٸپ الار ەشتەڭە جوق ەدٸ. راس, سپاندييار كٶبەەۆتٸڭ «قالىڭ مالى», مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «باقىتسىز جامالى», سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ «قامار سۇلۋى», ىبىراي التىنساريننٸڭ, عۇمار قاراشەۆتٸڭ, بەيٸمبەت مايليننٸڭ شاعىن ەپيكاداعى تالپىنىستارى, سەبيت مۇقانوۆ, عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ تىرناقالدى تۋىندىلارى بار ەدٸ. بٸراق, ولاردىڭ تاقىرىپتىق ەلەۋلٸلٸكتەرٸ مەن ەلەۋمەتتٸك پافوستارىنا قاراماستان, كٶركەمدٸك, سۋرەتكەرلٸك دەڭگەيٸ ەلٸ جاتتىعۋ دەڭگەيٸندەگٸ دٷنيەلٸكتەر ەدٸ. راس, ولاردان قاي جاعىنان دا كٶش بويى ٸلگەرٸلەپ كەتكەن جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ شىعارمالارىنىڭ قازاق پروزاسىنىڭ قالىپتاسۋىندا ٷلكەن تاريحي ماڭىزعا يە ەكەندٸكتەرٸ داۋسىز. الايدا, ولاردى ايماۋىتوۆتاي مول سۋرەتكەرلٸك تەگەۋرٸنگە يە قالامگەردٸڭ شىعارماشىلىق مٷمكٸندٸكتەرٸن تولىعىمەن اشا العان قاپىسىز تۋىندىلار ەدٸ دەي المايمىز. ونىڭ ٷستٸنە مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ تاڭدانباسىڭا قويمايتىنداي تاماشا ستارتىنا بٸردەن بٸر تٷرتكٸ بولعان ىقپال كٶزٸ جالعىز سول ەدٸ دەۋ دە اقيقاتقا سەيكەسپەس ەدٸ.
ول كەزدەگٸ قازاق پروزاسىنىڭ وسىنشالىق بالاڭدىعىنا قاراماستان, ەۋەزوۆتٸڭ پروزاداعى العاشقى اياق الىستارىنىڭ سونشالىقتى مىعىم, سونشالىقتى نىق بولعاندىعىنا قايران قالماسقا بولمايدى. بار بولعانى شەتايماق قالانىڭ بەس سىنىپتىق مەكتەبٸ مەن قىسقا مەرزٸمدٸ مۇعالٸمدٸك سەميناريياسىن بٸتٸرگەن, بٸر جىل مەدرەسە وقىعان دالا بوزداعى بۇنىڭ بەرٸنە كٶز مايىن سارىققان وقۋدىڭ, ەڭ ٷزدٸك ٷلگٸلەردٸ ەرٸنبەي-جالىقپاي تٸمٸسكٸلەگەن تىڭعىلىقتى شتۋدييانىڭ ارقاسىندا ەمەس, تابيعاتتىڭ «كەتسە, ساعان كەتسٸن» دەپ اياماي, اسىرىپ-تٶگٸلتٸپ بەرە سالعان مەيلٸنشە مول تالانتىنىڭ ارقاسىندا جەتٸپ ەدٸ. تاعدىر مەن تاريحتىڭ تۋماي جاتىپ كٶرسەتٸپ باققان قۇقايلارى مەن اسا قاتال سىناقتارىنىڭ سالدارى ەدٸ بۇل. بٷكٸل ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ قىرى مەن سىرىنان ەشتەڭەنٸ قاعىس قالدىرماي, تٷگەل كٶرسەتٸپ بەرە العان تاعىلىمعا تولى ٶسكەن ورتاسىنىڭ سەزٸمتال كٶكٸرەككە دەر كەزٸندە ەگٸپ ٷلگەرگەن جەمٸستەرٸ ەدٸ. ٶمٸر بويى تىنشۋ كٶرمەي ٶتكەن نەزٸك جٷرەگٸ مەن ەلگەزەك اقىل-ويىنىڭ سەرگەلدەڭ ٸزدەنٸستەرٸنٸڭ ناقتى نەتيجەلەرٸ ەدٸ.
ول زەرتتەۋ ٶرٸسٸ مەن كٶتەرەر تاقىرىپتارىن, ايتار ويىنىڭ اۋقىمىن الىسقا بٸلٸم ٸزدەپ كەتپەي تۇرىپ-اق, اۋىلدا جٷرٸپ-اق ەبدەن سارالاپ العانداي. ونىڭ وقۋعا بارماي تۇرعانداعى اياق الىسى مەن قالام تارتىسىن, تاڭدانعان سۋرەتكەرلٸك-ازاماتتىق ۇستانىمىن شىعان قيىرداعى البىرت جاس تالاپكەردەن ەمەس, پاريج, لوندون, پەتەربۋرگ سىندى ەلەمدٸك استانالاردان عانا تابىلاتىن تالعامپاز ەدەبي سالوندارداعى تارلان سۋرەتكەرلەردەن عانا دەمەتۋگە بولاتىنداي. اسقان قىراعىلىق جەنە مٷلت كەتپەس مەرگەندٸكتەن اق قاعازعا مٶلدٸرەپ تٷسكەن قىر شىندىعىنىڭ كەسكٸندەمەلەرٸ, وندا قاۋزالعان تاقىرىپ پەن كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك ساليقالىلىعى, كٷندە-كٷندە كٶز قاجىتقان قامىرىقتى احۋالداردىڭ قالتقىسىز نانىمدىلىعى – ەۋروپالىق نوۆەلليستيكانىڭ ەلدەنەشە عاسىرلاپ ەرەڭ جەتكەن بيٸكتەرٸ ەدٸ. «قورعانسىزدىڭ كٷنٸ» مەن «قارالى سۇلۋ», «ەسكٸلٸك كٶلەڭكەسٸ» مەن «كٷيٸپ جانۋ», «جەتٸم» مەن «كٸم كٸنەلٸ» سىندى كٶرە-كٶرە كٶڭٸلدٸ دە كٶنتەرٸلەندٸرٸلٸپ جٸبەرگەن تىم قازاقۋار قىرسىقتار مەن ەلەۋمەتتٸك كەسەلدەرگە بۇرىن-سوڭدى قازاققا تەن بولا قويماعان اتىمەن سونى كٶزقاراسپەن, شىمىرلاعان سەزٸمتالدىق پەن شىڭعىرعان ازاماتتىق شامىرىعۋ تۇرعىسىنان زەردەلەنگەن زەرگەرلٸك تۋىندىلار ەدٸ. لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقۋدا جٷرٸپ, جازعى دەمالىستا ەلدەن ەستٸپ بارىپ جازىلعان «قاراش-قاراش» وقيعاسىنىڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى?! بٸر كٸسٸنٸڭ باسىنداعى بٸر عانا وقيعانى قامتيتىن شاپ-شاعىن ەپيكالىق كەڭٸستٸك ۇلان-عايىر قازاق دالاسىنىڭ قاي پۇشپاعىنىڭ دا زىعىردانىن قايناتقان قاسٸرەتتٸڭ تٶبەسٸنەن دٶپ باسادى. ەلەۋمەتتٸك پايىمداۋلارىنىڭ دەلدٸگٸ, پسيحولوگييالىق تالداۋلارىنىڭ ٷيٸرٸمدٸلٸگٸ مەن يٸرٸمدٸلٸگٸ, كومپوزيتسييالىق بٸتٸمنٸڭ جۇمىرلىعى جاعىنان بۇل قاي باعاڭا دا تاتيتىن قاپىسىز شەبەرلەردٸڭ عانا قولىنان شىعاتىن ٷزدٸك تۋىندى. دەل وسىنداي تاڭعالعاننان تاڭدايىڭدى تالماپ جۇتىپ قويارداي تاماشا شەدەۆرلەر ساناتىنا ادام تٷگٸلٸ جان-جانۋاردىڭ ٶزٸنە جەر باستىرىپ جٷرگٸزبەيتٸن ەلەۋمەتتٸك قاراۋلىق پەن قاتالدىقتى جەرٸنە جەتكٸزە ەشكەرەلەگەن «كٶكسەرەكتٸ» جاتقىزۋعا بولادى.
