ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2017 جىلى 12 سەۋٸر كٷنٸ جاساعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى تەك شەتەل قازاقتارىن عانا ەمەس, بٷكٸل تٷركٸ دٷنيەسٸن دٷر سٸلكٸندٸردٸ. قازٸرگٸ تاڭدا بٷكٸل تٷركٸ دٷنيەسٸ لاتىن ەلٸپبيٸنە ٶتكەندە تەك قازاقستان مەن قىرعىزستان كيريلل تاڭبالارىندا بولاتىن. ولاردىڭ ٶتۋٸمەن تٷركٸ دٷنيەسٸندەگٸ مەدەني جەنە رۋحاني ىنتىماقتاستىق جاڭا بەلەسكە كٶشپەك. قازاقستان وسى ورايدا ٶزگە تٷركٸ رەسپۋبليكالارىنىڭ لاتىنعا ٶتۋدە جٸبەرگەن قاتەلٸگٸنەن ساباق الىپ, ەڭ مىقتى رەفورمانى جاسايدى دەپ سەنەمٸز.
تٷركٸلەر قولداناتىن لاتىن ەلٸپبيدٸڭ ەرقيلى ەمەس, بٸركەلكٸ بولۋى تۋىسقان ەلدەر اراسىنداعى تٷسٸنٸستٸك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋىندا كٶكەيكەستٸ ەكەنٸ سٶزسٸز. 1940 جىلى كەڭەستٸك كەزەڭدە تٷركٸ رەسپۋبليكالارى لاتىننان كيريللگە ٶتكەندە ەر رەسپۋبليكا ٶز بەتٸنشە الفاۆيت جاساپ ەزٸربايجان, قازاق, قىرعىز, ٶزبەك, تاتار, تٷركٸمەن سەكٸلدٸ حالىقتار بٸر-بٸرٸنٸڭ جازعانىن وقۋدا قيىنشىلىققا ۇرىنعان ەدٸ. وندا بٸركەلكٸ دىبىستى بەينەلەيتٸن ەرٸپتەر باسقا بولدى. الفاۆيتتەگٸ تاڭبا ساندارى دا ەر تٷرلٸ ەدٸ. اتاپ ايتقاندا, قازاقشادا – 42, ٶزبەكشەدە – 38, قىرعىزشادا – 41, تٷركٸمەنشەدە 36 ەرٸپ. 1991 جىلى كەڭەس وداعى قۇلاعاندا تٷركٸ رەسپۋبليكالار وسى كيريلل ەرٸپتەرٸنەن باس تارتىپ لاتىنعا كٶشتٸ. مۇندا دا ەزٸربايجان, ٶزبەكستان جەنە تٷركمەنستان رەسپۋبليكالارىنىڭ ورتاق جٷيەدە ەمەس, ەر قيلى جٷيەدە ٶتكەنٸ سونداي-اق بٸراز اعاتتىقتار جٸبەرگەنٸ بايقالادى.
ال تٷركييا بولسا لاتىنعا 1928 جىلى ٶتكەنٸمەن وندا بار-جوعى 29 ەرٸپ بار. ولاردان بٸرقاتار داۋىستار ەسكەرٸلمەگەنٸن بٷگٸنگٸ عالىمدار ايتىپ وتىر. نەگٸزٸ تٷركٸ تٸلدەرٸن 34 تاڭبامەن بەلگٸلەۋگە بولادى. بٷگٸن تٷرٸك لاتىن ەلٸپبيٸندە 5 ەرٸپ كەم بولىپ وتىر.
