Abaidyń rýhani ustazy – Jáńgir hannyń shákirti (Qamaraddin haziret haqynda oi tolǵaý)

Aijaryq Aitileýuly – Ishki Bókei Ordasynyń hany Jáńgirdiń úmit kútken shákirtteriniń biri bolatyn. Bala kezinde Ordadaǵy jergilikti tatar moldasynan saýat ashady. Budan soń M.Babajanovtyń derekterine qaraǵanda, Jáńgir han 1826 jyly óziniń ortanshy uly Eskendirdi, Aijaryqty jáne birneshe qazaq balasyn kórshiles bashqurt elindegi Isterlitamaq ýezine – el arasynda Ishan ataǵymen belgili moldanyń mektebine oqýǵa jiberedi. Onda 8 jyldai oqyp, musylmansha júieli bilim alǵan Aijaryq 1834 jyly Han Ordasyna qaityp oralady. Elge kelgen soń týystary ony úilendiredi. Biraq qalyńdyǵynyń janyna bir túnegen soń, erteńine Aijaryq oqýyn jalǵastyrý úshin qaitadan Ishanǵa barady. Alaida ustazy oǵan budan artyq bilim bere almaitynyn aitady. Aijaryq bolsa, bilimin jetildirý maqsatymen Buharaǵa attanady.

Buhara medreselerinde 15 jyl oqyp, islam ilimderi boiynsha tereń bilim alǵan Aijaryq 1849 jyly Orynbor arqyly Ordaǵa qaityp oralmaq bolǵanda, oǵan týǵan jerinde turaqtaýǵa ruqsat etilmeidi. Resei ákimshiliginiń sheneýnikteri Aijaryqqa: «Shetelde bilim alǵandyqtan Ordada turýǵa bolmaidy, bir jyl Orynborda bolasyń, sosyn Buharaǵa ketesiń» dep buiyrady. Qamaraddin hazirettiń ómirbaianyn onyń taǵy bir talantty shákirti Sádýaqas Shormanovtyń ustazy dúnieden ótken jyldary gazet betinde jariialaǵan qazanama-múnaqibi tolyqtyra túskendei. Eki maqala derekteriniń azdaǵan aiyr­ma­shy­lyqtaryna qaramastan, Aija­ryqtyń Jáńgir han Ordasynda tárbie­le­nip, odan ári Isterlitamaqta, keiin uzaq jyl Buharada oqyǵandyǵy naqty baiandalady:

«Mázkúr marqum Kishi júz taipasy Alshyn bóliminiń general-maior Jihanger han Shyńǵyshanov quzyrynda Jomart degen bir dáýletli adamnyń uǵly eken. Marqum jas kúninen oqýǵa yqylasly bolyp, mal baǵýǵa qansha salsa da moiyndamaiynsha, el arasyndaǵy mollalardan oqyp, olarnyń oqýyn bitirip, 19 jasynda Isterlitamaq degen shaharǵa 8 jyl oqyp, 27 jasynda elge qaityp baryp, Shyńǵyshanov qolynda birneshe ai molda bolyp turǵan soń, Mázkúr Shyńǵyshanov danyshpan adam eken, marqumnyń ǵylymǵa yqylasyn hám zehinliligin ańlap, qansha aqsha berip, Buhara-i Shárifke musylman ǵylymyn hatym qylǵansha / bitirgenshe / oqýǵa jiberedi. Ol kisi Buhara-i Shárifte 12 jyl ǵylymny bek jaqsy hatym etip bolǵash hár kimderge máshhúr bolyp, hatta /sondai-aq/ Buhara-i Shárifte ózine shákirtler de jiyla bashlasa da, óz halqyna paida keltirmek úshin óz eline qaityp kelse, Shyńǵyshanov opat bolǵan eken. Ol kisi joq bolǵan soń onda turǵysy kelmei jáne Buharaǵa baryp birneshe jyl turyp, 1852 jylynda Sibir tarapyna, Aqmola shaharyna qaityp kelgen». Bul arada avtordyń «Shyńǵyshanov» dep otyrǵany – Jáńgir han. Bókei Ordasynyń hany birqatar resmi qujattarda óziniń teginiń sońyna «Shyńǵys han» soiyn tirkep jazyp júrgeni málim. Hannyń Orynbor mu­ra­ǵa­tynda saqtalǵan «formýliar tizi­mi­nde» de solai kórsetken. «Shyńǵys» tegin onyń uldary Saqypkerei, Ibrahim, Ahmetkerei jáne general Ǵubaidolla sul­tandar da ielengen.