قىسقاسى, مۇحتار ەۋەزوۆ ەيگٸلٸ پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتٸنە ەدەبيەتتە ۇستانار باعىتىن, جٷرەر جولىن بٸلمەگەندٸكتەن ەمەس, كٶكٸرەگٸن كەرنەپ بارا جاتقان ازاماتتىق ۋىت پەن سۋرەتكەرلٸك تالانتتى كەڭٸنەن پاش ەتەر شىعارماشىلىق ٶرٸس ٸزدەپ باردى. ٶزٸ جانىڭداي جاقسى كٶرەتٸن قىر تۇرمىسى مەن قىر ادامدارىنىڭ ەكٸ اياقتارىن بٸر ەتٸككە تىعاتىن, تىعىرىقتان تەزدەتٸپ شىعاراتىن جول ٸزدەپ باردى. جاڭالىق جەلەۋٸمەن ەسكٸلٸكتەن بەتەر جالماپ-جۇتىپ بارا جاتقان جاپپاي ەلەۋمەتتٸك ەسٸرۋدەن ٶز جٷرەگٸن بەبەۋلەتكەن ەتەنە قاۋىمدى قالاي اراشالاپ قالۋدىڭ امالدارىن ٸزدەپ باردى. ساۋعا سۇراپ بارعان جوق, دارۋ ٸزدەپ باردى. ەلەمدٸك ەدەبي دامۋدىڭ تەوريياسى مەن تاريحى ونىڭ بەيمازا ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردەن بٸر سەت تە اۋلاق تۇرۋعا بولمايدى دەگەن ٶز قاعيداسىن, تٶل تۇجىرىمىن ودان ەرمەن بەكٸتە تٷسەدٸ. جاستايىنان «الاشوردا» ٷكٸمەتٸنە, ونىڭ جاستار قاناتىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسادى. 1919 جىلعى الاشوردا مەن كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ اراسىندا بولعان كەلٸسٸم بويىنشا, قازاق زييالىلارى كەڭەستٸك قۇرىلىسقا اتسالىسادى. ەۋەزوۆ تە ەۋەلٸ سەمەي گۋبرەۆكومىندا, وبلرەۆكومىندا ەرقيلى قىزمەتتەر اتقارىپ, وبلىستىڭ اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعالىعىنا, قازاق اسسر-ٸ اتكومىنىڭ تٶرالقا مٷشەلٸگٸنە, ساياسي حاتشىلىعىنا سايلانادى. الايدا, بيلٸككە قاپىسىز قولى جەتكەن سوڭ كەڭەس ٶكٸمەتٸ قازاق زييالىلارىنان قاشقاقتاۋعا كٶشەدٸ. ولاردى الاشورداشىل, ۇلتشىل دەپ ايىپتاپ, ساياسات ساحناسىنان اۋلاقتاتا باستايدى. ەۋەزوۆ تە 1922 جىلى ورىنبورداعى قىزمەتٸن تاستاپ, تاشكەنتكە وقۋعا كەتۋگە مەجبٷر بولادى. ەندٸ ول ەدەبي شىعارماشىلىققا دەندەپ كٸرٸسەدٸ. جوعارىدا اتالعان كٶپتەگەن پروزالىق, «ەڭلٸك-كەبەك», «قاراگٶز» سىندى درامالىق تۋىندىلار ەلگٸندەي ەلەۋمەتتٸك كٷرەستٸڭ ەسەرٸنەن تۋادى.
الايدا جاڭا يدەولوگييا بٸرجولاتا بەت قاراتپايتىن ساياسي مونوپوليزمگە ۇمتىلادى. ادام بوستاندىعى, سٶز بوستاندىعى, پٸكٸر جارىسى جايىنا قالادى. 1923 جىلى ەۋەزوۆ پارتييادان شىعارىلادى. سول جىلى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتٸنە وقۋعا اۋىسادى 1924-25 جىلدارى سەمەيدٸڭ مۇعالٸمدٸك تەحنيكۋمىندا وقىتۋشى بولادى. بٸراق ساياسي قۋدالاۋ ونى ٸز جاسىرۋعا مەجبٷرلەيدٸ. 1925 جىلى لەنينگرادقا قايتىپ بارادى. وقي جٷرٸپ قازاقستانداعى وقۋلىقتار جازۋ, ەدەبي مۇرالاردى جيناۋ ٸستەرٸنە ارالاسادى. «قاراش-قاراش وقيعاسى», «قيلى زامان», «حان كەنە», «كٶكسەرەك» سول جىلدارى دٷنيەگە كەلەدٸ. قىزمەتتە جٷرٸپ, قوعامدىق ساناعا سٸڭٸرە الماعان ماقسات-مۇراتتارىن ەدەبيەت ارقىلى ناسيحاتتاۋعا تىرىسادى. الايدا, يدەولوگييالىق قىسىمنىڭ تەمٸر قۇرساۋى ساياسي تەجٸريبە تٷگٸلٸ ەدەبي قييالدى ازاتشىلدىق يدەياسىنان اۋلاقتاتۋدى كٶزدەپ, قاتايعان ٷستٸنە قاتايا تٷسەدٸ. الاش كٶسەمدەرٸ تەگٸستەي ۇستالىپ, جەر اۋدارىلادى. 1930 جىلى 16 قىركٷيەكتە ەۋەزوۆ تە قامالادى. بەس تٷرلٸ ايىپ تاعىلىپ, ەكٸ جىلعا جۋىق تەرگەلەدٸ. 1932 جىلعى سەۋٸر ايىندا ٷش جىلعا شارتتى تٷردە باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. 1932 جىلى 10 ماۋسىمدا رەسپۋبليكالىق باسپاسٶزدە «اشىق حات» جازىپ, «قاراگٶز», «قيلى زامان», «حان كەنە», «ەڭلٸك-كەبەك» سىندى تۋىندىلارىنان باس تارتادى. 1940 جىلعا دەيٸن وقىتۋشىلىق, اۋدارماشىلىق, كٸتاپ ناسيحاتتاۋ سىندى مايلىق-سۋلىق جۇمىستارمەن كٷن كٶرەدٸ.
ودان ارعى ون توعىز جىلىن اباي ٶمٸرٸنەن تٶرت تومدىق رومان جازۋعا ارنايدى. ونىڭ العاشقى ەكٸ كٸتابى ٷشٸن 1949 جىلى كەڭەستەر وداعىنىڭ مەملەكەتتٸك سىيلىعىن الادى. ٷشٸنشٸ كٸتابى قايتادان سىنعا ۇشىراپ, پاتريارحالدىق ٶتكەندٸ دەرٸپتەۋ دەپ باعالانادى. بۇل ايىپ تەك بٸر كٸتاپقا عانا ەمەس, بٷكٸل ەدەبي-عىلىمي شىعارماشىلىعىنا تاعىلادى. ارنايى يدەولوگييالىق قۇرىلىمدار ەۋەزوۆ تابىستارىنا كٶرەالماستىقپەن قارايتىن ٸشتەرٸ تار ەدەبي-عىلىمي شىعارماشىل كٷشتەردٸڭ قولىمەن وت كٶسەيدٸ. 1953 جىلى تاعى دا قامالۋ قاۋپٸ تۋادى. مەسكەۋگە كەتٸپ, باس ساۋعالايدى. ي.ۆ.ستالين ٶلٸپ, جەكە ادامعا تابىنۋشىلىقتىڭ مانسۇقتالۋى ەۋەزوۆ باسىنا تٶنگەن قاتەر بۇلتىن سەيٸلتەدٸ. 1959 جىلى وعان لەنيندٸك سىيلىق بەرٸلدٸ.
