Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2017 jyly 12 sáýir kúni jasaǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasy tek shetel qazaqtaryn ǵana emes, búkil túrki dúniesin dúr silkindirdi. Qazirgi tańda búkil túrki dúniesi latyn álipbiine ótkende tek Qazaqstan men Qyrǵyzstan kirill tańbalarynda bolatyn. Olardyń ótýimen túrki dúniesindegi mádeni jáne rýhani yntymaqtastyq jańa beleske kóshpek. Qazaqstan osy oraida ózge túrki respýblikalarynyń latynǵa ótýde jibergen qateliginen sabaq alyp, eń myqty reformany jasaidy dep senemiz.
Túrkiler qoldanatyn latyn álipbidiń árqily emes, birkelki bolýy týysqan elder arasyndaǵy túsinistik pen yntymaqtastyqtyń nyǵaiýynda kókeikesti ekeni sózsiz. 1940 jyly keńestik kezeńde túrki respýblikalary latynnan kirillge ótkende ár respýblika óz betinshe alfavit jasap ázirbaijan, qazaq, qyrǵyz, ózbek, tatar, túrkimen sekildi halyqtar bir-biriniń jazǵanyn oqýda qiynshylyqqa urynǵan edi. Onda birkelki dybysty beineleitin áripter basqa boldy. Alfavittegi tańba sandary da ár túrli edi. Atap aitqanda, qazaqshada – 42, ózbekshede – 38, qyrǵyzshada – 41, túrkimenshede 36 árip. 1991 jyly Keńes Odaǵy qulaǵanda túrki respýblikalar osy kirill áripterinen bas tartyp latynǵa kóshti. Munda da Ázirbaijan, Ózbekstan jáne Túrkmenstan respýblikalarynyń ortaq júiede emes, ár qily júiede ótkeni sondai-aq biraz aǵattyqtar jibergeni baiqalady.
Al Túrkiia bolsa latynǵa 1928 jyly ótkenimen onda bar-joǵy 29 árip bar. Olardan birqatar daýystar eskerilmegenin búgingi ǵalymdar aityp otyr. Negizi túrki tilderin 34 tańbamen belgileýge bolady. Búgin túrik latyn álipbiinde 5 árip kem bolyp otyr.
Joǵaryda keńestik kezeńde túrki respýblikalardyń túrli-túrli nusqada kirill tańbasyna ótkenin aitqan edik. Til ǵalymdary, solardyń ishinde eń utymdy alfavittiń Qazaqstan qoldanǵan kirill álipbii ekenin aitýda. Máselen, túrik ǵalymy Hatije Shirin User qazaq-kirill álipbii ózge túrki-kirill alfavitine qaraǵanda, tańbanyń grafikalyq jáne fonetikalyq turǵydan bir-birimen bailanysty bolýy jáne bir dybysqa birden kóp tańba berýdiń bolmaýyna bailanysty muqiiat daiyndalǵanyn aitady. Bul turǵyda qazaq-kirill álipbiin daiyndaǵan til ǵalymy S.A. Amanjolovtyń róliniń zor ekendigin atap ótedi.
Biz qazaq-kirill áripteriniń sátti shyǵýynyń qosymsha bir sebebin de odan aldynǵy qazaq-latyn jáne qazaq-arab alfavitteriniń sátti daiyndalǵandyǵy ekenin aitar edik.
Ásirese Ahmet Baitursynulynyń jasaǵan qazaq-arab álipbii túrki dúniesinde osy júiedegi eń utymdy jasalǵan álippe bolyp tabylary haq. A.Baitursynuly Ismail Gaspirinskiidiń «Usuli saýtie», iaǵni «daýysty tásil» metodikasy retinde daiyndaǵan álipbii qazaqtyń til erejelerine naqty kelgen. Osy oraida Túrkiiada Atatúrikke qatysty aitylyp júrgen bir anekdot A.Baitursynulynyń osy reformasynyń utymdylyǵyn kórsetý turǵysynan mańyzdy. Sol anekdotta Atatúrik «Men Baitursynnyń tóte jazýyn buryn bilgende, arab grafikasynan latynǵa ótý jaiynda sheshim qabyldamas edim» degen eken. Bul anekdottyń qanshalyqty shyndyq ekeni belgisiz. Biraq bir nárse bultartpas aqiqat. Ol túrki halyqtary myń jyldan astam qoldanǵan arab grafikasyna buryndy-sońdy eń utymdy reformany A.Baitursynulynyń jasaǵandyǵy. Ol osy álipbiin daiyndaǵan úsh máseleni negizge alǵan.
