اقتٶبە وبلىستىق ارحيۆٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ ورىنبورداعى مۇراعاتتا بٸر اپتادان استام ۋاقىت بويى قۇندى ماتەريالداردى قارادى. وندا ەبٸلقايىر حاننىڭ رەسەي پاتشايىمى ەليزاۆەتاعا جاساعان ۇسىنىسى تابىلدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «ارحيۆ - 2025» جوباسى بويىنشا اقتٶبە وبلىسىنىڭ مەملەكەتتٸك ارحيۆٸنٸڭ ديرەكتورى مارات تٶلەباي مەن عىلىمي قىزمەتكەر نۇرلان ەسەتوۆ ورىنبور وبلىسىنىڭ مەملەكەتتٸك ارحيۆٸنە عىلىمي ەكسپەديتسييا جاسادى. ولار بٸر اپتادان استام ۋاقىت بويى قازاقستانعا, ونىڭ ٸشٸندە اقتٶبە تاريحىنا قاتىستى قۇندى ماتەريالداردى جيناپ, ەلەكتروندى نۇسقاسىن ەكەلدٸ.
«ەكسپەديتسييا بارىسىندا وبلىستىق ارحيۆ قورىنا بۇرىن-سوڭدى كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنىلماعان, حVٸٸٸ-حٸح عاسىرلارىنداعى اقتٶبە وبلىسى اۋماعى, شارۋاشىلىعى, ٶنەركەسٸبٸ, بٸلٸم ٸسٸ تۋرالى تاريحي ماڭىزى زور, اسا قۇندى قۇجاتتار ەكەلٸندٸ. پاتشا زامانىندا ورىنبور قىرعىزدارىنىڭ جەرٸندە ورنالاسقان, كەيٸن تورعاي جەنە ورال وبلىستارى قۇرامىنداعى ويىل, قوبدا, ىرعىز, تەمٸر سيياقتى اۋدان تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەرٸ بار ٸستەر انىقتالدى. ورىنبور وبلىسىنىڭ مەملەكەتتٸك ارحيۆٸنٸڭ «كانتسەليارييا ورەنبۋرگسكوي كوميسسيي» اتتى قورىندا ساقتالعان ٸستە ەبٸلقايىر حاننىڭ رەسەي يمپەريياسىنىڭ پاتشايىمى ەليزاۆەتادان ٶزٸ جەنە جانىنداعى قازاقتار ٷشٸن قالا سالۋ جٶنٸندە سۇرانىسىن قاراستىرۋ جٶنٸندەگٸ قۇجاتتار ساقتالعان», - دەدٸ اقتٶبە وبلىسىنىڭ مەملەكەتتٸك ارحيۆٸنٸڭ ديرەكتورى مارات تٶلەباي.
ەبٸلقايىر حاننىڭ قالا سالۋ تۋرالى ۇسىنىسى 1742 جىلى جازىلعان.
«حات كٶنە سلاۆيان تٸلٸندە جازىلعان. عالىمدار وقىپ, حاتتاعى بارلىق سۇرانىستار مەن ۇسىنىستاردى انىقتاپ, الداعى ۋاقىتتا قوسىمشا حابارلايتىن بولامىز. بۇل حاتتى ورىنبور گەنەرال گۋبەرناتورى جازىپ, ەبٸلقايىر حاننىڭ ٶتٸنٸشٸن رەسەي پاتشايىمى ەليزاۆەتاعا جەتكٸزگەنٸ انىق. ٸس 200-گە جۋىق بەتتەن تۇرادى. قازٸر بٸزدە كٶشٸرمەسٸ تولىق بار. بۇرىن بۇل دەرەكتٸ زەرتتەۋشٸلەر عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزگەن بولۋى دا مٷمكٸن. تەك بٸزدٸڭ ارحيۆتە بۇل قۇجات جوق ەكەنٸن ايتا الامىز», - دەدٸ مارات تٶلەباي.
اقتٶبە ارحيۆٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ مۇراعاتتاعى قۇجاتتاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن جيناقتاۋ ٷشٸن كەلەر جىلى شوقان ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىمەن بٸرگە ەكسپەديتسيياعا شىعادى. سول كەزدە قۇجاتتاردى ٸرٸكتەۋگە مٷمكٸندٸك بار.
«اقتٶبە ٶڭٸرٸندەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى جٶنٸندە دە قۇندى مەلٸمەتتەر ساقتالعان ٸستەر بار. مەسەلەن, قارا-قامىس شاتقالىنداعى جەرگٸلٸكتٸ قازاق ەگٸنشٸلەرٸنٸڭ بيدايىن ٶندەۋ ماقساتىمەن سۋ ديٸرمەنٸڭ سالۋ تۋرالى ايتىلعان. ودان بٶلەك جەرگٸلٸكتٸ ديقانداردىڭ قولدان سۋارۋ, باۋ-باقشا ٸسٸ جٶنٸندەگٸ ٸستەر, ۆەتەرينارييا, جالپى ەگٸنشٸلٸك پەن مال شارۋاشىلىعى جاعدايى بويىنشا تورعاي وبلىسىنىڭ ەسكەري گۋبەرناتورىنىڭ جىلدىق ەسەپتەرٸ ساقتالعان. ەرٸ 1881 جىلعى تورعاي وبلىستىق ارحيتەكتورىنىڭ ۇسىنعان اق - تٶبە قالاسىنىڭ جوبالىق جوسپارى جٶنٸندەگٸ ٸستە جوبالىق جوسپاردى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنا قاراۋعا جٸبەرۋ جٶنٸندە ايتىلعان. الداعى ۋاقىتتا بٸرنەشە بٶلٸمگە بٶلٸپ, كٶرمەدە تانىستىرامىز», - دەدٸ عىلىمي قىزمەتكەر نۇرلان ەسەتوۆ.
ەكسپەديتسييا كەزٸندە ەبٸلعازى, ارىنعازى, شەرعازى, شىعاي مەن قاراتاي جەنە تاعى دا باسقا كٸشٸ جٷز سۇلتاندارىنىڭ ٶلكە تاريحى ٷشٸن ماڭىزدى قۇجاتتارى انىقتالدى. ولاردىڭ قىزمەتتەرٸ, پاتشا ٷكٸمەتٸنە قارسى ەرەكەتتەرٸ جەنە باسقا دا وقيعالارعا قاتىستى ٸستەرٸ جٶنٸندە قۇجاتتار بار.
«ورىنبوردا بەرديانكا ٶزەنٸ بار. ارىنعازى سۇلتان سول ٶزەننٸڭ بويىنا ٷي سالىپ, ەگٸن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدى ماقسات ەتكەن. نەگٸزٸ ول جايىلىم, قىستاعى بولعان. بٸراق سول ۇسىنىسى قۇپتالمادى. سەبەبٸ ول كەزدە ورال ٶزەنٸنە قاراي قازاقتاردى ٶتكٸزگٸسٸ كەلمەگەن ەكەن. ورىنبوردان قازاقتاردى ىسىرىپ, ورىستار قونىستاندى. سۇلتاندار نارازىلىقتارىن كٶرسەتٸپ, حيۋا, قوقان ساۋداگەرلەرٸنە شابۋىل جاساعانى تۋرالى دا جازىلعان», - دەدٸ نۇرلان ەسەتوۆ.
ايتا كەتەيٸك, قازٸر ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىسى جٷرٸپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا زەرتتەۋشٸلەر, جاس عالىمدار ٶزگە ەلدٸڭ ارحيۆتەرٸنە بارماي-اق جەرگٸلٸكتٸ جەردە قۇندى قۇجاتتارعا قول جەتكٸزە الادى.