M.Babajanovtyń jazýynsha, Aija­ryq­tyń Ordadan ketýin Orynbor ákim­de­ri qalaǵan. Sádýaqastyń deregi de se­nim­di. Óitkeni qalai degenmen, bolashaq aǵartýshy Buharadan oralǵanda Jáńgir hannyń baqilyq bolǵany (1845) aidan anyq. Sol tusta aǵylshyn, túrik elderimen qarym-qatynas jasai bastaǵan Buhara elinde kóp jylyn ótkizgen oqy­mys­ty qazaqtyń Ordaǵa oralýy orys sheneýnikterine tipten unamaidy. Bizdiń oiymyzsha Arqaǵa – Aqmola óńirine kelgende Aijaryq «Men Orynbor ulyq­ta­ry­nan qýǵyn kórip, jer aýyp keldim» dep aitpai, Sádýaqas sekildi jaqyn shákirt­teriniń ózine «Ordadan Jáńgir han óliminen soń kettim» deýi ábden múm­kin. Jáńgir hannyń jumbaq ólimi de Aijaryqtyń qaýipti aimaqtan bas saýǵalap, alys Arqany birjola meken etýine sebepker bolǵan shyǵar... Onyń ústine orys biligimen qoian-qoltyq qyz­met isteitin keńse sheneýnigi, polkovnik Turlybek Kóshenovke syr bildirýge de saqtyq jasaǵan siiaqty. Sádýaqas Musaulynyń qazanamasynda ustaz ómi­ri­niń bul kezeńi naqpa-naq kórsetilgen:

«Anda bir jyl turyp, andan polkovnik Turlybek Kóshenovtiń aýlynda turyp 11 jyl balalar oqytyp, kóp adamlarny paidalandyryp (aǵartyp. – S.Q.) turǵany joǵarǵy ulyqtarǵa jetip, Ombydaǵy Kadet korpýsynda oqiturǵan qazaq balalaryn oqytýǵa shaqyrýy boiynsha Ombyǵa baryp, anda 63 jylynda mýfti haziretlerine baryp emtihan ustap, imamatlyq ýá mýdárrislikke ruqsat alyp, keler jyly 3 jyl Kadet korpýsyndaǵy balalarny oqytyp turǵan. Andan soń Ombyda oqiturǵan musylman balalary az bolǵan soń 1867 jylynda Baianaýylǵa kóship kelip, másjidke imam bolyp neshe jyldai qazaq balalaryn oqytyp, aqyr ǵumyryna shaqly Baianda turyp, kóp adamdardy paidalanýyna (aǵarýyna) sebep boldy».

Aijaryq tipti aty-jónin de jasyryp, Arqaǵa «Qamaraddin Bijomartuly» degen laqap atpen barǵan bolýy kerek. Osy sebepten bolar, derekterde onyń ákesi men atasynyń aty túrlishe atalǵan. Bir kisi esiminiń úsh túrli atalýy oilandyrmai qoimaidy. Resmi oryndar ǵana emes, urpaqtary men jaqyn shákirtteriniń shatasýyna qarap, bizdiń «laqap esim» jónindegi boljamymyz durystyqqa keledi. Múmkin, onyń Aijaryq Aitileýuly ekenin súiikti shá­kirti Máshhúr Júsipten ózge eshkim bil­me­gen shyǵar. M.Kópeiuly ózi­niń ustazyn joqtaǵan «Qamaraddin hazi­ret­ti joqtaý» dep atalatyn kólemdi mársie-tolǵaýynyń sońynda «Aijaryq Aitileý­uly. Kishi júz, Bókeilik qazaǵy. Másh­húr­­diń 30 jasynda sóilegen sózi» degen anyqtama bergen.