جوعارىدا كەڭەستٸك كەزەڭدە تٷركٸ رەسپۋبليكالاردىڭ تٷرلٸ-تٷرلٸ نۇسقادا كيريلل تاڭباسىنا ٶتكەنٸن ايتقان ەدٸك. تٸل عالىمدارى, سولاردىڭ ٸشٸندە ەڭ ۇتىمدى الفاۆيتتٸڭ قازاقستان قولدانعان كيريلل ەلٸپبيٸ ەكەنٸن ايتۋدا. مەسەلەن, تٷرٸك عالىمى حاتيجە شيرين ۇسەر قازاق-كيريلل ەلٸپبيٸ ٶزگە تٷركٸ-كيريلل الفاۆيتٸنە قاراعاندا, تاڭبانىڭ گرافيكالىق جەنە فونەتيكالىق تۇرعىدان بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستى بولۋى جەنە بٸر دىبىسقا بٸردەن كٶپ تاڭبا بەرۋدٸڭ بولماۋىنا بايلانىستى مۇقييات دايىندالعانىن ايتادى. بۇل تۇرعىدا قازاق-كيريلل ەلٸپبيٸن دايىنداعان تٸل عالىمى س.ا. امانجولوۆتىڭ رٶلٸنٸڭ زور ەكەندٸگٸن اتاپ ٶتەدٸ.
بٸز قازاق-كيريلل ەرٸپتەرٸنٸڭ سەتتٸ شىعۋىنىڭ قوسىمشا بٸر سەبەبٸن دە ودان الدىنعى قازاق-لاتىن جەنە قازاق-اراب الفاۆيتتەرٸنٸڭ سەتتٸ دايىندالعاندىعى ەكەنٸن ايتار ەدٸك.
ەسٸرەسە احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ جاساعان قازاق-اراب ەلٸپبيٸ تٷركٸ دٷنيەسٸندە وسى جٷيەدەگٸ ەڭ ۇتىمدى جاسالعان ەلٸپپە بولىپ تابىلارى حاق. ا.بايتۇرسىنۇلى يسمايل گاسپيرينسكييدٸڭ «ۇسۇلي ساۋتيە», ياعني «داۋىستى تەسٸل» مەتوديكاسى رەتٸندە دايىنداعان ەلٸپبيٸ قازاقتىڭ تٸل ەرەجەلەرٸنە ناقتى كەلگەن. وسى ورايدا تٷركييادا اتاتٷرٸككە قاتىستى ايتىلىپ جٷرگەن بٸر انەكدوت ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ وسى رەفورماسىنىڭ ۇتىمدىلىعىن كٶرسەتۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى. سول انەكدوتتا اتاتٷرٸك «مەن بايتۇرسىننىڭ تٶتە جازۋىن بۇرىن بٸلگەندە, اراب گرافيكاسىنان لاتىنعا ٶتۋ جايىندا شەشٸم قابىلداماس ەدٸم» دەگەن ەكەن. بۇل انەكدوتتىڭ قانشالىقتى شىندىق ەكەنٸ بەلگٸسٸز. بٸراق بٸر نەرسە بۇلتارتپاس اقيقات. ول تٷركٸ حالىقتارى مىڭ جىلدان استام قولدانعان اراب گرافيكاسىنا بۇرىندى-سوڭدى ەڭ ۇتىمدى رەفورمانى ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ جاساعاندىعى. ول وسى ەلٸپبيٸن دايىنداعان ٷش مەسەلەنٸ نەگٸزگە العان.
1. قازاق-اراب ەلٸپبيٸنەن قازاق تٸلٸندە ورنى بولماعان دىبىستاردى بەينەلەگەن (ساد, دات, تى, زى) ەرٸپتەردٸ الىپ تاستاۋ
2. قازاق تٸلٸندەگٸ ەر داۋىستى دىبىسقا بٸر تاڭبا بەلگٸلەۋ
3. قازاقتىڭ سينگارمونيزم زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن سٶزدٸڭ باسىنا جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸسٸن قويۋ.
ا. بايتۇرسىنۇلى ٶزٸ «جاڭا ەملە» دەپ ات بەرٸپ 1912 جىلى «وقۋ قۇرالى» اتىمەن جارييالانعان كٸتابىندا اتاپ ٶتكەن, وسى رەفورمالانعان قازاق-اراب ەرٸپتەرٸ قازٸرگٸ كٷندە «تٶتە جازۋ» دەپ اتالۋدا. سونداي-اق قىتايداعى قازاقتار ونى قازٸردٸڭ ٶزٸندە دە قولدانۋدا.