سول «اباي جولىنا» لەنيندٸك سىيلىق بەرٸلگەننەن بەرمەن قاراي ەلەمدٸك ەدەبي سىن ەۋەزوۆتٸ XX عاسىر ەدەبيەتٸنٸڭ ەڭ ٸرٸ تۇلعالارىنىڭ قاتارىندا باعالاي باستادى. لۋي اراگون, الفرەد كۋرەللا, ت.ب. حالىقارالىق تانىمالدىققا يە ويشىلدار ونى جالپى پلانەتالىق ەدەبي ٷدەرٸستەگٸ ٷلكەن قۇبىلىس رەتٸندە باعالادى. بۇل بٸزدٸ شەكسٸز قۋانتادى. قارالى كٷندەردە نيكولاي پوگودين, نيكولاي تيحونوۆ, كورنەليي زەلينسكيي, ەۆگەنييا كنيپوۆيچ, زويا كەدرينا سىندى ەدەبيەت بٸلگٸرلەرٸ ونى سوتسياليستٸك رەاليزم ەدەبيەتٸنٸڭ تۋ ۇستارلارى ساناتىنا قوستى. ەۋەزوۆ – ەكٸنشٸ اباي, شىعىستىڭ شولوحوۆى دەيتٸن باعالار اينالىمعا ەندٸ. بۇعان دا اپشۋدىڭ رەتٸ جوق. مۇنداي باعا ەكٸنٸڭ بٸرٸنە, ونىڭ ٸشٸندە جازباشا دامۋ ٷردٸسٸنە تولىقتاي كٶشكەنٸنە ەلۋ-الپىس جىل ەندٸ ٶتكەن تۇمسا ەدەبيەتتەرگە بۇيىرا بەرمەيتٸن قوشەمەت. الايدا, نيەت دۇرىس بولعانمەن, ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ دامۋ جولىنان جەتكٸلٸكتٸ حاباردار بولماعاندىقتان ەۋەزوۆتٸڭ قازاق مەدەنيەتٸ ٷشٸن, ونىڭ ٸشٸندە ەدەبيەتٸ ٷشٸن تەڭدەسٸ جوق تاريحي ماڭىزىن ايقىنداۋدا دەل باسۋدان گٶرٸ سىرت جوبالاۋ, ماڭايلاي دولبارلاۋ باسىمىراق. بٸز ەگەر ەلگٸندەگٸ ٶمٸرباياندىق دەرەكتٸ ماناعىدان بەرگٸ سٶز ەتٸپ كەلە جاتقان ەلەمدٸك ەپيكانىڭ باستان كەشكەن ەستەتيكالىق ەۆوليۋتسيياسى ارناسىندا قاراستىرار بولساق, كٶپ نەرسەگە كٶزٸمٸز جەتە تٷسەر ەدٸ.
ەۋەزوۆ قايتىس بولارىنان از-اق بۇرىن «ليتەراتۋرنايا گازەتٸ» بەتٸندە «وسى زامانعى رومان جەنە ونىڭ باستى كەيٸپكەرٸ» اتتى ماقالا جازدى. وندا ٸرگەلٸ سۋرەتكەر كەڭەستٸك ٶنەر مەن ەستەتيكانى ۇزاق جىل بيلەپ كەلگەن تۇرپايى سوتسيولوگيياعا اتىن ايتپاي شابۋىل جاسادى. ەسٸرەسە, تاپشىلدىق پەن تارتىسسىزدىق, بوياماشىلدىق پەن پارتييالىلىق كەڭەستٸك روماندى بٸرجولاتا بيلەپ-تٶستەگەندٸكتٸڭ سالدارىنان مەڭدەپ العان كٶزاپارا قارابايىرلىق پەن رۋحاني قاناتسىزدىقتى قاتتى سىنعا الدى. قاراپايىم ەڭبەك ادامى مەن قۇلاقكەستٸ مايدانگەرلەردٸ دەرٸپتەگەن بولىپ, پسيحولوگييالىق تالداۋى جاعىنان تايىز, ەلەۋمەتتٸك تالداۋى جاعىنان ازۋسىز بولىپ كەتكەن بەللەتريستيكالىق ارزىمسىزدىقتى اجۋا ەتتٸ. بۇل ەدەتتەن ارىلۋ ٷشٸن وسى زامانعى پروزانىڭ كٸندٸك كەيٸپكەرٸ ينتەللەكتۋالدى قاھارمان بولۋ كەرەك دەگەن كونتسەپت ۇسىندى. الايدا, ول كەزدەگٸ ۇلتتىق ەدەبي سىن دا, وداقتىق ەدەبي سىن دا ۇلى جازۋشىنىڭ بۇل پٸكٸرٸن جان-جاقتى تالقىلاپ, ودان ەرٸ وي ساباقتاپ, دامىتىپ ەكەتە المادى. شىن مەنٸندە, بۇل ارقىلى قازاق كلاسسيگٸ ٶز تۇسىنداعى كەڭەستٸك بەللەتريستيكاعا كٶڭٸلٸ تولمايتىنىن بٸلدٸرۋمەن قوسا, ٶز كٶڭٸلٸندە جٷرگەن شىعارماشىلىق جوسپارلاردى ورتاعا سالدى. ەڭ باستىسى, ٶزٸ جازعان شىعارمالاردى باعامداۋعا قاي تۇرعىدان كەلگەننٸڭ دۇرىس ەكەنٸن اڭعارتتى. راسىندا دا, ونىڭ اقساقال كەزٸندە قايتالاپ ايتىپ وتىرعانى – ٶزٸنٸڭ قىرشىن بوزداق كەزٸنەن تاپجىلتپاي ۇستانىپ كەلە جاتقان ٸشكٸ تٷيٸنٸ, ازاماتتىق-سۋرەتكەرلٸك كرەدوسى ەدٸ.