Orta Aziia dinbasylary Aijaryqqa ha­ziret, damolla dárejelerinen basqa «Qa­maraddin», iaǵni qazaqsha «Dinniń aiy» degen qurmetti ataq beredi. S.Shor­ma­­nov­­tyń jazýynsha, ol aldymen Aq­mo­la óńirine kelip, 1852 jyly son­da­ǵy yqpaldy qazaqtardyń biri polkov­nik Turlybek Kóshenovtiń aýylyna qo­nys­t­anyp, osy tóńirektegi eldiń biligin us­­taǵan Qońyrqulja Qudaimendeuly men Ybyrai Jainaquly sekildi aǵa sultandardyń ieligindegi qazaqtardyń balalaryn oqytady. Qamaraddin hazirettiń taǵy bir talantty shákirti Máshhúr Júsip Kópeiulynyń jazýyna qaraǵanda bilim­dar ustaz Arqadaǵy kerei, qypshaq, aty­ǵai, qaraýyl, qanjyǵaly, qýandyq, sú­iin­d­ik siiaqty jeti dýandy jailaǵan el balalarynyń kókirek kózin ashyp, sanalaryna iman men ilim sáýlesin túsiredi.

1852-1863 jyldary Saryarqa jur­ty­nyń birtalai zerek jastary Aijaryq damolladan bilim alyp, islam med­re­selerinde tereńdei oqytylatyn 12 pán qupiiasymen tanysady. Shyǵystyń klassikalyq ádebieti, hikaia-dastandar, shaiyrlyq poeziia, qazaqtyń halyq ádebieti, sopylyq ilim baǵyttary, islam filosofiiasy, qoǵam jáne quqyq, t.b. negizgi jáne qosymsha pánder qazaq shákirtteriniń oi-órisin keńeitip, jańa belesterge umtyldyrdy. Aijaryq ishan­nyń kórkem minezi, kisiligi, tereń bilimi men aǵartýshylyq eńbekteri Jáńgir han mektebiniń taǵy bir talantty shákirti M.Babajanovtyń «Severnaia pchela» jýrnalynda jariialanǵan «Qazaqtyń qazaqtar týraly jazbalary» atty maqalasyna arqaý bolǵan. Zertteýshi osy maqalasynda Aijaryqtyń Buharada 18 jyl oqyp kel­gen­digin málimdei otyryp, osynsha mol bilimdi paidaǵa jaratatyn múmkin­dik­tiń joqtyǵyna ókinish bildiredi.

