Aqtóbe oblystyq arhiviniń qyzmetkerleri Orynbordaǵy muraǵatta bir aptadan astam ýaqyt boiy qundy materialdardy qarady. Onda Ábilqaiyr hannyń Resei patshaiymy Elizavetaǵa jasaǵan usynysy tabyldy, dep habarlaidy "Ult aqparat".
«Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda «Arhiv - 2025» jobasy boiynsha Aqtóbe oblysynyń memlekettik arhiviniń direktory Marat Tólebai men ǵylymi qyzmetker Nurlan Esetov Orynbor oblysynyń memlekettik arhivine ǵylymi ekspeditsiia jasady. Olar bir aptadan astam ýaqyt boiy Qazaqstanǵa, onyń ishinde Aqtóbe tarihyna qatysty qundy materialdardy jinap, elektrondy nusqasyn ákeldi.
«Ekspeditsiia barysynda oblystyq arhiv qoryna buryn-sońdy kópshilik nazaryna usynylmaǵan, HVIII-HIH ǵasyrlaryndaǵy Aqtóbe oblysy aýmaǵy, sharýashylyǵy, ónerkásibi, bilim isi týraly tarihi mańyzy zor, asa qundy qujattar ákelindi. Patsha zamanynda Orynbor qyrǵyzdarynyń jerinde ornalasqan, keiin Torǵai jáne Oral oblystary quramyndaǵy Oiyl, Qobda, Yrǵyz, Temir siiaqty aýdan tarihyna qatysty derekteri bar ister anyqtaldy. Orynbor oblysynyń memlekettik arhiviniń «Kantseliariia orenbýrgskoi komissii» atty qorynda saqtalǵan iste Ábilqaiyr hannyń Resei imperiiasynyń patshaiymy Elizavetadan ózi jáne janyndaǵy qazaqtar úshin qala salý jóninde suranysyn qarastyrý jónindegi qujattar saqtalǵan», - dedi Aqtóbe oblysynyń memlekettik arhiviniń direktory Marat Tólebai.
Ábilqaiyr hannyń qala salý týraly usynysy 1742 jyly jazylǵan.
«Hat kóne slavian tilinde jazylǵan. Ǵalymdar oqyp, hattaǵy barlyq suranystar men usynystardy anyqtap, aldaǵy ýaqytta qosymsha habarlaityn bolamyz. Bul hatty Orynbor general gýbernatory jazyp, Ábilqaiyr hannyń ótinishin Resei patshaiymy Elizavetaǵa jetkizgeni anyq. Is 200-ge jýyq betten turady. Qazir bizde kóshirmesi tolyq bar. Buryn bul derekti zertteýshiler ǵylymi ainalymǵa engizgen bolýy da múmkin. Tek bizdiń arhivte bul qujat joq ekenin aita alamyz», - dedi Marat Tólebai.
Aqtóbe arhiviniń qyzmetkerleri muraǵattaǵy qujattardyń elektrondy nusqasyn jinaqtaý úshin keler jyly Shoqan Ýálihanov atyndaǵy tarih jáne etnologiia institýtymen birge ekspeditsiiaǵa shyǵady. Sol kezde qujattardy irikteýge múmkindik bar.
«Aqtóbe óńirindegi aýyl sharýashylyǵy jóninde de qundy málimetter saqtalǵan ister bar. Máselen, Qara-Qamys shatqalyndaǵy jergilikti qazaq eginshileriniń bidaiyn óndeý maqsatymen sý diirmeniń salý týraly aitylǵan. Odan bólek jergilikti diqandardyń qoldan sýarý, baý-baqsha isi jónindegi ister, veterinariia, jalpy eginshilik pen mal sharýashylyǵy jaǵdaiy boiynsha Torǵai oblysynyń áskeri gýbernatorynyń jyldyq esepteri saqtalǵan. Ári 1881 jylǵy Torǵai oblystyq arhitektorynyń usynǵan Aq - Tóbe qalasynyń jobalyq jospary jónindegi iste jobalyq jospardy Orynbor general-gýbernatoryna qaraýǵa jiberý jóninde aitylǵan. Aldaǵy ýaqytta birneshe bólimge bólip, kórmede tanystyramyz», - dedi ǵylymi qyzmetker Nurlan Esetov.
Ekspeditsiia kezinde Ábilǵazy, Arynǵazy, Sherǵazy, Shyǵai men Qaratai jáne taǵy da basqa Kishi júz sultandarynyń ólke tarihy úshin mańyzdy qujattary anyqtaldy. Olardyń qyzmetteri, patsha úkimetine qarsy áreketteri jáne basqa da oqiǵalarǵa qatysty isteri jóninde qujattar bar.
«Orynborda Berdianka ózeni bar. Arynǵazy sultan sol ózenniń boiyna úi salyp, egin sharýashylyǵymen ainalysýdy maqsat etken. Negizi ol jaiylym, qystaǵy bolǵan. Biraq sol usynysy quptalmady. Sebebi ol kezde Oral ózenine qarai qazaqtardy ótkizgisi kelmegen eken. Orynbordan qazaqtardy ysyryp, orystar qonystandy. Sultandar narazylyqtaryn kórsetip, Hiýa, Qoqan saýdagerlerine shabýyl jasaǵany týraly da jazylǵan», - dedi Nurlan Esetov.
Aita keteiik, qazir arhiv qujattaryn tsifrlandyrý jumysy júrip jatyr. Aldaǵy ýaqytta zertteýshiler, jas ǵalymdar ózge eldiń arhivterine barmai-aq jergilikti jerde qundy qujattarǵa qol jetkize alady.