شىنتۋايتىندا, ول ساياساتقا ەدەبيەتتەن كەلگەن جوق, ەدەبيەتكە ساياساتتان بارىپ ەدٸ. ٶيتكەنٸ, كٶشپەندٸ دٷنيەدەگٸ ەلەۋمەتتٸك ىقپال نەگٸزٸنەن ساردارلىق پەن ابىزدىق ارقىلى جٷزەگە استى. ەسكەري جاعدايدا ساردارلىققا, بەيبٸت جاعدايدا ابىزدىققا سالماق كٶبٸرەك تٷسەتٸن. ەۋەزوۆ تۋعاندا قىر تۇرمىسىن بوداندىق مەڭدەپ, بٸر كەزدە بيلەپ-تٶستەگەن باتىرلىق ينستيتۋتى اۋىل اراسىنداعى بارىمتادان باسقا بارار جەر, باسار تاۋى قالماي, ٶرٸسٸ تارىلىپ, تٷبەگەيلٸ جويىلىپ بٸتۋگە اينالىپ ەدٸ. وتارشىلدىق جاعدايىندا ەل الدىنداعى ازعانتاي بەدەل جاۋگەرشٸلٸك زامانىندا ازۋى التى قارىس ساردارلىقپەن تايتالاسقان ابىزدار مەن جاڭا كٷشەيٸپ كەلە جاتقان دەۋلەتتٸلەر اراسىندا بٶلٸسكە تٷسەتٸن ەدٸ. سوڭعىسى كٷشەيٸپ, الدىڭعىسى ەلسٸرەي باستاپ ەدٸ. بٸر كەزدە تٶلە بي: «باتىر دەگەن باراق يت, كەز كەلگەن دولى قاتىن تۋادى; بي دەگەن – اقىلدىڭ كەنەنٸ, ٸلۋدە بٸرەۋ تۋادى» – دەپ كٸجٸنسە, ەندٸگٸ بيلەر: «اۋىزى قيسىق بولسا دا, باي بالاسى سٶيلەسٸن» – دەپ كٷيٸنەر ەدٸ. ەۋەزوۆ وسى كٶرەر كٶزگە دەۋرەنٸ ٶتٸپ بارا جاتقان ابىز قاۋىمنىڭ اقىرعى جۇرناعى ەدٸ. سوندىقتان ول تۋماي جاتىپ ابىزدىق تاعدىردى تاڭدادى. 1908 جىلى سەمەيدەگٸ كاماليددين حازٸرەت مەدرەسەسٸندە وقىپ, 1910 جىلى بەس كلاستىق ورىس-قازاق مەكتەبٸنە تٷسەدٸ. سوندا جٷرٸپ, «داۋىل» اتتى تىرناقالدى تۋىندىسىن جازادى. 1915 جىلى مۇعالٸمدەر سەميناريياسىنا تٷسٸپ, «ەڭلٸك-كەبەك» پەساسىن جازادى. بوزبالا مۇحتار مۇحاممەد پايعامبارىمنىڭ ٸزباسارى بولعان حاليف ەۋلەتٸنەن تاراپ, تۇراندى دٸنگە مويىنۇسىنتۋعا كەلگەن تٷپ باباسىنان بەرمەن قاراي اتاكەسٸپ بولعان ابىزدىقتىڭ زامانعا وراي اعارتۋشىلىققا اۋىسۋىن جاقتايدى. دٸندار تۇقىمنان تاراسا دا, زايىرلى دامۋدى تاڭدايدى. سٶيتٸپ, ول ۇستازدىقتى ٶزٸنٸڭ تاعدىر-تالايى سانادى. ەدەبيەتتٸ سول ۇستازدىقتىڭ بٸر ٶرٸسٸ دەپ بٸلدٸ. دٷنيەدەن ٶتكەنٸنشە وسى ۇعىمىنان اۋىتقىعان ەمەس.
ونىڭ تۋماي جاتىپ, قولىنا قالام الۋى اتاققۇمارلىقتان تۋماعان ەدٸ. ول كەزدە اقىندىقپەن, جىراۋلىقپەن ات شىعارىپ, مال تابۋ ٷردٸستەن قالعان. وقىعاندىق تا مۇراتقا جەتكٸزبەيتٸن. بالقوجا بيدٸڭ ۇرپاعى باسىمەن بٸرٸنشٸ بٸلٸمپاز ىبىراي التىنسارين مەكتەپ تاقتاسىنىڭ قاسىندا كٷيبەڭدەپ ٶتتٸ. جوشىدان تاراپ, تاق مٸنگەن شىڭعىس تٶرەنٸڭ ۇلى شوقان سايلاۋعا تٷسٸپ, پاتشانى كٶرگەن وقىمىستى باسىمەن مالى كٶپ مايتىماقتان مانسابىن اسىرا المادى. قارادان شىعىپ حان بولعان قۇنانبايدىڭ ابايى قانشا جەردەن اريستوتەلمەن ٸشتەس حاكٸم بولسا دا, بولىستىققا تالاسىپ, اتالاستارىنان تاياققا جىعىلىپ, بوسقا قالدى. مۇنىڭ بەرٸ ٶز نوقتاسىن ٶزٸ ۇستاي الماعان حالىقتىڭ تەك بيلٸكتەن عانا ەمەس, ەلدٸكتەن دە ايىرىلاتىنىن كٶزگە ۇرىپ كٶرسەتٸپ بەردٸ. ۇلتتىق مەملەكەتتٸلٸككە ەندٸ بەت تٷزەپ كەلە جاتقاندا, وتارشىلدىق قۇرىعىنا تٷسٸپ, حاندىقتان ايىرىلىپ, ودان قوڭسى گۋبەرنييالاردىڭ قورجىنىنا تٷسٸپ, بەس-التىعا جارىلىپ, ول دەۋرەننەن دە ايىرىلا جازداعان قازاقتىڭ باعىنا باسبۇزار يمپەرييا تارادى. وتارشىلدىقتىڭ سالدارىنان جەر تۇتاستىعىنان دا, ۇلت تۇتاستىعىنان دا جۇرداي ايىرىلىپ, ۇيىمشىلدىق ۇيىتقىسى دا ٸرٸپ-شٸرٸپ كەتكەن قازاقتىڭ ەندٸگٸ كٷنٸ قانداي بولماق? سول توز-توز كٷيٸ قالا ما? جوق, ەتەك جاۋىپ, ەس تٷگەندەپ, ەڭسە تٸكتەپ, ەل بولا الا ما?
بۇل ەلٸ دٷدەمال ەدٸ. قازاق جەرٸنٸڭ جىرتىستىڭ شٷبەرەگٸندەي شارتاراپقا جۇلىم-جۇلىم بولىپ شاشىلىپ كەتكەنٸن بىلاي قويعاندا, ەلٸ دە ىرىڭ-جىرىڭ بولىپ, ۇيىتقىسى تاۋسىلعان كٷبٸدەگٸ شالاپتاي سىلدىراپ قالىپ ەدٸ. بۇل جاعداي ٶز ۇپايى تٷگەل دەۋلەتتٸلەر جاعىنىڭ ميىنا دا كٸرٸپ شىقپايتىن. ەۋەلدەن بار ەلەۋمەتتٸك ەزگٸگە, وتارشىلدىق ەزگٸ قوسىلىپ, ەسەڭگٸرەپ قالعان بۇقارانىڭ كٶز شولاسى ەلگٸلەردەن دە تار ەدٸ. ەۋەلٸ تەڭٸرگە, سوسىن قۇدايعا, سوسىن اللاعا, سوسىن اق پاتشاعا تابىنىپ, بەت-بەتتەرٸنە باستارىن ساعاتتاپ, بوستان بوسقا دالاقتاپ جٷرگەن جالعىز بايلار ەمەس ەدٸ. «كەدەيدٸڭ زامانى تۋىپ, ٶز اۋزىم قىزىلعا جەتسە, قىزىن ۇرايىن, باي قۇرىسىن!» – دەپ قۇرجىڭدايتىن, ب.مايليننٸڭ تٸلٸمەن ايتقاندا, مىرقىمبايشىلدىق, ساياسي تەرمينولوگيياعا سالساق, پاۋپەريستٸك تاپشىلدىق, كەشەگٸ ەجٸرەيگەن ەكٸمگەرلٸكتٸ ٶز قولىنا تٷسٸرٸپ, ەسە قايتارعىسى كەلگەن ەدٸرەڭباي رەۆانشيزم, ساياسي ٶشتەستٸك, «ايتاق» دەسە, الاقايلاي شاباتىن سولاقايلىق, شالا ساۋاتتى شولاق بەلسەندٸلٸك پەن ەلەۋمەتتٸك شالاعايلىق قاسقىر تارتقان ٶلەكسەدەن ٶربٸگەن اقسارى باس قۇرتتاي قۇجىناپ قويا بەردٸ.