Keibir qazaq ǵalymdarynyń jazýyn­sha, Qamaraddin haziret Arqadaǵy ómi­ri­niń alǵashqy jyldarynda Semei óńirinde bolyp, aqyn Abaiǵa da din men ǵylym sabaqtaryn úiretýi múmkin. Bul týra­ly abaitanýshy professor Tursyn Jurtbai («Aiqyn» gazeti, №121, 2008) men jýrnalist-ǵalym Maqsat Táj-Murat («Astana» jýrnaly, №2, 2010) baspasózde jariialanǵan maqalalarynda jazady. Ókinishtisi sol, alǵashqy avtor­dyń maqalasynda Qamaraddin laqaby Ka­malatdin túrinde qate berilgen jáne onyń «Shahabýddin Marjanidiń med­re­se­sin bitirgen alǵashqy shákirt» bolýy da shyndyqqa janaspaityn aqpar. Atal­ǵan maqaladaǵy málimetke silteme jasaǵan M.Tájmurattyń da pikirlerine kelisý qiyn. Sebebi Qamaraddin mol­la­nyń Marjaniden 11 jas úlkendigi bar jáne ol tatar ǵulamasynan buryn Buhara sheihtarynyń aldyn kórip, Pirge qol bergen ári joǵarydaǵydai qur­­metti ataqqa ie bolǵan birden-bir qa­­zaq. Asyly, biz «jáditshildik» ta­rih­­namasyn Sh.Marjanidan nemese I.Ǵaspyralydan bastaǵanymyzda tórkini Jáńgir hannan bastalyp, Qamaraddin, Muhamed-Salyq, Abai, Máshhúr Júsip, Qurbanǵali, Sháńgerei, Ǵumarlarǵa jalǵasatyn qazaq ziialylarynyń eren eńbegin umytpaǵanymyz abzal. Onyń ústine bolashaq tatar ǵulamasy, tarihshy ári imam Shahabýddin Marjani haziret Buhara medresesinde endi ǵana ilim úirenip júrgen jyldary Jáńgir han túrik, tatar, shaǵatai jáne birneshe Eýropa tilderin meńgergen, 1841 jyly Ishki Bókei Ordasynda jańa turpattaǵy mektep ashqan, 1844 jyly Qazan ýniversitetiniń qurmetti professory atanǵan belgili mádeniet pen ǵylym qairatkeri edi...

Rasynda, qazaq ǵalymdary Aijaryq Aitileýulynyń 1807 jyly, al Shaha­bý­ddin Marjanidiń 1818 jyly dúniege kelgendigin esepke almaǵan siiaqty. Tatar tarihshysy Ǵabdelbari Battaldyń myna derekteri de sonyń dáleli: «Sh.Marjani Boharaga 1838 elnyń 12 dekabrende bargan. 1849 elda isá, shaktyi móhim kýliazma kitaplar hám býkcha-býkcha ǵyilmi iazmalar belán tóianep, Kazanga kaitkan». Bul málimetti belgili din qairatkeri, imam R.Fahreddin de rastaidy. Al Aijaryq Aitileýuly, iaǵni, damolla Qamaraddin haziret Buharaǵa oqý úshin 1834 jyly attanǵan bolatyn. Aiyrmashylyǵy, qazandyq shákirt Buhardaǵy «Mir-Ǵarabta» 10 jyl, Samarqandaǵy «Kókeltashta» 2 jyldai oqysa, Aijaryq Buharǵa eki márte baryp, bas aiaǵy – 15, kei derekte – 18 jyl shariǵi ǵylym kóziniń kózesin túp-túgel sarqyp qaitqan edi.

Aqyn ómirbaianyn ózgelerden góri jaqsyraq biletin M.Áýezovtiń málimetine qaraǵanda «Abai on jasqa kelgende ákesi Semei qalasyna ákelip oqýǵa bergen, budan buryn qyrda oqydy ma joq pa? Ol týraly habar joq. Semeide alǵashqy bergen moldasy Ǵabdýljappar degen tatar imamy. Artynan budan shyǵaryp, Ahmet Riza degen imamǵa tapsyrǵan. Bu da tatar imamy. Ekeýi de meshitte imamdyq qylyp, sol meshitteriniń janynda medreseleri bolǵan». Bizge belgili málimetterden bilgenimiz, Abai osy medresede qazaqtyń alǵashqy kásibi tarihshylarynyń biri Qurbanǵali Haliduǵlymen qatar tálim alýy múmkin. Al Abai ómiri jaiynda alǵash qalam terbeýshilerdiń biri, Alash qairatkeri Á.Bókeihanov: «Abai on-on eki jastar aralyǵynda qazaq dalasynda júrip hat tanydy. Al on eki jasynda Semeidegi Ahmet Riza moldanyń medresesine túsedi. Abai on tórt jasynda sonda júrip úsh ai orys mektebinen dáris alady. Osy tórt jyldyq medresedegi jáne úsh ailyq orys mektebindegi dárispen Abaidyń mekteptik oqýy aiaqtalady» – dep jazdy.