تٷرٸك عالىمى ۇسەر قازاق تٸلٸنٸڭ ەملە قاعيدالارىنىڭ تاريحتا العاش رەت ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ قولعا العانىن جەنە ونىڭ وسى ەرەجەلەرٸنٸڭ كەيٸنگٸ لاتىن جەنە كيريلل الفاۆيتتەرٸنٸڭ جاسالۋىنا نەگٸز بولعانىن ايتۋدا. مٸنە, بٷگٸنگٸ تاڭدا لاتىن ەلٸپبيٸنە ٶتەردە قازاقستان عالىمدارىنىڭ نەگٸزگە الارى قازٸرگٸ كيريلل ەرٸپتەرٸ ەمەس, سەتتٸ جاسالعان ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ تٶتە ەرٸپتەرٸ بولۋ كەرەك. سوندا قازاق تٸلٸنە تولىق ٷيلەسٸمدٸ مىقتى الفاۆيت ورتاعا شىقپاق. ەيتپەسە كيريلل ەرٸپ جٷيەسٸندە كەيبٸر قاتەلٸكتەر لاتىنعا دا ٶتٸپ, كەيبٸر كەمشٸلٸكتەرگە ۇرىندىرۋى ەبدەن ىقتيمال. بٸز تٶمەندە كيريلل ەرٸپتەرٸنٸڭ بٷگٸنگٸ قازاق تٸلٸنە كەرٸ ەسەرٸن اشىپ كٶرسەتەتٸن بولامىز.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆتىڭ 2006 جىلى لاتىنعا دايىندىق جاسالۋى تۋرالى شەشٸمٸنەن كەيٸن قازاقستاندا لاتىن ەلٸپبيٸنە قاتىستى 100-گە تارتا جوبانىڭ جاسالعانى ايتىلۋدا. كٶپتەگەن گازەت جەنە جۋرنال, ەسٸرەسە ينتەرنەت پاراقشالارىندا كيريللگە قوسا, لاتىن جٷيەسٸندەگٸ بەتتەرٸن دە ٸسكە قوستى. جەكە ادامدار ينتەرنەتتە, قالتا تەلەفونىندا لاتىن ەرٸپتەرٸن كٶبٸرەك قولدانا باستادى.
بٸزدٸڭ بايقاعانىمىز, وسى لاتىن ەرٸپتەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ورىندى قولدانىلعانىمەن بٸرنەشە ەرٸپتە, ەسٸرەسە ورىس تٸلٸنٸڭ ەملەسٸنٸڭ ەسەرٸندە قاتە قولدانىستار كەڭ تاراعان. بۇلار كەزٸندە, اتاپ ايتقاندا, 1940 جىلى قازاق-كيريلل الفاۆيت جٷيەسٸ جاسالعان ۋاقىتتا 60 جىلدان كەيٸن قازاق تٸلٸنٸڭ ورىس تٸلٸمەن مۇنداي ارالاسىپ كەتەتٸنٸن ەسەپتەلمەۋٸنەن تۋىنداسا كەرەك. وسىنىڭ سالدارىنان قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكاسىنىڭ ٶزگەرٸپ كەتكەندٸگٸن قاراپايىم حالىق بىلاي تۇرسىن, تٸل عالىمدارىنىڭ ٶزٸ كەيدە پارىقتاي الماۋدا.
بۇعان ەسٸرەسە «ە» ەرپٸ ناقتى دەلەل بولا الادى. قازاقتىڭ كيريلل ەرٸپتەرٸن جاساۋشىلار بۇل ەرٸپتٸڭ كەيٸن ورىس تٸلٸندەگٸ «ە» ەرپٸمەن شاتاساتىنىن ەسەپتەمەگەن بولسا كەرەك. ٶيتكەنٸ ورىس تٸلٸندە وسىنداي دىبىستى بەينەلەيتٸن ەكٸ ەرٸپ بارشىلىق. ونىڭ ەكٸنشٸسٸ «ە» ەرپٸ. ٶيتكەنٸ «ە» ەرپٸ سٶزدٸڭ باسىنا كەلگەندە «يە» دەپ وقىلادى. ەگەر سٶزدٸڭ باسىندا «ە» وقىلۋ كەرەك بولسا, وندا ول سٶز «ە» ەرپٸمەن باستالادى. مۇنى ورىستار ٶزٸنٸڭ تٸلٸندە جاقسى ورنالاستىرعان. قازاق ەلٸپبيٸن جاساۋشىلار مۇنى باسشىلىققا الماعان بولسا كەرەك. مٸنە, مۇنىڭ سالدارىنان قازٸر قازاقتار بۇرىن «ەر», «ەرلٸك», «ەسەنگٷل» دەپ وقىلىپ كەلگەن سٶزدەر مەن ەسٸمدەر «ەر», «ەرلٸك», «ەسەنگٷل» دەپ جازىلعاندىقتان, مۇنى ورىس ەملەسٸنٸڭ قاعيداسىمەن وقىعاندا بۇلار «يەر», «يەرلٸك», «يەسەنگٷل» دەپ وقىلىپ, لاتىن ەلٸپبي جٷيەسٸندە سولاي («yer», «yerlik», «Yesengül») دەپ قاتە جازىلىپ كەلەدٸ. دۇرىسى («er», «erlik», «Esengül») بولۋ كەرەك. بۇل سٶزدەرٸمە دەلەل ٷشٸن 1910-1920 جىلدارى قولدانىلعان تٶتە جازۋمەن جازىلعان مەتٸندەرگە قاراۋ جەتكٸلٸكتٸ.
وسىنداي ەكٸنشٸ ەرٸپ – «ۋ» ەرٸپ. بۇل ەرٸپ ورىس تٸلٸندە جەنە قازاق تٸلٸندە ەكٸ بٶلەك وقىلادى. سوندىقتان ونى لاتىن تٸلٸنە ترانسكريپتسييالاۋعا اباي بولۋ كەرەك. بٸراق ٶكٸنٸشكە قاراي, ول قازاق تٸلٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ نازارعا الىنباي, تەك ورىس تٸلٸنٸڭ قاعيداسىمەن اۋدارىلۋدا. ورىس تٸلٸندەگٸ «ۋ» ەرپٸنٸڭ بالاماسى قازاق تٸلٸندە «ۇ» ەرپٸ بولىپ كەلەدٸ. ال قازاق تٸلٸندەگٸ «ۋ» ەرپٸ سٶزدەگٸ داۋىستى نەمەسە داۋىسسىز, جۋان داۋىستى جەنە جٸڭٸشكە داۋىستى ەرٸپتەن كەيٸن كەلۋٸنە بايلانىستى «ۆ», «ۇۆ» جەنە «ٷۆ» تٷرٸندە وقىلادى. بٸراق بٸز بۇلاردىڭ بەرٸن لاتىنعا ترانسكريپتسييالاعاندا ورىس تٸلٸنٸڭ قاعيداسى بويىنشا «ۇ» جاساپ وتىرمىز.
مەسەلەن, «بارۋ», «كەلۋ» دەگەن سٶزدەردٸڭ سوڭىنداعى «ۋ» ەرپٸ لاتىن بولعاندا «-uv, -üv» تٷرٸندە كەلسە, جاقسى بولادى. سوندا ول “baru”, “kelü” ەمەس, “baruv”, “kelüv” تٷرٸندە جازىلۋعا تيٸس.
مىسال ٷشٸن قازاق كيريلٸمەن مەنٸڭ اتىم «ۋاقاپ» دەپ جازىلادى. بٸراق مۇنى كٶپ ادام لاتىن ەرٸپتەرٸمەن «Uaqap» ياعني«ۇاقاپ» دەپ قاتە جازىپ كەلەدٸ. ونى «Vaqap» دەپ جازعان دۇرىس. ال ۋاقاپ دەگەن اتتى ورىس كيريلليتساسىمەن جازاتىن بولساق, «ۆاقاپ» دەپ جازار ەدٸك. سول سەكٸلدٸ ورىس تٸلٸندە «ەۆرازييا» سٶزٸن قازاق كيريلٸمەن «ەۋرازييا» دەپ جازامىز. سوندا قازاقشا «ەۋرازييا» دەگەن سٶزدٸ لاتىنعا «Euraziya» دەپ پە, ەلدە «Evraziya» دەپ جازۋ دۇرىس پا? ەرينە «Evraziya» دەپ جازعان دۇرىس.
مەسەلەن, «ۋاقىت» دەگەندٸ, قازٸرگە دەيٸن جازىلىپ كەلگەندەي «uakıt» نەمەسە «uakyt» (ۇاقىت) دەپ ەمەس, «vakıt» نەمەسە«vakyt» (ۋاقىت) دەپ جازىلسا بولادى. سول سەكٸلدٸ «تەۋەلسٸزدٸك» سٶزٸن (مۇنى ورىس تٸلٸنٸڭ ەملەسٸمەن جازساق «تاۆەلسٸزدٸك» دەپ جازار ەدٸك) لاتىن ەرٸپتەرٸمەن «tauelsizdik» دەپ ەمەس «tävelsizdik» دەپ جازىلسا دۇرىس.
ٷشٸنشٸ بٸر ەرٸپ – «ي» ەرپٸ. ورىس تٸلٸندە بٸركەلكٸ دىبىسقا ساي كەلەتٸن «ە» جەنە «ە» ەرٸپتەرٸ بولسا, قازاق تٸلٸندە دە بٸر-بٸرٸنە ۇقساس «ي» جەنە «ٸ» ەرٸپتەرٸ بار. بۇل جاعداي ورىس تٸلٸندە جوق. «ٸ» ەرپٸن لاتىنعا ترانسكريپتسييالاۋدا پروبلەما جوق. بٸراق «ي» ەرپٸ ورىس تٸلٸنەن قازاق تٸلٸنە كٸرگەن سٶزدەردە «ٸ» دەپ لاتىنعا اۋدارىلعاندا دۇرىس كەلگەنٸمەن قازاق تٸلٸندەگٸ سٶزدەردە دۇرىس كەلمەيدٸ. ونى كەيدە «iy», كەيدە «ıy» دەپ اۋدارعان دۇرىس.
مىسالى, «سەنٸڭ», «مەتٸن», «يمان», «قيسىن» سٶزدەرٸن «seniñ», «mätin», «iyman», «qıysın» دەپ جازعان دۇرىس. ال «ي» ەرپٸ ورىس تٸلٸندەگٸ بٸر مەتٸندە لاتىنعا اۋدارعاندا «ٸ» بولىپ كەلەتٸنٸن ەسكەرگەن جٶن. مەسەلەن, ورىستىڭ «كنيگا» دەگەن سٶزٸن لاتىنعا اۋدارعاندا «kniyga» تٷرٸندە ەمەس, «kniga» تٷرٸندە اۋدارعان دۇرىس. بۇعان اباي بولۋ كەرەك.
قورىتىندىلار بولساق, قازاقستان – تٷركٸ رەسپۋبليكالار ٸشٸندە لاتىن ەلٸپبيٸنە ەڭ كەش ٶتەتٸندەردٸڭ بٸرٸ. وسىنى جاقسى پايدالانىپ قازاقستاننان بۇرىن لاتىنعا ٶتكەن ەلدەردٸڭ تەجٸريبەلەرٸن مۇقييات زەرتتەپ, ولاردىڭ ارتىقشىلىق جەنە كەمشٸلٸكتەرٸن سالىستىرىپ, تٷركٸ ەلدەرٸ ٸشٸندەگٸ ەڭ مىقتى لاتىن ەلٸپبيدٸ جاساۋىمىزعا بولادى. سٶيتٸپ اراب جەنە كيريلل گرافيكاسىندا بٷكٸل تٷركٸ دٷنيەسٸ بويىنشا وزىق الفاۆيتتٸ جاساعان قازاقستان لاتىندا دا بۇل تابىسىن قايتالاۋى ەبدەن مٷمكٸن. مۇمىنەن قازاق تٸلٸ ورىس تٸلٸنٸڭ ەسەر ىقپالىنان ەركٸندٸككە دە شىعاتىن بولادى. لاتىن ەرپٸن قولدانىپ جاتقان ٶزگە تۋىسقان ەلدەردٸڭ تٸلدەرٸمەن بٸر ارنادا ٶزٸنٸڭ تابيعي دامۋ جولىنا تٷسٸپ اسقاقتايدى.
ەبدٸۋاقاپ قارا,
تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, ميمار سينان كٶركەم ٶنەر
ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, تٷركييا
ۇلت پورتالى