سونداي سۇمدىقتى كٶرٸپ, جامان تٷستەن شوشىپ ويانعانداي, سەزٸمٸ سەرگەك, ويى تۇنىق, سەنٸمٸ سەتٸنەمەگەن تالانتتى جاس ساۋات اشىپ, ساناتقا كٸرگەن بويدا ەلەۋمەت ٸسٸنە ارالاستى. اقىلى مەن كٷش-قايراتىن الدىمەن قىردى جايلاعان قىرسىقتان, قازاقتى ازدىرىپ بارا جاتقان ازاپتان ارىلتۋعا جۇمساعىسى كەلدٸ. جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆپەن بٸرٸگٸپ جازعان «قازاقتىڭ ٶزگەشە مٸنەزدەرٸ» دەگەن ماقالاسى ۇلتتىق ماقتانىشتان ەمەس, ۇلتقا جانى اشىعان ار-نامىستان تۋعان ەدٸ. دەل وسى سەزٸم ونى «الاشوردا» مەن «جاس ازاماتقا» باستادى. قولىنا قالام العىزىپ, «اباي» جۋرنالىن اشتىردى. وعان جارييالاتقان ماقالالارىنىڭ تاقىرىبىنا زەر سالىڭىزشى: «اباي ٶنەرٸ ھەم قىزمەتٸ», «عىلىم», «بۋددا», «قازاق ٸشٸندەگٸ پارتييا نەدەن?», «مەدەنيەتكە قاي كەسٸپ جۋىق», «فيلوسوفييا جايىنان», «ابايدان سوڭعى اقىندار», «عىلىم تٸلٸ», «قازاق ەيەلٸ», «قازاق قاشان جەتٸلەدٸ», «مەدەنيەت ھەم ۇلت», «ٶلٸپ تاۋسىلۋ قاۋپٸ», «وقۋ ٸسٸ», ت.ت. بۇدان بٸز سول كەزدەگٸ تٸپتەن بالاڭ ەۋەزوۆتٸڭ ٶزٸ حالىق تۇرمىسى مەن ۇلت تاعدىرىن كٷن تەرتٸبٸنە بٸرٸنشٸ قويىپ, ونى جالاڭ ەتنيكالىق نارتسيسسيزم تۇرعىسىنان ەمەس, ارعى-بەرگٸنٸ الىستان ويلايتىن زايىرلى ۇلتجاندىلىق ارقىلى شەشۋ كەرەكتٸگٸن اينا-قاتەسٸز تانىعاندىعىن بايقايمىز.
بٸراق, تۋىنىڭ تٷسٸن ٶزگەرتكەننەن باسقا تٷگٸن ٶزگەرتپەگەن اققاپتال وتارشىلدىق جاڭا يدەولوگييانى ەۋەزوۆتەر ويلاعانداي ۇلتتىق جاڭعىرتۋعا ەمەس, ونى بٸرجولاتا جانىشتاۋعا پايدالانعىسى كەلدٸ. ەلگٸندەي ارعى-بەرگٸنٸ ويلايتىن ازعانتاي ەستييارلاردى ٶز جاقتارىنا شىعارۋدان كٷدەر ٷزٸپ, ەكٸ عاسىر وتارشىلدىق تەپكٸ استىنا الىپ, تەزگە تٷسٸرگەن, ەس كٸرگٸزۋدەن گٶرٸ ەسالاڭداندىرىپ جٸبەرگەن بۇقارالىق سانا تٸزگٸنٸن قولدان شىعارماۋعا كٷش سالدى. كٶپشٸلٸك ساناسىنا «ۇلت» دەگەن ۇعىمدى جولاتپاي, «تاپ» دەگەن ۇعىمدى تىقپالاپ باقتى. بٸراق, بٸر ەسكەرەتٸن جاعداي: الاش يدەولوگتارىنىڭ ۇلتشىلدىعى جاتجەرلٸك ەزگٸدەن ٶربٸگەن دٸني-نەسٸلدٸك جٸكشٸلدٸكتەن گٶرٸ ەلەۋمەتتٸك تەڭدٸك پەن ادام قۇقىن بٸرٸنشٸ ورىنعا قوياتىن زايىرلى ۇلتجاندىلىق ەدٸ. ول قانداي ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸككە دە قارسى ەدٸ. تاپتىق ەزگٸنٸ دە, ۇلتتىق ەزگٸنٸ دە بٸردەي جەك كٶرەتٸن. بٸراق, ٶتكەن عاسىر باسىنداعى قازاق جاعدايىندا ەۋەلٸ ۇلت تەڭدٸك الماي تۇرىپ, تاپ تەڭدٸك الا المايتىن. قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن دە تونىن تالاي اۋدارىپ كيگەن ەبجٸل سوتسياليزم تاپشىلدىقتى شەتايماقتىڭ كەدەي-كەپشٸكتەرٸنە باۋىرلارى ەزٸلٸپ بارا جاتقاندىقتان ەمەس, بۇرىن رۋ-رۋعا بٶلٸنٸپ, وتارشىلدىق تۇسىندا, ونىڭ ٷستٸنە, جەر-جەرگە بٶلٸنٸپ, ازعانتاي وقىعاندارى پاتشانىڭ جەرگٸلٸكتٸ مالايلارى بولۋعا تالاسىپ, قىرىقپىشاق بولىپ قىرقىسىپ وتىرعان قازاقتى ەندٸ باي مەن كەدەيگە جٸلٸكتەپ, ۇلتتى قويىپ, ۇلىستار مەن ايماقتاردىڭ, تٸپتٸ ەر اۋىلدىڭ ٶزٸن ەرٸ تارت تا, بەرٸ تارتقا سالعىزىپ, ٶز قولدارىمەن ٶز تامىرلارىنا بالتا شاپقىزۋ ەدٸ. وعان تٷسٸنٸپ قالىپ, قارسى داۋىس كٶتەرگەن ازعانتاي زييالىلاردى العاشقى كەزدە: «سٸزدەر كٶتەرٸپ جٷرگەن مەسەلەنٸ بٸز دە ويلاستىرىپ وتىرمىز» – دەپ ٶز جاقتارىنا شىعارىپ, بٸراق رايلارىنان بەرٸبٸر قايتپاستارىن بٸلگەسٸن, اتقۇيرىعىن ٷزٸسٸپ, مەسەلەنٸڭ مەنٸسٸنە جەتە تٷسٸنٸپ بولماعان ساۋاتسىز بۇقارامەن وداقتاسقانسىپ, تاپ كٷرەسٸن ۋشىقتىرىپ, ۇلتسىزدانۋدى كٷشەيتە تٷستٸ. ەندٸ ويانا باستاعان ۇلتتىق سانانى قايتا قالعىتىپ, قاي ەرەكەتكە دە مەنٸنە جەتە تٷسٸنبەي ارالاسىپ, ٶلٸپ-تٸرٸلەتٸن ەلەۋمەتتٸك ەۋمەسەرلٸكتٸ, رۋحاني مەڭگٷرتتٸكتٸ قايتا مەڭدەتتٸ. بۇرىن بٸر تەڭٸر, بٸر اللا, اق پاتشاعا تابىنىپ, ٶز موينىنا ەشقانداي جاۋاپكەرشٸلٸك الماي, جاقسىلىقتى جوعارىدان, جاماندىقتى جان-جاعىنان كٷتەتٸن پەندەلٸك سانانى جاپپاي بۇقارالىق ساناعا اينالدىردى. «اللا» مەن «اق پاتشانىڭ» ورنىنا «تاپشىلدىق يدەولوگييا» مەن سونى ناسيحاتتايتىن كٷن كٶسەمدەر مەن كوممۋنيستٸك پارتييانى ۇلىقتادى. سولارعا تابىندى. ولار نە دەسە دە, بەرٸنە «جەرەكٸماللا» دەستٸ.