Bylai qaraǵanda joǵaryda keltirilgen eki zertteýshiniń málimetterinde eleýli aiyrmashylyq joq siiaqty. Degenmen Álihannyń deregine súiensek, Abai musylmandyq álippesin el ishinde – Qyrdaǵy oqyǵan moldalardyń birinen alǵandai kórinedi. Sebebi oqýy tereń – arab, parsy tilderiniń grammatikasyna qosa, shariǵat ilimin qaýzaityn 12 pándi jáne Shyǵys klassikalyq ádebietin oqytatyn medresede bilim alý úshin talapker aldymen, kem degende aýyl mektebinen, ne bolmasa, jeke moldadan saýat ashyp, «til syndyrýy» qajet. Demek, jas Abai aǵa sultan Qunanbai óz janynda ustaǵan noǵai-tatar moldalarynyń birinen «áptiekti» taýysyp baryp, Semeidegi medresege attanýy shúbásiz. Biraq Abai medresede 3 jyl oqyǵany óz aldyna, óz betinshe kóp oqyp izdengenniń ózinde munshama ilim-bilim iesi bolyp shyǵýy neǵaibyl edi.

Shynyna kelgende, 14-15 jasynda med­reseden bosaǵan Abaidai talapker jas­tyń el isterimen ǵana ainalysyp, oqý­syz qarap jatqany da ilanymǵa kón­bei­di. Álbette, bul rette oiymyzǵa taǵy da Arqadaǵy kóptegen yntaly jastyń kókirek kózin ashqan, 1863 jylǵa deiin Aqmola ýezinde, 1867 jyldan bas­tap Baianaýyl óńirinde, jiyn-terini – 35 jyl ustazdyq etken Qamaraddin haziret eriksiz eske túsedi.

Abai ómirbaianynyń shákirttik ke­zeńin­de Qamaraddin esimdi molda ne ha­zi­rettiń esimi ushyraspaidy. Esesine, Abai­dyń ustazymen kezdesýi aqynnyń 20 jastaǵy kezinde – Aijaryq damolla Ombyda imam ári kadet oqytýshysy qyzmetinde turǵan mezgilinde oryn alýy qisynǵa kóbirek keledi. Abaidyń 1866 jyly Omby Kadet korpýsynda oqyp júr­gen inisi Haliolla Qunanbaiulyna jazǵan úshbý hatyndaǵy yqylasty pikirinen eki ziialynyń bir-birin biletindigin jáne erekshe qadir tutatyndyǵyn ańǵarý qiyn emes. Osyndaǵy: «Sizden bizge hat jazǵan Qamaraddin mollaǵa kópten-kóp sálem degeisiz. Hár bir sizge dinqaryndasy tur­ǵy­synan qylǵan jaqsylyqtary Alla taǵaladan qaitsyn, ózine hat jazýǵa ýaqyt tar boldy», – dep keletin Abai lebizinen biraz jaittyń basy ashylady. Hat mazmunyna qaraǵanda, hazirettiń jas Abai men aqynnyń Ombyda oqyp jatqan inisi Haliollaǵa ustazdyq jol kórsetip, jaǵdaiǵa qarai janashyrlyq tanytqandyǵy, tipti ózara hat-habar alysyp turǵandyǵy da baiqalady. Bul kezde Abaidyń jasy 21-ge, Haliollanyń 17-ge jańa tolǵan jasóspirim ekendigin eskersek, aǵaiyndy shákirtterdiń Qamaraddin damolladan úirener úlgi-ónegesi de, alar taǵlym-tárbiesi de az bolmasqa kerek.

Ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynda Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Shy­ǵys­ta­ný institýtynyń Berezin qo­ryn­da saqtalǵan bul hatty tapqan akademik Á.Marǵulan bolatyn. Akademiktiń jazýyn­­sha, Qamaraddin damollanyń qolynan ataqty Naýan haziret pen Aqan seri de shariǵat shárbatyn tatqan, tariqat tylsymyna batqan. Bul pikirdiń jany bar. Sebebi Aijaryq Aitileýulynyń Arqa­da­ǵy ustazdyq qyzmeti dál osy Aq­mo­la óńirinen bastalǵany tarihi derek­ter­den belgili.

Áitse de hattaǵy málimetter áli kúnge jóndep tekserilip, zerttelgen emes. Osy joldardyń avtory 2012 jyly bir ailyq ǵylymi issapar kezinde Piterdegi atalǵan qorda saqtalǵan qujattyq materialdardy qaita súzip shyǵyp, onda saqtalǵan Qamaraddin haziretke qatysty ózge eki hatty taýyp, kóshirmesin alǵany bar. Hattardyń biri 1868 jyly Shoqannyń ustazy N.Kostyletskiige jazylǵan bolyp shyqty. Bul ýaqytta Aijaryq ishannyń Baianaýyldaǵy Musa Shormanuly ashqan meshit-medresede shákirt tárbielep jat­qa­ny málim. Haziret Nikolai Feodo­ro­vichtiń áiel, bala-shaǵalarynyń hal-jaǵdailaryn surap, olarǵa baqytty ǵumyr tileidi. Hattyń sońyn: Ǵabdýlǵani aǵaǵa ýá Aǵlan-ad-dinge ýá ǵairi suraǵýshy aǵaiynǵa duǵa-i sálem deisiz. Hárneshik hatýńizni iána kútemiz – mýshtamal ahýa­lat­laryń ilán. Qamaraddin damýlla», – dep aiaqtaidy.

Kadet korpýsynda úsh jyldan asa ýaqyt islam dini men tarihynan jáne N.Kostyletskiimen birlesip shaǵatai tilinen dáris oqyǵan Qamar haziret Qunan­baidyń daryndy uldaryn qajetti kitap­tar­men de qamtamasyz etip otyrǵan desek, qatelespeimiz. Ondai dúnielerdiń arasynda Eýropa men Shyǵystyń klas­si­kalyq ádebieti de, islam-shariǵat qaǵi­da­lary men jaratylys zańdaryn túpten qozǵaityn talai qundy kitaptar bolýy múmkin ǵoi. Keiinirek, Abai tolǵaǵan islami-imani pálsapalyq oi oramdary men ǵaqliiat sózderi de «aspannan salbyrap túspegen», osy tektes oqymysty hám týrashyl haziret kókirek kózin ashqan, oqyr kitabyn nusqap, alar ilimi men barar baǵytyna jón siltegen ustaz mektebiniń nátijesi deý lázim. Haziret hat joldaǵan orys ziialysynyń daryndy qazaq ǵalymy Shoqan Shyńǵysulynyń ustazy ekeni málim. Shoqanǵa ádebietten dáris berip, erekshe janashyrlyqpen tárbielegen Nikolai Feodorovichti Qamaraddin hazi­ret­tiń «ashyna-i dostym» degenine qa­rap olardyń jaqyn aralasqan syilas, pikir­les jandar bolǵandyǵyn ańǵarý qiyn emes. Hattyń shaǵatai tilinde jazylýy – N.Kostyletskiidiń túrki tilde­rin­de sóilep, jaza biletindigine kýálik etse, kerisinshe Aijaryqtyń orys tilin ájeptáýir bilýi ǵajap emes.