1. Qazaq-arab álipbiinen qazaq tilinde orny bolmaǵan dybystardy beinelegen (sad, dat, ty, zy) áripterdi alyp tastaý
2. Qazaq tilindegi ár daýysty dybysqa bir tańba belgileý
3. Qazaqtyń singarmonizm zańdylyǵyn qamtamasyz etý úshin sózdiń basyna jińishkelik belgisin qoiý.
A. Baitursynuly ózi «jańa emle» dep at berip 1912 jyly «Oqý quraly» atymen jariialanǵan kitabynda atap ótken, osy reformalanǵan qazaq-arab áripteri qazirgi kúnde «tóte jazý» dep atalýda. Sondai-aq Qytaidaǵy qazaqtar ony qazirdiń ózinde de qoldanýda.
Túrik ǵalymy User qazaq tiliniń emle qaǵidalarynyń tarihta alǵash ret A.Baitursynulynyń qolǵa alǵanyn jáne onyń osy erejeleriniń keiingi latyn jáne kirill alfavitteriniń jasalýyna negiz bolǵanyn aitýda. Mine, búgingi tańda latyn álipbiine óterde Qazaqstan ǵalymdarynyń negizge alary qazirgi kirill áripteri emes, sátti jasalǵan A.Baitursynulynyń tóte áripteri bolý kerek. Sonda qazaq tiline tolyq úilesimdi myqty alfavit ortaǵa shyqpaq. Áitpese kirill árip júiesinde keibir qatelikter latynǵa da ótip, keibir kemshilikterge uryndyrýy ábden yqtimal. Biz tómende kirill áripteriniń búgingi qazaq tiline keri áserin ashyp kórsetetin bolamyz.
Qazaqstan Prezidenti N.Nazarbaevtyń 2006 jyly latynǵa daiyndyq jasalýy týraly sheshiminen keiin Qazaqstanda latyn álipbiine qatysty 100-ge tarta jobanyń jasalǵany aitylýda. Kóptegen gazet jáne jýrnal, ásirese internet paraqshalarynda kirillge qosa, latyn júiesindegi betterin de iske qosty. Jeke adamdar internette, qalta telefonynda latyn áripterin kóbirek qoldana bastady.
Bizdiń baiqaǵanymyz, osy latyn áripteriniń kópshiliginiń oryndy qoldanylǵanymen birneshe áripte, ásirese orys tiliniń emlesiniń áserinde qate qoldanystar keń taraǵan. Bular kezinde, atap aitqanda, 1940 jyly qazaq-kirill alfavit júiesi jasalǵan ýaqytta 60 jyldan keiin qazaq tiliniń orys tilimen mundai aralasyp ketetinin eseptelmeýinen týyndasa kerek. Osynyń saldarynan qazaq tiliniń fonetikasynyń ózgerip ketkendigin qarapaiym halyq bylai tursyn, til ǵalymdarynyń ózi keide paryqtai almaýda.
Buǵan ásirese «e» árpi naqty dálel bola alady. Qazaqtyń kirill áripterin jasaýshylar bul áriptiń keiin orys tilindegi «e» árpimen shatasatynyn eseptemegen bolsa kerek. Óitkeni orys tilinde osyndai dybysty beineleitin eki árip barshylyq. Onyń ekinshisi «e» árpi. Óitkeni «e» árpi sózdiń basyna kelgende «ie» dep oqylady. Eger sózdiń basynda «e» oqylý kerek bolsa, onda ol sóz «e» árpimen bastalady. Muny orystar óziniń tilinde jaqsy ornalastyrǵan. Qazaq álipbiin jasaýshylar muny basshylyqqa almaǵan bolsa kerek. Mine, munyń saldarynan qazir qazaqtar buryn «er», «erlik», «Esengúl» dep oqylyp kelgen sózder men esimder «er», «erlik», «Esengúl» dep jazylǵandyqtan, muny orys emlesiniń qaǵidasymen oqyǵanda bular «ier», «ierlik», «Iesengúl» dep oqylyp, latyn álipbi júiesinde solai («yer», «yerlik», «Yesengül») dep qate jazylyp keledi. Durysy («er», «erlik», «Esengül») bolý kerek. Bul sózderime dálel úshin 1910-1920 jyldary qoldanylǵan tóte jazýmen jazylǵan mátinderge qaraý jetkilikti.
Osyndai ekinshi árip – «ý» árip. Bul árip orys tilinde jáne qazaq tilinde eki bólek oqylady. Sondyqtan ony latyn tiline transkriptsiialaýǵa abai bolý kerek. Biraq ókinishke qarai, ol qazaq tiliniń erekshelikteri nazarǵa alynbai, tek orys tiliniń qaǵidasymen aýdarylýda. Orys tilindegi «ý» árpiniń balamasy qazaq tilinde «u» árpi bolyp keledi. Al qazaq tilindegi «ý» árpi sózdegi daýysty nemese daýyssyz, jýan daýysty jáne jińishke daýysty áripten keiin kelýine bailanysty «v», «uv» jáne «úv» túrinde oqylady. Biraq biz bulardyń bárin latynǵa transkriptsiialaǵanda orys tiliniń qaǵidasy boiynsha «u» jasap otyrmyz.
Máselen, «barý», «kelý» degen sózderdiń sońyndaǵy «ý» árpi latyn bolǵanda «-uv, -üv» túrinde kelse, jaqsy bolady. Sonda ol “baru”, “kelü” emes, “baruv”, “kelüv” túrinde jazylýǵa tiis.
Mysal úshin qazaq kirilimen meniń atym «Ýaqap» dep jazylady. Biraq muny kóp adam latyn áripterimen «Uaqap» iaǵni«Uaqap» dep qate jazyp keledi. Ony «Vaqap» dep jazǵan durys. Al Ýaqap degen atty orys kirillitsasymen jazatyn bolsaq, «Vaqap» dep jazar edik. Sol sekildi orys tilinde «Evraziia» sózin qazaq kirilimen «Eýraziia» dep jazamyz. Sonda qazaqsha «Eýraziia» degen sózdi latynǵa «Euraziya» dep pe, álde «Evraziya» dep jazý durys pa? Árine «Evraziya» dep jazǵan durys.
Máselen, «ýaqyt» degendi, qazirge deiin jazylyp kelgendei «uakit» nemese «uakyt» (uaqyt) dep emes, «vakit» nemese«vakyt» (ýaqyt) dep jazylsa bolady. Sol sekildi «táýelsizdik» sózin (muny orys tiliniń emlesimen jazsaq «tavelsizdik» dep jazar edik) latyn áripterimen «tauelsizdik» dep emes «tävelsizdik» dep jazylsa durys.
Úshinshi bir árip – «i» árpi. Orys tilinde birkelki dybysqa sai keletin «e» jáne «e» áripteri bolsa, qazaq tilinde de bir-birine uqsas «i» jáne «i» áripteri bar. Bul jaǵdai orys tilinde joq. «I» árpin latynǵa transkriptsiialaýda problema joq. Biraq «i» árpi orys tilinen qazaq tiline kirgen sózderde «i» dep latynǵa aýdarylǵanda durys kelgenimen qazaq tilindegi sózderde durys kelmeidi. Ony keide «iy», keide «iy» dep aýdarǵan durys.
Mysaly, «seniń», «mátin», «iman», «qisyn» sózderin «seniñ», «mätin», «iyman», «qiysin» dep jazǵan durys. Al «i» árpi orys tilindegi bir mátinde latynǵa aýdarǵanda «i» bolyp keletinin eskergen jón. Máselen, orystyń «kniga» degen sózin latynǵa aýdarǵanda «kniyga» túrinde emes, «kniga» túrinde aýdarǵan durys. Buǵan abai bolý kerek.
Qorytyndylar bolsaq, Qazaqstan – túrki respýblikalar ishinde latyn álipbiine eń kesh ótetinderdiń biri. Osyny jaqsy paidalanyp Qazaqstannan buryn latynǵa ótken elderdiń tájiribelerin muqiiat zerttep, olardyń artyqshylyq jáne kemshilikterin salystyryp, túrki elderi ishindegi eń myqty latyn álipbidi jasaýymyzǵa bolady. Sóitip arab jáne kirill grafikasynda búkil túrki dúniesi boiynsha ozyq alfavitti jasaǵan Qazaqstan latynda da bul tabysyn qaitalaýy ábden múmkin. Mumynen qazaq tili orys tiliniń áser yqpalynan erkindikke de shyǵatyn bolady. Latyn árpin qoldanyp jatqan ózge týysqan elderdiń tilderimen bir arnada óziniń tabiǵi damý jolyna túsip asqaqtaidy.
Ábdiýaqap Qara,
tarih ǵylymynyń doktory, Mimar Sinan kórkem óner
ýniversitetiniń professory, Túrkiia
Ult portaly