ەل قامىن جەگەن ەستييارلاردىڭ اسپانى الاقانداي, جەرٸ تەبٸنگٸدەي بولا تٷستٸ. اقىرى كٷشتەپ جويعىزىلدى. تەك ەۋەزوۆ قانا امان قالدى. سونى دوستان كٶپ دۇشپانى تٸلگە تيەك ەتٸپ, ٶلە-ٶلگەنٸنشە كٷڭكٸلدەسۋمەن بولدى. يە, بۇل دەرەككە بايلانىستى تالاي گەپ ايتىلادى. اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ جازۋىنشا, ول بۇل ەرەكەتكە احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ اقىلىمەن بارعان. ۋىزداي جاس شەكٸرتتەرٸن ۇلاعاتتى ۇستازدارى قىرشىن كەتەدٸ-اۋ دەپ ۋايىمداۋى ەبدەن مٷمكٸن. ونىڭ ٷستٸنە, بولاشاعى الداعى, اسا تالانتتى تۇلعانى ٶز جاعىنا شىعارۋعا تىرىسۋ دا جاڭا ٷكٸمەت تاراپىنان كٷتپەستەي نەرسە ەمەس. قىسقاسى, ەۋەزوۆ باسىندا ٶتكەن بۇل كولليزييادا ەشقانداي كەزدەيسوقتىق جوق. ۇلت جولىنداعى اشىق كٷرەستٸڭ مٷمكٸندٸگٸ ەبدەن تاۋسىلعاسىن, ەۋەزوۆتٸڭ ساياساتتا ٶتكٸزە الماعان ويلارىن شىعارماشىلىقپەن جۇرت ساناسىنا سٸڭٸرۋدٸ ويلاپ, ەلگٸندەي مەمٸلەگە بارۋى دا عاجاپ ەمەس ەدٸ. نە دە بولسا, سۋرەتكەر ەۋەزوۆ باستاپقى باعىتىنان اينىعان جوق. 1934 جىلى ساحنالاعان «حان كەنە» جاڭبىرداي جاۋعان قىزىل جەبەنٸڭ استىندا قالدى. ۇزاق جىل تەرٸن تٶككەن «اباي جولىن» جازۋعا كٷنٸ كەشە قىزىل يەزۋيتتەردٸڭ سوتىنا ۇرىندىرعان ۇلتجاندى ەلەۋمەتشٸل باعىتىنان ەش اينىماعان قالپىندا وتىردى. بٸر كەزدە دالا ٶمٸرٸنەن جازىلعان تاماشا ەڭگٸمەلەرٸ مەن عاجايىپ پوۆەستەرٸ بايىرعى قازاق تۇرمىسىنا ٶز حالقىنا جانى اشيتىن وقىعان ازاماتتىڭ كٶزٸمەن ٷڭٸلۋدەن تۋعان ەدٸ. اباي تاقىرىبىنا ابايدىڭ كٶزٸمەن, اباي تاعدىرىنىڭ شەت-شەپٸرٸن باستان كەشٸرگەن ەۋەزوۆتٸڭ كٶزٸمەن ٷڭٸلۋگە دەت ەتتٸ. ۇلى جازۋشى كەيٸپكەر زەردەلٸلٸگٸن باستى شارتقا اينالدىرعاندا, ونىڭ ديپلومىنىڭ بار-جوعىن ەمەس, ٶزٸ باستان كەشٸپ وتىرعان اششى-تۇششى تاعدىردىڭ ارعى-بەرگٸسٸن قانشالىقتى تارازىلاپ, قانشالىقتى باعامداي الاتىنىن, ساراپشىلىق قۇلقىن ايتىپ وتىر. بۇل رەتتەن كەلگەندە, ونىڭ «قورعانسىزدىڭ كٷنٸندەگٸ» عازيزاسىنان باستاپ, بارلىق شىعارمالارىنىڭ بەرٸندەگٸ كٸندٸك كەيٸپكەرلەر ٶز تاعدىرى مەن ٶز ەرەكەتٸن ساراپقا سالۋدان تانبايتىن زەرتتەۋشٸ زەردە يەلەرٸ. تٸپتٸ, جانۋار تاعدىرىن ارقاۋى ەتكەن «كٶكسەرەكتٸڭ» ٶزٸ ادامي تٸرشٸلٸكتٸڭ ٶزەك كٷيدٸرەر مەسەلەلەرٸن العا تارتىپ, وقىرمان جٷيكەسٸن شىڭعىرتا بۇراعان دومبىرا ٸشەگٸندەي شامىرقانتىپ, اسا جوعارى ينتەللەكتۋالدىق كەرنەۋدە تەبٸرەنتەدٸ. «ەڭلٸك-كەبەگٸ» ٷيرەنشٸكتٸ عاشىقتىق ەلقيسساسى ەمەس, سونى باعامداعان ەكٸ بي مەن ەكٸ كٶزقاراستىڭ اراسىنداعى زەردە سايىسى. «بەيبٸشە-توقال» مەن «قاراگٶزدەگٸ» ەيەل تاعدىرى كٶزٸڭنەن جاس, جٷرەگٸڭنەن قان تامىزاتىن ٶزەك ٶرتەر ويلار قاقتىعىسى. تٸپتٸ «قاراقىپشاق قوبىلاندىسىنىڭ» ٶزٸ قان شىلقىعان قىرعىن سوعىس ەمەس, تاقىمىڭا قىلبۇراۋ سالعانداي, جانىڭدى تىرناعىڭنىڭ ۇشىنا كەلتٸرەر اقىلدىڭ ازابى. بٸزدە «ايمان-شولپاندى» قايداعى بٸر ۆودەۆيلدٸك دەڭگەيگە دەيٸن قۇلدىراتىپ, وبالىنا قالىپ جٷر. ەۋەزوۆتٸڭ كٶرسەتٸپ وتىرعان كٶتٸبارى ازۋلارى التى قارىس ەكٸ اياقتى جىرتقىش سويقاندارمەن سايىسقان سايىپقىراننىڭ بالا-باجىرعا تاپ بولىپ, باعى قايتىپ وتىرعان دالا دون-كيحوتى ەدٸ. مايمىلدىڭ بٶكسەسٸن كٶرگەندەي, قولىڭدى شوشايتقىزاتىن ىرجاقاي كٷلكٸ ەمەس, جٷرەگٸڭدٸ زٸلگە, كٶمەيٸڭدٸ كٷلگە تۇنشىقتىرىپ, اقىلىڭدى ايران, ويىڭدى ويران ەتەر كٷيزەلٸس كٷلكٸسٸ. وپاسىز دٷنيەنٸڭ وپىق جەگٸزۋٸ ەدٸ.