«Jaqsyda jattyq joq» degendei, Ombyda turǵan birneshe jyl qadarynda Aijaryq ishan kóptegen ziialy jandarmen, din aǵartýshylarymen emen-jarqyn aralasqany baiqalady. 1863 jyly haziret Kadet shákirtterine dáris bere bastaǵan kezde Shoqannyń áli tiri eken­digin eskersek, ol ekeýiniń kez­de­sý múmkindigin joq­qa shyǵara al­mai­­myz. Tipti Nikolai Feo­dorovich kei­bir aýyz ádebieti material­da­ryn Qa­ma­rad­din haziretten alyp, N.Berezin ar­qy­ly Piterge ne Qazan ýni­ver­sitetine jiberip otyrýy múmkin. Óit­keni Máshhúr Júsip derekterine jú­gin­sek, onyń ózi de halyq ádebieti úl­gi­le­rin alǵash 8-9 jasynda ustazy Qamar hazirettiń aitýy­nan úirengenin jazǵan. Bir jaǵynan, Aijaryq Aitileýuly keiin­gi Batys jáne Shyǵys Alashordanyń arasyn jal­ǵas­tyrǵan altyn kópir siiaqty. Bókei­likte Jáńgir mektebinen tálim kórip, Orynbor qalasyndaǵy kadetter ýchi­li­she­sinde bilim alǵan M.Baba­ja­nov pen Ombydaǵy Shoqannyń ózara tanys bolýy, Aijaryq damollanyń Haliolla men onyń Jidebaidaǵy aǵasy Abaiǵa ustazdyq etýi, ilgeride aitylǵandai, Naýan, Sháimerden, Máshhúr, Sádýaqas, Aqan seri, t.b. kóp­te­gen qazaqtyń belgili tulǵalarynyń shyǵarmashylyq ǵumyrbaiany osyndai oiǵa eriksiz jeteleidi.

Kólemi 4 betti qamtityn ekinshi hatty 1865 jyldyń 21 sáýirinde Máskeý qalasyndaǵy Kremlge jaqyn Bolotnoi alańynda Ait namazyn oqý úshin arnaiy ókilettikpen, biraz jamaǵatpen barǵan Petropavl gýberniiasynyń imam-ahýny Ǵabdollabai bin damolla Ǵabbas ál-mahsym degen kisi joldaǵan.

Arbattaǵy Ait namazy shynynda da zor saltanatpen ótkeni baiqalady. Par at jekken ádemi fýrgon-kúimeli shananyń aldy-artynda 12 qazaq-orys, eki janynda 4 jandarm qoshemetpen alyp júrgeni, 15 myń orys qyzyqtap, 10 myń jamaǵat namazǵa sapqa turǵandyǵy, namazdan soń halyqqa ýaǵyz aitylyp, pitir-sadaqa jiylǵany, orystardyń qatty tańyrqap, ahýnǵa riza bolǵany da maqtanyshpen baiandalady. Sondai-aq osy hattan Qamaraddin hazirettiń Kadet korpýsynda dáris berýmen shektelmei, Omby mańyndaǵy qazaqtardyń áleýmettik-quqyqtyq máselelerin sheshýge tikelei atsalysqanyn kórýge bolady. Anyǵy, Qamaraddin haziret Petropavl aimaqtyq ahýnynan Omby tóńireginde «sanda bar, sanatta joq» ári «ýkaznoi» moldaǵa zárý qazaqtardyń nekelik rásimin zańdastyrý úshin ózine jergilikti úkimetten ruqsat qaǵaz alý úshin keńes berýin suraǵan.

Bul az ǵana derektiń ózi de Máshhúr men Sádýaqas maqalalarynda sipattaityn Aijaryqtyń jurt qamy úshin jany kúigen naǵyz taqýa musylman – týra jol iesi ekendigin tolyqtai quptaidy. Qisynǵa salsańyz, Máskeý tórinde – Arbatta Ait namazyn ótkizgen mártebeli dinbasynyń ózi hat arqyly esep berýine qaraǵanda Qamaraddin haziret bútin Eýraziia túrkileriniń belgili qairatkerleri sanasatyndai úlken bedelge ie bolǵan.