وسىنداي قىم-قۋىت ٶمٸر ٶتكەلەگٸن ٶز جٷرەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, قييانات پەن زۇلىمدىق ۋىنا تاڭدايىن ۋىلتقان تارلانبوز ەۋەزوۆكە بۇيىرماي, باسقاعا تاپ بولعاندا دارا نامىس پەن دانىشپان ويدىڭ تۇتقىنى بولىپ ٶتكەن ابايدىڭ بۇقارالىق ناسيحاتتىڭ كٶرٸگٸندە بالقىپ, بالعاسىنا قاقتالىپ, كەز كەلگەننٸڭ كەڭٸردەگٸنە جارماسقان كەۋدەمسوق, تاپسىنعان تاپشىلدىق تاقتاعى بولىپ شىعا كەلۋٸ ەبدەن مٷمكٸن ەدٸ. ەۋەزوۆ سومداعان اباي بەينەسٸ ونداي ارزانقول الىپ-ساتارلىقتان اتىمەن اۋلاق ەدٸ. ساڭلاق سۋرەتكەر بٷكٸل بٸر ۇلتتىڭ كٶپعاسىرلىق تاريحي دەۋرەنٸنٸڭ بٷكٸل مەن-ماعىناسىن, قىم-قيعاش قايشىلىقتارىن بٸر بويلارىنا سىيعىزعان, سان-ساپات سيپاتقا يە سانسىز تاعدىرلاردى ٶز تٶڭٸرەگٸنە توعىستىرىپ, كٶزٸ كٶرٸپ, ەلٸمساقتان باستاپ اقىر زامانعا دەيٸن ادامزات باسىن اينالدىرىپ باعاتىن قييامەتتەردٸ ەلسٸرەتپەي قاز-قالپىندا جەتكٸزە الاتىن كەمەل تاعدىردى اسا سەتتٸ تاپقان ەدٸ. ول – اباي تاعدىرى ەدٸ. ول تاعدىر – اقىل-ويدى العا ۇستاعان ادال ازاماتتىڭ جٷرەگٸندەگٸ ار تالقىسى ەدٸ. ساڭلاق سۋرەتكەردٸڭ ەڭ سوڭعى ماقالاسىندا ەدەبيەت كەلەشەگٸن ساقتاپ قالۋدىڭ بٸردەن بٸر كەپٸلٸ دەپ دەلەلدەگەن زەرتتەۋشٸ زەردەگە يە, تاعىلىمدى تاعدىرعا يە رۋحاني ٶرەلٸ كەيٸپكەردٸڭ ناعىز ٶزٸ ەدٸ.
بۇل رومان ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن تٸلدەرٸنە اۋدارىلدى. بەرٸندە دە جەردەن جەتٸ قويان تاپقانداي جٷرەكتەرٸ جارىلا قۋاندى. ٶيتكەنٸ, بۇل رومان ەلەمدٸك وقىرمان قاۋىمعا اتىمەن بەيتانىس جاڭا دٷنيە اشىپ بەردٸ. ول – بۇعان دەيٸن ەرتەگٸنٸڭ قۇبىجىقتارىنداي كەمسٸتە سۋرەتتەلٸپ كەلگەن كٶشپەندٸلەر دٷنيەسٸ ەدٸ. ەۋەزوۆ سول جاڭساق كٶزقاراستى تٷبٸرٸمەن ٶزگەرتتٸ. كٶشپەندٸ دٷنيە – ادامزاتقا اتىمەن جات, اتىمەن جاۋ انتيمير ەمەس, ەكٸ اياقتى نەسٸلگە ەزەلدەن ەتەنە ەلەم ەكەندٸگٸن دەلەلدەدٸ. مۇنداعىلار دا قالعان دٷنيەدەگٸدەي ەكٸ اياقتى, جۇمىر باستى ادامدار, ولار دا گومەر جىرلاعانداي ەرەسەن ەرلٸكتەر جاساپ, شەكسپير سۋرەتتەگەندەي شىتىرمان تارتىستارعا تٷسٸپ, پەتراركا جىرلاعانداي لەززات پەن ازاپ ايقۇشاق قاۋىشقان سەرگەلدەڭ سەزٸمدەرگە بەرٸلەدٸ, دانتە كەيٸپتەگەندەي ٶتكەلەكتەردەن ٶتٸپ, گەتە داعدارعانداي تىعىرىقتارعا تٸرەلەدٸ. بۇعان دەيٸن ەۋەزوۆتەن باسقا ەشكٸم قالام سٸلتەپ كٶرمەگەن جاڭا ەلەم, عاجايىپ ەلەمدٸ كٶرگەندە, يدەيالىق جارتىكەشتٸكتەن, ساياسي ەۋمەسەرلٸكتەن, رۋحاني ەسالاڭدىقتان اتىمەن ادا كٶزٸ اشىق قاۋىم, ەرينە, تاڭعالادى. ەرينە تامسانادى.
سونىڭ بەرٸ كەڭەستٸك ساياساتتىڭ جٷرەگٸنە وق بولىپ قادالىپ, شوق بولىپ قاريدى. بۇل ولار كٷتكەن شىعارما بولماي شىقتى. ماڭدايىنا بٸتكەن جالعىز اقىننىڭ تٷبٸنە قالاي جەتكەندەرٸن ناداندىق پەن جىرتقىشتىقتان ٶزدەرٸ دە بٸلمەي قالاتىن كٶرسوقىر جابايى قاۋىمنىڭ ورنىنا ٶز بيلٸگٸ ٶزٸندە بولماي, ٶزگەگە كٸرٸپتار بولعاندىقتان نە اسىل قاسيەتتەرٸ مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن بوسقا رەسۋا ەتٸپ, وپىق جەپ وتىرعان باقتالايسىز قاۋىم تۋرالى ەنتسيكلوپەدييالىق اۋقىمدا جان-جاقتى سىر شەرتكەن عاجايىپ ەپوپەيا بولىپ شىقتى. ەۋەزوۆ 1932 جىلى كٷشتەپ انت-سۋ ٸشكٸزگەندەگٸ دەمەتكەندەرٸندەي يٸ جۇمساق سۋرەتكەر بولماي شىقتى. ساياساتتا ەلەۋمەتكە اشىق ايتقىزباي قويعان جٷرەك تٷبٸندەگٸ سىرلارىن كٶركەم بەينەلەر ارقىلى كٶل-كٶسٸر تٶگٸپ سالعان, جٸگەرٸ مۇقاپ, تەۋەكەلدەن تايسالماعان كەنٸگٸ ساياساتشى, قايسار كٷرەسكەر بولىپ شىقتى.
ونىڭ الاپات تالانتى مەن رۋحاني ٶرەسٸن بٸرٸنشٸ بولىپ مويىنداعان ٶز قاۋىمىمىز ەمەس, ٶزگەلەر بولىپ شىققاندىعى ٶكٸنٸشتٸ. باياعى تاپتىق كٷرەستە بەت جىرتىسقانداردىڭ: «شىن نيەت, شىن بەينەسٸن جاسىرىپ, بٸر ەنٸن ٸشٸندە ساقتاپ جٷرگەن جولبيكە دەپ ايتىپ ەك قوي. ەندٸ كٶزدەرٸڭ جەتكەن شىعار!» – دەپ ايىزدارى قاندى. ىلعي سولارعا سەنٸپ قالعان ەكٸويلى كٶپ: «بۇل ٶڭٸمٸز بە, تٷسٸمٸز بە? بٷگٸن وسىلاي دەپ جاتىر, ەرتەڭ دە سولاي بولار ما ەكەن?» – دەپ اڭىس اڭدادى. قايتكەن كٷندە دە, قوعام تەز ەسەيٸپ كەتە المادى. ەدەبيەت پەن عىلىمي ورتاداعى ەلۋٸنشٸ جىلدارداعى دٷربەلەڭ وتىزىنشى جىلدارعى سەرگەلدەڭدٸ قايتالادى. الايدا, قيياناتتىڭ قىلىشى قانشا ۇزىن بولعانىمەن, عۇمىرى بەرٸبٸر قىسقا ەدٸ. ەلۋ بەسٸنشٸ جىلداردان باستاپ, رەسمي بيلٸك ەۋەزوۆكە جٷزٸن جىلىتتى. قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ تايلى-تاياعى قالماي, قول قويعان جٸبەك ورامال جازۋشىعا 1957 جىلى كٷزدە سىيلاندى. «ٶمٸر دەگەن كٷندە توي ەمەس, قاتە كەتسەك, كەشٸر» – دەگەن سٶز تٸرٸ كەزٸندە ەمەس, توپىراققا كەتەرٸندە, 1961 جىلى ايتىلدى.
ەندٸ ەۋەزوۆتٸڭ باعاسىن بٸلۋ ەۋەزوۆكە ەمەس, بٸزگە كەرەك. ول ٷشٸن ەۋەزوۆتٸڭ سۋرەتكەرلٸك ٸزدەنٸستەرٸن ەلەمدٸك ەدەبيەتتٸڭ دامۋ ەۆوليۋتسيياسىمەن سالعاستىرا قاراستىرۋعا تۋرا كەلەدٸ. سٶيتسەك, ەلەمدٸك ەپيكانىڭ مىڭداعان جىلدارعا سوزىلعان ەۆوليۋتسييالىق سٷرلەۋٸن ەلگەزەك سۋرەتكەر بار بولعانى قىرىق جىلعا سوزىلعان شىعارماشىلىق جولىنىڭ العاشقى ەكٸ ونجىلدىعىندا-اق ەڭسەرٸپ ٷلگەرٸپتٸ. ودان كەيٸنگٸ ون بەس جىلىن لەۆ تولستويدىڭ «سوعىس مەن بەيبٸتشٸلٸگٸنەن» كەيٸن وزا دامىعان ەدەبيەتتەردە ٶزگەشە بەسەكەگە اينالعان كٷللٸ ۇلتتىق بولمىستى, بەلگٸلٸ بٸر تاريحي كەزەڭدٸ بٸر ادامنىڭ تاعدىرىنا سىيعىزىپ, ونداعان, تٸپتٸ جٷزدەگەن كەيٸپكەرلەر قاتىستىرا وتىرىپ سومداعان كەڭ قارىمدى, ەلەۋمەتتٸك, پسيحولوگييالىق, فيلوسوفييالىق تالداۋلاردى قويقوساق ٶربٸتكەن, كونتسەپتسيياسى ايقىن, دراماتيزمٸ قىل ارقانداي شيراتىلا شيرىققان, كومپوزيتسييالىق بٸتٸمٸ بٸرتۇتاس مونۋمەنتتٸك رومان تۋدىرۋ ٷستٸندە ت.گولسۋورسي, توماس جەنە گەنريح مانن, يۆو اندريچ, اندرەي ۋنيت سىندى مايتالمان شەبەرلەرمەن جارىسا ەڭبەك ەتتٸ. سوڭعى ٷش-تٶرت جىلدا جيىرماسىنشى عاسىرداعى قازاق ٶمٸرٸنەن جاڭا ەپوپەياعا كٸرٸسۋگە ەزٸرلەندٸ.
تۇتاستاي شولعاندا, ەرتەگٸنٸڭ الىپتارىنا بولماسا, ەكٸ اياقتى نەسٸلدٸڭ ٶكٸلدەرٸنە الدىرا قويماس الاپات. نەتيجەلٸلٸگٸ جاعىنان, ەلەمدٸك ەدەبيەتتە ساۋساقپەن سانايتىنداي عانا از ساڭلاقتار جەتكەن رەكورد. ٶزگە ەدەبيەتتەردە ونداعان شىعارماشىلىق عۇمىر ٶزەكتەسە, ساباقتاسا جٷرٸپ قول جەتكٸزگەن ەستەتيكالىق پروگرەستٸ قازاق توپىراعىندا بٸر عانا مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ كەمەل تالانتى جٷزەگە اسىرىپ بەردٸ. قازٸرگٸ قازاق پروزاسىن قالىپتاستىرىپ, ورنىقتىرىپ, دامۋدىڭ داڭعىل ارناسىنا تٷسٸرٸپ, شىرقاۋ بيٸگٸنە كٶتەرٸپ بەرۋدٸڭ بار سالماعى مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ بٸر موينىنا تٷستٸ. ٶز توپىراعىمىزدا وعان ۇستاز بولعان جوق. باسقالارىن بىلاي قويعاندا, عابيت مٷسٸرەپوۆ پەن عابيدەن مۇستافيننٸڭ ٶزدەرٸ ول ٷشٸن شەكٸرت ەدٸ. دراماتۋرگييادا دا, سىندا دا, كٶركەم اۋدارمادا دا سولاي-دى. ويشىلدىقتا عانا ونىڭ ۇستازى بار ەدٸ. ول – اباي ەدٸ. ەدەبيەتتانۋدا عانا وعان ٸز تاستاۋشى بار ەدٸ. ول – احمەت بايتۇرسىنوۆ ەدٸ. جٷرەگٸنەن جىر تٶگٸلٸپ تۇرعانىمەن, پوەزييادا باعىن سىناعان ەمەس. باسقا سالالاردىڭ بەرٸندە دە ەشكٸم ەۋەزوۆپەن تەڭ كەلە المايدى. ەرٸ تالاي جانرعا العاش جول تارتقان پيونەر دە سول. ەرٸ سول جولدى ەلەمدٸك ۇلى ارناعا جەتكٸزٸپ بەرگەن كەمەڭگەر دە سول. وسى زامانعى ەدەبي دامۋىمىزدى سارا جولعا سالىپ, اۋىتقىتپاي كەلە جاتقان قۇبىلانامامىز دا سول. اداستىرماي كەلە جاتقان باعدارشامىمىز دا سول.
بٸز كەزدەگٸ: «وسىنشاما ٶلٸپ-ٶشٸپ ۇلىقتايتىنداي, وسىنشاما نە بٸتٸرٸپ ەدٸ?» – دەيتٸن كەرگٸمە كەراۋىز سۇراققا جاۋاپ ٸزدەسەك, ايتارىمىز مىناۋ: تۋعان ەدەبيەتتەرٸ ٷشٸن سەرۆانتەس, شەكسپير, بالزاك, ديككەنس, تەككەرەي, تولستوي, دوستوەۆسكيي, تاگور مەن كاۆاباتا نە بٸتٸرسە, ەۋەزوۆ تە قازاق ەدەبيەتٸندە دەل سونى بٸتٸردٸ. ٶز ۇلتىن ادامزاتقا تەگٸس تانىمال, رۋحاني تۋىسقان ەتسە, ۇلتتىق ەدەبي دامۋىمىزدى ەلەمدٸك بيٸككە الىپ شىعىپ, قازاق سٶزٸ مەن قازاق پٸكٸرٸن جالپىادامزاتتىق مەشۋرادا العاش رەت پاش ەتتٸ. بۇل ٷشٸن باسىمىزدى وعان جەرگە جەتكەنشە قالاي يمەيمٸز?!
ادام رەتٸندە ول بار بولعانى 64 جىل ٶمٸر سٷردٸ. الاپات تالانتىنا جالپاق ەلەمدٸ مويىنداتىپ ٷلگەرسە دە, ٶز قاۋىمىن تٷگەل مويىنداتىپ ٷلگەرە المادى. جازۋشى رەتٸندە جٷز ون جىل ٶمٸر سٷرٸپ وتىر. سۋرەتكەرلٸك بٸتٸمٸنە سىنىق سٷيەم اقاۋ تٷسكەن جوق. قازٸرگٸ قازاق قاۋىمى ەۋەزوۆتٸ اۋىزىنا الالىق تٷسپەي, تٷگەل مويىندايتىن العاشقى ۇرپاق. بۇعان قالاي تەۋبە دەمەيمٸز?!
بار بولىڭىزدارشى... بار بولايىقشى, باۋىرلار!
تۋعان ەلٸمٸزدٸ, جەرٸمٸزدٸ, تٸلٸمٸزدٸ ٶلٸپ-ٶشٸپ سٷيٸپ ٶتۋدە اباي جولىنان, ەۋەزوۆ جولىنان اينىمايىقشى, اعايىن!
ەبٸش كەكٸلباەۆ