Aijaryq Aitileýuly dúnieden ótkende Sádýaqas Musauly jazǵan qazanama-maqalada ulyq ustazdyń asa kórkem minezi men el úshin sińirgen igi isteri jaiynda tebirene jazǵan. «Ótken 1888 jylynda sentiabr aiynda molla Qamaraddin hazireti 81 jasynda Baianaýla atyrabynda opat bolyp, Baianaýla qalasynyń kúnshyǵys jaǵynda bir shaqyrymdai jerde musylman qabirleri ishinde dáfin bolyndy. Bu kúngeshe qazaq halqy ishinde mundai adam az bolsa kerek», – dep bastalǵan qazanama sońyndaǵy myna pikirler Qamaraddin hazirettiń naǵyz taqýa, jurt joqshysy, tereń bilim men kisilik iesi ekendigin aiǵaqtaidy:

«Bu marqumnyń minezi sondai edi: nashar, dáýleti joq adamdardan haqy almaq túgili, oqyǵany úshin bálkim, ózinen tamaq berip oqytatuǵyn edi. Jáne halyq ishinde arazlyq bolsa, nasihat aityp tatýlastyrar edi. Jáne eki-úsh kúnlik jerde óziniń biletuǵyn adamlarynda aýrý iaki qaiǵyly kisiler bolsa, sonsha qart bolsa da erinbei baryp, kóńilin aýlar edi. Biler bitire almaituǵyn úlken isler ol kisiniń nasihat qylýy ilan tatýshylyq /jónimen/ bitip qalatuǵyn edi. Kóp adamlarǵa zary ótse kerek. Qazaq halqy bir artyq adamynan aiyryldy».

Qamaraddin hazirettiń el aldyndaǵy erekshe qyzmeti týraly Máshhúr Júsip Kópeiuly da qundy málimetter jariialaǵan. Mysaly, «Dala ýálaiaty» gazetinde basylǵan «Daladaǵy oqý ja­iynan» atty maqalasynda ol Arqadaǵy eń bilimdi ishandar qatarynda aldymen Qamaraddin damollanyń esimin iltipatpen eske alady.

Túiindei aitqanda, Aijaryq Aitileýuly (Qamaraddin haziret) ótken HIH ǵasyrdaǵy qazaq dalasynda ilim men bilimniń shamshyraǵy bolyp qana qoimai, týǵan jurtynyń topyraǵyna izgilik pen kisiliktiń asyl uryǵyn sepken alǵashqy aǵartýshylardyń biri boldy. Qamaraddin hazirettiń mektebi alǵash 1852 jyly Aqmolada – búgingi Nur-Sultan qalasynda ashylyp, sol arada sandaǵan qazaq balalary 11 jyl boiy eski men jańanyń parqyn aiyrarlyq sapaly bilim nárimen sýsyndady. Ombydaǵy Kadetter korpýsyn aitpaǵanda Baianaýylda shirek ǵasyrǵa jýyq medresede shákirt tárbielep, qazaq rýhynyń oianýyna ólsheýsiz úles qosty. Ókinishtisi, bir zamanda tylsym bilimi men tereń aqyly, shariǵatqa sheberligi men adamdyq tabiǵaty Muhamed-Salyq, Máshhúr Júsip, Sádýaqas myrza siiaqty talai oqyǵan qazaqqa oi salǵan Qamaraddin haziret týraly eshbir oqýlyqta ne ǵylymi eńbekterde jazylmaǵan.

Bizdińshe, Abaidai ult kósemine týra jol kórsetip, Máshhúr Júsip, Sádýaqas, Aqan seri, Naýan, Shaimerden syndy Alash uldary bastaǵan ondaǵan sahara sańlaqtarynyń kókirek kózin ashqan Qamaraddin hazirettei passionar tulǵanyń qazaq tarihy tórinen oiyp oryn alatyn mezgili jetken sekildi.

Serikbai QOSAN,

shyǵystanýshy, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty