ايجارىق ايتٸلەۋۇلى – ٸشكٸ بٶكەي ورداسىنىڭ حانى جەڭگٸردٸڭ ٷمٸت كٷتكەن شەكٸرتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولاتىن. بالا كەزٸندە ورداداعى جەرگٸلٸكتٸ تاتار مولداسىنان ساۋات اشادى. بۇدان سوڭ م.باباجانوۆتىڭ دەرەكتەرٸنە قاراعاندا, جەڭگٸر حان 1826 جىلى ٶزٸنٸڭ ورتانشى ۇلى ەسكەندٸردٸ, ايجارىقتى جەنە بٸرنەشە قازاق بالاسىن كٶرشٸلەس باشقۇرت ەلٸندەگٸ ٸستەرلٸتاماق ۋەزٸنە – ەل اراسىندا يشان اتاعىمەن بەلگٸلٸ مولدانىڭ مەكتەبٸنە وقۋعا جٸبەرەدٸ. وندا 8 جىلداي وقىپ, مۇسىلمانشا جٷيەلٸ بٸلٸم العان ايجارىق 1834 جىلى حان ورداسىنا قايتىپ ورالادى. ەلگە كەلگەن سوڭ تۋىستارى ونى ٷيلەندٸرەدٸ. بٸراق قالىڭدىعىنىڭ جانىنا بٸر تٷنەگەن سوڭ, ەرتەڭٸنە ايجارىق وقۋىن جالعاستىرۋ ٷشٸن قايتادان يشانعا بارادى. الايدا ۇستازى وعان بۇدان ارتىق بٸلٸم بەرە المايتىنىن ايتادى. ايجارىق بولسا, بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋ ماقساتىمەن بۇحاراعا اتتانادى.
بۇحارا مەدرەسەلەرٸندە 15 جىل وقىپ, يسلام ٸلٸمدەرٸ بويىنشا تەرەڭ بٸلٸم العان ايجارىق 1849 جىلى ورىنبور ارقىلى ورداعا قايتىپ ورالماق بولعاندا, وعان تۋعان جەرٸندە تۇراقتاۋعا رۇقسات ەتٸلمەيدٸ. رەسەي ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ شەنەۋنٸكتەرٸ ايجارىققا: «شەتەلدە بٸلٸم العاندىقتان وردادا تۇرۋعا بولمايدى, بٸر جىل ورىنبوردا بولاسىڭ, سوسىن بۇحاراعا كەتەسٸڭ» دەپ بۇيىرادى. قاماراددين حازٸرەتتٸڭ ٶمٸربايانىن ونىڭ تاعى بٸر تالانتتى شەكٸرتٸ سەدۋاقاس شورمانوۆتىڭ ۇستازى دٷنيەدەن ٶتكەن جىلدارى گازەت بەتٸندە جارييالاعان قازاناما-مٷناقيبٸ تولىقتىرا تٷسكەندەي. ەكٸ ماقالا دەرەكتەرٸنٸڭ ازداعان ايىرماشىلىقتارىنا قاراماستان, ايجارىقتىڭ جەڭگٸر حان ورداسىندا تەربيەلەنٸپ, ودان ەرٸ ٸستەرلٸتاماقتا, كەيٸن ۇزاق جىل بۇحارادا وقىعاندىعى ناقتى باياندالادى:
«مەزكٷر مارقۇم كٸشٸ جٷز تايپاسى الشىن بٶلٸمٸنٸڭ گەنەرال-مايور جيھانگەر حان شىڭعىسحانوۆ قۇزىرىندا جومارت دەگەن بٸر دەۋلەتلٸ ادامنىڭ ۇعلى ەكەن. مارقۇم جاس كٷنٸنەن وقۋعا ىقىلاسلى بولىپ, مال باعۋعا قانشا سالسا دا مويىندامايىنشا, ەل اراسىنداعى موللالاردان وقىپ, ولارنىڭ وقۋىن بٸتٸرٸپ, 19 جاسىندا ٸستەرلٸتاماق دەگەن شاھارعا 8 جىل وقىپ, 27 جاسىندا ەلگە قايتىپ بارىپ, شىڭعىسحانوۆ قولىندا بٸرنەشە اي مولدا بولىپ تۇرعان سوڭ, مەزكٷر شىڭعىسحانوۆ دانىشپان ادام ەكەن, مارقۇمنىڭ عىلىمعا ىقىلاسىن ھەم زەھٸنلٸلٸگٸن اڭلاپ, قانشا اقشا بەرٸپ, بۇحارا-ي شەريفكە مۇسىلمان عىلىمىن حاتىم قىلعانشا / بٸتٸرگەنشە / وقۋعا جٸبەرەدٸ. ول كٸسٸ بۇحارا-ي شەريفتە 12 جىل عىلىمنى بەك جاقسى حاتىم ەتٸپ بولعاش ھەر كٸمدەرگە مەشھٷر بولىپ, حاتتا /سونداي-اق/ بۇحارا-ي شەريفتە ٶزٸنە شەكٸرتلەر دە جيىلا باشلاسا دا, ٶز حالقىنا پايدا كەلتٸرمەك ٷشٸن ٶز ەلٸنە قايتىپ كەلسە, شىڭعىسحانوۆ وپات بولعان ەكەن. ول كٸسٸ جوق بولعان سوڭ وندا تۇرعىسى كەلمەي جەنە بۇحاراعا بارىپ بٸرنەشە جىل تۇرىپ, 1852 جىلىندا سٸبٸر تاراپىنا, اقمولا شاھارىنا قايتىپ كەلگەن». بۇل ارادا اۆتوردىڭ «شىڭعىسحانوۆ» دەپ وتىرعانى – جەڭگٸر حان. بٶكەي ورداسىنىڭ حانى بٸرقاتار رەسمي قۇجاتتاردا ٶزٸنٸڭ تەگٸنٸڭ سوڭىنا «شىڭعىس حان» سويىن تٸركەپ جازىپ جٷرگەنٸ مەلٸم. حاننىڭ ورىنبور مۇراعاتىندا ساقتالعان «فورمۋليار تٸزٸمٸندە» دە سولاي كٶرسەتكەن. «شىڭعىس» تەگٸن ونىڭ ۇلدارى ساقىپكەرەي, يبراھيم, احمەتكەرەي جەنە گەنەرال عۇبايدوللا سۇلتاندار دا يەلەنگەن.
م.باباجانوۆتىڭ جازۋىنشا, ايجارىقتىڭ وردادان كەتۋٸن ورىنبور ەكٸمدەرٸ قالاعان. سەدۋاقاستىڭ دەرەگٸ دە سەنٸمدٸ. ٶيتكەنٸ قالاي دەگەنمەن, بولاشاق اعارتۋشى بۇحارادان ورالعاندا جەڭگٸر حاننىڭ باقيلىق بولعانى (1845) ايدان انىق. سول تۇستا اعىلشىن, تٷرٸك ەلدەرٸمەن قارىم-قاتىناس جاساي باستاعان بۇحارا ەلٸندە كٶپ جىلىن ٶتكٸزگەن وقىمىستى قازاقتىڭ ورداعا ورالۋى ورىس شەنەۋنٸكتەرٸنە تٸپتەن ۇنامايدى. بٸزدٸڭ ويىمىزشا ارقاعا – اقمولا ٶڭٸرٸنە كەلگەندە ايجارىق «مەن ورىنبور ۇلىقتارىنان قۋعىن كٶرٸپ, جەر اۋىپ كەلدٸم» دەپ ايتپاي, سەدۋاقاس سەكٸلدٸ جاقىن شەكٸرتتەرٸنٸڭ ٶزٸنە «وردادان جەڭگٸر حان ٶلٸمٸنەن سوڭ كەتتٸم» دەۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. جەڭگٸر حاننىڭ جۇمباق ٶلٸمٸ دە ايجارىقتىڭ قاۋٸپتٸ ايماقتان باس ساۋعالاپ, الىس ارقانى بٸرجولا مەكەن ەتۋٸنە سەبەپكەر بولعان شىعار... ونىڭ ٷستٸنە ورىس بيلٸگٸمەن قويان-قولتىق قىزمەت ٸستەيتٸن كەڭسە شەنەۋنٸگٸ, پولكوۆنيك تۇرلىبەك كٶشەنوۆكە سىر بٸلدٸرۋگە دە ساقتىق جاساعان سيياقتى. سەدۋاقاس مۇساۇلىنىڭ قازاناماسىندا ۇستاز ٶمٸرٸنٸڭ بۇل كەزەڭٸ ناقپا-ناق كٶرسەتٸلگەن:
«اندا بٸر جىل تۇرىپ, اندان پولكوۆنيك تۇرلىبەك كٶشەنوۆتٸڭ اۋلىندا تۇرىپ 11 جىل بالالار وقىتىپ, كٶپ اداملارنى پايدالاندىرىپ (اعارتىپ. – س.ق.) تۇرعانى جوعارعى ۇلىقتارعا جەتٸپ, ومبىداعى كادەت كورپۋسىندا وقيتۇرعان قازاق بالالارىن وقىتۋعا شاقىرۋى بويىنشا ومبىعا بارىپ, اندا 63 جىلىندا مۋفتي حازٸرەتلەرٸنە بارىپ ەمتيحان ۇستاپ, يماماتلىق ۋە مۋدەرريسلٸككە رۇقسات الىپ, كەلەر جىلى 3 جىل كادەت كورپۋسىنداعى بالالارنى وقىتىپ تۇرعان. اندان سوڭ ومبىدا وقيتۇرعان مۇسىلمان بالالارى از بولعان سوڭ 1867 جىلىندا باياناۋىلعا كٶشٸپ كەلٸپ, مەسجيدكە يمام بولىپ نەشە جىلداي قازاق بالالارىن وقىتىپ, اقىر عۇمىرىنا شاقلى باياندا تۇرىپ, كٶپ ادامداردى پايدالانۋىنا (اعارۋىنا) سەبەپ بولدى».
ايجارىق تٸپتٸ اتى-جٶنٸن دە جاسىرىپ, ارقاعا «قاماراددين بيجومارتۇلى» دەگەن لاقاپ اتپەن بارعان بولۋى كەرەك. وسى سەبەپتەن بولار, دەرەكتەردە ونىڭ ەكەسٸ مەن اتاسىنىڭ اتى تٷرلٸشە اتالعان. بٸر كٸسٸ ەسٸمٸنٸڭ ٷش تٷرلٸ اتالۋى ويلاندىرماي قويمايدى. رەسمي ورىندار عانا ەمەس, ۇرپاقتارى مەن جاقىن شەكٸرتتەرٸنٸڭ شاتاسۋىنا قاراپ, بٸزدٸڭ «لاقاپ ەسٸم» جٶنٸندەگٸ بولجامىمىز دۇرىستىققا كەلەدٸ. مٷمكٸن, ونىڭ ايجارىق ايتٸلەۋۇلى ەكەنٸن سٷيٸكتٸ شەكٸرتٸ مەشھٷر جٷسٸپتەن ٶزگە ەشكٸم بٸلمەگەن شىعار. م.كٶپەيۇلى ٶزٸنٸڭ ۇستازىن جوقتاعان «قاماراددين حازٸرەتتٸ جوقتاۋ» دەپ اتالاتىن كٶلەمدٸ مەرسيە-تولعاۋىنىڭ سوڭىندا «ايجارىق ايتٸلەۋۇلى. كٸشٸ جٷز, بٶكەيلٸك قازاعى. مەشھٷردٸڭ 30 جاسىندا سٶيلەگەن سٶزٸ» دەگەن انىقتاما بەرگەن.
ورتا ازييا دٸنباسىلارى ايجارىققا حازٸرەت, داموللا دەرەجەلەرٸنەن باسقا «قاماراددين», ياعني قازاقشا «دٸننٸڭ ايى» دەگەن قۇرمەتتٸ اتاق بەرەدٸ. س.شورمانوۆتىڭ جازۋىنشا, ول الدىمەن اقمولا ٶڭٸرٸنە كەلٸپ, 1852 جىلى سونداعى ىقپالدى قازاقتاردىڭ بٸرٸ پولكوۆنيك تۇرلىبەك كٶشەنوۆتٸڭ اۋىلىنا قونىستانىپ, وسى تٶڭٸرەكتەگٸ ەلدٸڭ بيلٸگٸن ۇستاعان قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندەۇلى مەن ىبىراي جايناقۇلى سەكٸلدٸ اعا سۇلتانداردىڭ يەلٸگٸندەگٸ قازاقتاردىڭ بالالارىن وقىتادى. قاماراددين حازٸرەتتٸڭ تاعى بٸر تالانتتى شەكٸرتٸ مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا بٸلٸمدار ۇستاز ارقاداعى كەرەي, قىپشاق, اتىعاي, قاراۋىل, قانجىعالى, قۋاندىق, سٷيٸندٸك سيياقتى جەتٸ دۋاندى جايلاعان ەل بالالارىنىڭ كٶكٸرەك كٶزٸن اشىپ, سانالارىنا يمان مەن ٸلٸم سەۋلەسٸن تٷسٸرەدٸ.
1852-1863 جىلدارى سارىارقا جۇرتىنىڭ بٸرتالاي زەرەك جاستارى ايجارىق داموللادان بٸلٸم الىپ, يسلام مەدرەسەلەرٸندە تەرەڭدەي وقىتىلاتىن 12 پەن قۇپيياسىمەن تانىسادى. شىعىستىڭ كلاسسيكالىق ەدەبيەتٸ, حيكايا-داستاندار, شايىرلىق پوەزييا, قازاقتىڭ حالىق ەدەبيەتٸ, سوپىلىق ٸلٸم باعىتتارى, يسلام فيلوسوفيياسى, قوعام جەنە قۇقىق, ت.ب. نەگٸزگٸ جەنە قوسىمشا پەندەر قازاق شەكٸرتتەرٸنٸڭ وي-ٶرٸسٸن كەڭەيتٸپ, جاڭا بەلەستەرگە ۇمتىلدىردى. ايجارىق يشاننىڭ كٶركەم مٸنەزٸ, كٸسٸلٸگٸ, تەرەڭ بٸلٸمٸ مەن اعارتۋشىلىق ەڭبەكتەرٸ جەڭگٸر حان مەكتەبٸنٸڭ تاعى بٸر تالانتتى شەكٸرتٸ م.باباجانوۆتىڭ «سەۆەرنايا پچەلا» جۋرنالىندا جارييالانعان «قازاقتىڭ قازاقتار تۋرالى جازبالارى» اتتى ماقالاسىنا ارقاۋ بولعان. زەرتتەۋشٸ وسى ماقالاسىندا ايجارىقتىڭ بۇحارادا 18 جىل وقىپ كەلگەندٸگٸن مەلٸمدەي وتىرىپ, وسىنشا مول بٸلٸمدٸ پايداعا جاراتاتىن مٷمكٸندٸكتٸڭ جوقتىعىنا ٶكٸنٸش بٸلدٸرەدٸ.
كەيبٸر قازاق عالىمدارىنىڭ جازۋىنشا, قاماراددين حازٸرەت ارقاداعى ٶمٸرٸنٸڭ العاشقى جىلدارىندا سەمەي ٶڭٸرٸندە بولىپ, اقىن ابايعا دا دٸن مەن عىلىم ساباقتارىن ٷيرەتۋٸ مٷمكٸن. بۇل تۋرالى ابايتانۋشى پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي («ايقىن» گازەتٸ, №121, 2008) مەن جۋرناليست-عالىم ماقسات تەج-مۇرات («استانا» جۋرنالى, №2, 2010) باسپاسٶزدە جارييالانعان ماقالالارىندا جازادى. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, العاشقى اۆتوردىڭ ماقالاسىندا قاماراددين لاقابى كامالاتدين تٷرٸندە قاتە بەرٸلگەن جەنە ونىڭ «شاھابۋددين مارجانيدٸڭ مەدرەسەسٸن بٸتٸرگەن العاشقى شەكٸرت» بولۋى دا شىندىققا جاناسپايتىن اقپار. اتالعان ماقالاداعى مەلٸمەتكە سٸلتەمە جاساعان م.تەجمۇراتتىڭ دا پٸكٸرلەرٸنە كەلٸسۋ قيىن. سەبەبٸ قاماراددين موللانىڭ مارجانيدەن 11 جاس ٷلكەندٸگٸ بار جەنە ول تاتار عۇلاماسىنان بۇرىن بۇحارا شەيحتارىنىڭ الدىن كٶرٸپ, پٸرگە قول بەرگەن ەرٸ جوعارىداعىداي قۇرمەتتٸ اتاققا يە بولعان بٸردەن-بٸر قازاق. اسىلى, بٸز «جەديتشٸلدٸك» تاريحناماسىن ش.مارجانيدان نەمەسە ي.عاسپىرالىدان باستاعانىمىزدا تٶركٸنٸ جەڭگٸر حاننان باستالىپ, قاماراددين, مۇحامەد-سالىق, اباي, مەشھٷر جٷسٸپ, قۇربانعالي, شەڭگەرەي, عۇمارلارعا جالعاساتىن قازاق زييالىلارىنىڭ ەرەن ەڭبەگٸن ۇمىتپاعانىمىز ابزال. ونىڭ ٷستٸنە بولاشاق تاتار عۇلاماسى, تاريحشى ەرٸ يمام شاھابۋددين مارجاني حازٸرەت بۇحارا مەدرەسەسٸندە ەندٸ عانا ٸلٸم ٷيرەنٸپ جٷرگەن جىلدارى جەڭگٸر حان تٷرٸك, تاتار, شاعاتاي جەنە بٸرنەشە ەۋروپا تٸلدەرٸن مەڭگەرگەن, 1841 جىلى ٸشكٸ بٶكەي ورداسىندا جاڭا تۇرپاتتاعى مەكتەپ اشقان, 1844 جىلى قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قۇرمەتتٸ پروفەسسورى اتانعان بەلگٸلٸ مەدەنيەت پەن عىلىم قايراتكەرٸ ەدٸ...
راسىندا, قازاق عالىمدارى ايجارىق ايتٸلەۋۇلىنىڭ 1807 جىلى, ال شاھابۋددين مارجانيدٸڭ 1818 جىلى دٷنيەگە كەلگەندٸگٸن ەسەپكە الماعان سيياقتى. تاتار تاريحشىسى عابدەلباري باتتالدىڭ مىنا دەرەكتەرٸ دە سونىڭ دەلەلٸ: «ش.مارجاني بوحاراگا 1838 ەلنىڭ 12 دەكابرەندە بارگان. 1849 ەلدا يسە, شاكتىي مٶھيم كۋليازما كيتاپلار ھەم بۋكچا-بۋكچا عىيلمي يازمالار بەلەن تٶيانەپ, كازانگا كايتكان». بۇل مەلٸمەتتٸ بەلگٸلٸ دٸن قايراتكەرٸ, يمام ر.فاحرەددين دە راستايدى. ال ايجارىق ايتٸلەۋۇلى, ياعني, داموللا قاماراددين حازٸرەت بۇحاراعا وقۋ ٷشٸن 1834 جىلى اتتانعان بولاتىن. ايىرماشىلىعى, قازاندىق شەكٸرت بۇحارداعى «مٸر-عارابتا» 10 جىل, سامارقانداعى «كٶكەلتاشتا» 2 جىلداي وقىسا, ايجارىق بۇحارعا ەكٸ مەرتە بارىپ, باس اياعى – 15, كەي دەرەكتە – 18 جىل شاريعي عىلىم كٶزٸنٸڭ كٶزەسٸن تٷپ-تٷگەل سارقىپ قايتقان ەدٸ.
اقىن ٶمٸربايانىن ٶزگەلەردەن گٶرٸ جاقسىراق بٸلەتٸن م.ەۋەزوۆتٸڭ مەلٸمەتٸنە قاراعاندا «اباي ون جاسقا كەلگەندە ەكەسٸ سەمەي قالاسىنا ەكەلٸپ وقۋعا بەرگەن, بۇدان بۇرىن قىردا وقىدى ما جوق پا? ول تۋرالى حابار جوق. سەمەيدە العاشقى بەرگەن مولداسى عابدۋلجاپپار دەگەن تاتار يمامى. ارتىنان بۇدان شىعارىپ, احمەت ريزا دەگەن يمامعا تاپسىرعان. بۇ دا تاتار يمامى. ەكەۋٸ دە مەشٸتتە يمامدىق قىلىپ, سول مەشٸتتەرٸنٸڭ جانىندا مەدرەسەلەرٸ بولعان». بٸزگە بەلگٸلٸ مەلٸمەتتەردەن بٸلگەنٸمٸز, اباي وسى مەدرەسەدە قازاقتىڭ العاشقى كەسٸبي تاريحشىلارىنىڭ بٸرٸ قۇربانعالي حاليدۇعلىمەن قاتار تەلٸم الۋى مٷمكٸن. ال اباي ٶمٸرٸ جايىندا العاش قالام تەربەۋشٸلەردٸڭ بٸرٸ, الاش قايراتكەرٸ ە.بٶكەيحانوۆ: «اباي ون-ون ەكٸ جاستار ارالىعىندا قازاق دالاسىندا جٷرٸپ حات تانىدى. ال ون ەكٸ جاسىندا سەمەيدەگٸ احمەت ريزا مولدانىڭ مەدرەسەسٸنە تٷسەدٸ. اباي ون تٶرت جاسىندا سوندا جٷرٸپ ٷش اي ورىس مەكتەبٸنەن دەرٸس الادى. وسى تٶرت جىلدىق مەدرەسەدەگٸ جەنە ٷش ايلىق ورىس مەكتەبٸندەگٸ دەرٸسپەن ابايدىڭ مەكتەپتٸك وقۋى اياقتالادى» – دەپ جازدى.
بىلاي قاراعاندا جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن ەكٸ زەرتتەۋشٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸندە ەلەۋلٸ ايىرماشىلىق جوق سيياقتى. دەگەنمەن ەليحاننىڭ دەرەگٸنە سٷيەنسەك, اباي مۇسىلماندىق ەلٸپپەسٸن ەل ٸشٸندە – قىرداعى وقىعان مولدالاردىڭ بٸرٸنەن العانداي كٶرٸنەدٸ. سەبەبٸ وقۋى تەرەڭ – اراب, پارسى تٸلدەرٸنٸڭ گرامماتيكاسىنا قوسا, شاريعات ٸلٸمٸن قاۋزايتىن 12 پەندٸ جەنە شىعىس كلاسسيكالىق ەدەبيەتٸن وقىتاتىن مەدرەسەدە بٸلٸم الۋ ٷشٸن تالاپكەر الدىمەن, كەم دەگەندە اۋىل مەكتەبٸنەن, نە بولماسا, جەكە مولدادان ساۋات اشىپ, «تٸل سىندىرۋى» قاجەت. دەمەك, جاس اباي اعا سۇلتان قۇنانباي ٶز جانىندا ۇستاعان نوعاي-تاتار مولدالارىنىڭ بٸرٸنەن «ەپتيەكتٸ» تاۋىسىپ بارىپ, سەمەيدەگٸ مەدرەسەگە اتتانۋى شٷبەسٸز. بٸراق اباي مەدرەسەدە 3 جىل وقىعانى ٶز الدىنا, ٶز بەتٸنشە كٶپ وقىپ ٸزدەنگەننٸڭ ٶزٸندە مۇنشاما ٸلٸم-بٸلٸم يەسٸ بولىپ شىعۋى نەعايبىل ەدٸ.
شىنىنا كەلگەندە, 14-15 جاسىندا مەدرەسەدەن بوساعان ابايداي تالاپكەر جاستىڭ ەل ٸستەرٸمەن عانا اينالىسىپ, وقۋسىز قاراپ جاتقانى دا يلانىمعا كٶنبەيدٸ. ەلبەتتە, بۇل رەتتە ويىمىزعا تاعى دا ارقاداعى كٶپتەگەن ىنتالى جاستىڭ كٶكٸرەك كٶزٸن اشقان, 1863 جىلعا دەيٸن اقمولا ۋەزٸندە, 1867 جىلدان باستاپ باياناۋىل ٶڭٸرٸندە, جيىن-تەرٸنٸ – 35 جىل ۇستازدىق ەتكەن قاماراددين حازٸرەت ەرٸكسٸز ەسكە تٷسەدٸ.
اباي ٶمٸربايانىنىڭ شەكٸرتتٸك كەزەڭٸندە قاماراددين ەسٸمدٸ مولدا نە حازٸرەتتٸڭ ەسٸمٸ ۇشىراسپايدى. ەسەسٸنە, ابايدىڭ ۇستازىمەن كەزدەسۋٸ اقىننىڭ 20 جاستاعى كەزٸندە – ايجارىق داموللا ومبىدا يمام ەرٸ كادەت وقىتۋشىسى قىزمەتٸندە تۇرعان مەزگٸلٸندە ورىن الۋى قيسىنعا كٶبٸرەك كەلەدٸ. ابايدىڭ 1866 جىلى ومبى كادەت كورپۋسىندا وقىپ جٷرگەن ٸنٸسٸ حاليوللا قۇنانبايۇلىنا جازعان ٷشبۋ حاتىنداعى ىقىلاستى پٸكٸرٸنەن ەكٸ زييالىنىڭ بٸر-بٸرٸن بٸلەتٸندٸگٸن جەنە ەرەكشە قادٸر تۇتاتىندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وسىنداعى: «سٸزدەن بٸزگە حات جازعان قاماراددين موللاعا كٶپتەن-كٶپ سەلەم دەگەيسٸز. ھەر بٸر سٸزگە دٸنقارىنداسى تۇرعىسىنان قىلعان جاقسىلىقتارى اللا تاعالادان قايتسىن, ٶزٸنە حات جازۋعا ۋاقىت تار بولدى», – دەپ كەلەتٸن اباي لەبٸزٸنەن بٸراز جايتتىڭ باسى اشىلادى. حات مازمۇنىنا قاراعاندا, حازٸرەتتٸڭ جاس اباي مەن اقىننىڭ ومبىدا وقىپ جاتقان ٸنٸسٸ حاليوللاعا ۇستازدىق جول كٶرسەتٸپ, جاعدايعا قاراي جاناشىرلىق تانىتقاندىعى, تٸپتٸ ٶزارا حات-حابار الىسىپ تۇرعاندىعى دا بايقالادى. بۇل كەزدە ابايدىڭ جاسى 21-گە, حاليوللانىڭ 17-گە جاڭا تولعان جاسٶسپٸرٸم ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, اعايىندى شەكٸرتتەردٸڭ قاماراددين داموللادان ٷيرەنەر ٷلگٸ-ٶنەگەسٸ دە, الار تاعلىم-تەربيەسٸ دە از بولماسقا كەرەك.
ٶتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ بەرەزين قورىندا ساقتالعان بۇل حاتتى تاپقان اكادەميك ە.مارعۇلان بولاتىن. اكادەميكتٸڭ جازۋىنشا, قاماراددين داموللانىڭ قولىنان اتاقتى ناۋان حازٸرەت پەن اقان سەرٸ دە شاريعات شەرباتىن تاتقان, تاريقات تىلسىمىنا باتقان. بۇل پٸكٸردٸڭ جانى بار. سەبەبٸ ايجارىق ايتٸلەۋۇلىنىڭ ارقاداعى ۇستازدىق قىزمەتٸ دەل وسى اقمولا ٶڭٸرٸنەن باستالعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگٸلٸ.
ەيتسە دە حاتتاعى مەلٸمەتتەر ەلٸ كٷنگە جٶندەپ تەكسەرٸلٸپ, زەرتتەلگەن ەمەس. وسى جولداردىڭ اۆتورى 2012 جىلى بٸر ايلىق عىلىمي ٸسساپار كەزٸندە پيتەردەگٸ اتالعان قوردا ساقتالعان قۇجاتتىق ماتەريالداردى قايتا سٷزٸپ شىعىپ, وندا ساقتالعان قاماراددين حازٸرەتكە قاتىستى ٶزگە ەكٸ حاتتى تاۋىپ, كٶشٸرمەسٸن العانى بار. حاتتاردىڭ بٸرٸ 1868 جىلى شوقاننىڭ ۇستازى ن.كوستىلەتسكييگە جازىلعان بولىپ شىقتى. بۇل ۋاقىتتا ايجارىق يشاننىڭ باياناۋىلداعى مۇسا شورمانۇلى اشقان مەشٸت-مەدرەسەدە شەكٸرت تەربيەلەپ جاتقانى مەلٸم. حازٸرەت نيكولاي فەودوروۆيچتٸڭ ەيەل, بالا-شاعالارىنىڭ حال-جاعدايلارىن سۇراپ, ولارعا باقىتتى عۇمىر تٸلەيدٸ. حاتتىڭ سوڭىن: عابدۋلعاني اعاعا ۋە اعلان-اد-دينگە ۋە عايري سۇراعۋشى اعايىنعا دۇعا-ي سەلەم دەيسٸز. ھەرنەشٸك حاتۋڭيزني يەنا كٷتەمٸز – مۋشتامال احۋالاتلارىڭ يلەن. قاماراددين دامۋللا», – دەپ اياقتايدى.
كادەت كورپۋسىندا ٷش جىلدان اسا ۋاقىت يسلام دٸنٸ مەن تاريحىنان جەنە ن.كوستىلەتسكييمەن بٸرلەسٸپ شاعاتاي تٸلٸنەن دەرٸس وقىعان قامار حازٸرەت قۇنانبايدىڭ دارىندى ۇلدارىن قاجەتتٸ كٸتاپتارمەن دە قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز. ونداي دٷنيەلەردٸڭ اراسىندا ەۋروپا مەن شىعىستىڭ كلاسسيكالىق ەدەبيەتٸ دە, يسلام-شاريعات قاعيدالارى مەن جاراتىلىس زاڭدارىن تٷپتەن قوزعايتىن تالاي قۇندى كٸتاپتار بولۋى مٷمكٸن عوي. كەيٸنٸرەك, اباي تولعاعان يسلامي-يماني پەلساپالىق وي ورامدارى مەن عاقلييات سٶزدەرٸ دە «اسپاننان سالبىراپ تٷسپەگەن», وسى تەكتەس وقىمىستى ھەم تۋراشىل حازٸرەت كٶكٸرەك كٶزٸن اشقان, وقىر كٸتابىن نۇسقاپ, الار ٸلٸمٸ مەن بارار باعىتىنا جٶن سٸلتەگەن ۇستاز مەكتەبٸنٸڭ نەتيجەسٸ دەۋ لەزٸم. حازٸرەت حات جولداعان ورىس زييالىسىنىڭ دارىندى قازاق عالىمى شوقان شىڭعىسۇلىنىڭ ۇستازى ەكەنٸ مەلٸم. شوقانعا ەدەبيەتتەن دەرٸس بەرٸپ, ەرەكشە جاناشىرلىقپەن تەربيەلەگەن نيكولاي فەودوروۆيچتٸ قاماراددين حازٸرەتتٸڭ «اشىنا-ي دوستىم» دەگەنٸنە قاراپ ولاردىڭ جاقىن ارالاسقان سىيلاس, پٸكٸرلەس جاندار بولعاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. حاتتىڭ شاعاتاي تٸلٸندە جازىلۋى – ن.كوستىلەتسكييدٸڭ تٷركٸ تٸلدەرٸندە سٶيلەپ, جازا بٸلەتٸندٸگٸنە كۋەلٸك ەتسە, كەرٸسٸنشە ايجارىقتىڭ ورىس تٸلٸن ەجەپتەۋٸر بٸلۋٸ عاجاپ ەمەس.
«جاقسىدا جاتتىق جوق» دەگەندەي, ومبىدا تۇرعان بٸرنەشە جىل قادارىندا ايجارىق يشان كٶپتەگەن زييالى جاندارمەن, دٸن اعارتۋشىلارىمەن ەمەن-جارقىن ارالاسقانى بايقالادى. 1863 جىلى حازٸرەت كادەت شەكٸرتتەرٸنە دەرٸس بەرە باستاعان كەزدە شوقاننىڭ ەلٸ تٸرٸ ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, ول ەكەۋٸنٸڭ كەزدەسۋ مٷمكٸندٸگٸن جوققا شىعارا المايمىز. تٸپتٸ نيكولاي فەودوروۆيچ كەيبٸر اۋىز ەدەبيەتٸ ماتەريالدارىن قاماراددين حازٸرەتتەن الىپ, ن.بەرەزين ارقىلى پيتەرگە نە قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنە جٸبەرٸپ وتىرۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ مەشھٷر جٷسٸپ دەرەكتەرٸنە جٷگٸنسەك, ونىڭ ٶزٸ دە حالىق ەدەبيەتٸ ٷلگٸلەرٸن العاش 8-9 جاسىندا ۇستازى قامار حازٸرەتتٸڭ ايتۋىنان ٷيرەنگەنٸن جازعان. بٸر جاعىنان, ايجارىق ايتٸلەۋۇلى كەيٸنگٸ باتىس جەنە شىعىس الاشوردانىڭ اراسىن جالعاستىرعان التىن كٶپٸر سيياقتى. بٶكەيلٸكتە جەڭگٸر مەكتەبٸنەن تەلٸم كٶرٸپ, ورىنبور قالاسىنداعى كادەتتەر ۋچيليششەسٸندە بٸلٸم العان م.باباجانوۆ پەن ومبىداعى شوقاننىڭ ٶزارا تانىس بولۋى, ايجارىق داموللانىڭ حاليوللا مەن ونىڭ جيدەبايداعى اعاسى ابايعا ۇستازدىق ەتۋٸ, ٸلگەرٸدە ايتىلعانداي, ناۋان, شەيمەردەن, مەشھٷر, سەدۋاقاس, اقان سەرٸ, ت.ب. كٶپتەگەن قازاقتىڭ بەلگٸلٸ تۇلعالارىنىڭ شىعارماشىلىق عۇمىربايانى وسىنداي ويعا ەرٸكسٸز جەتەلەيدٸ.
كٶلەمٸ 4 بەتتٸ قامتيتىن ەكٸنشٸ حاتتى 1865 جىلدىڭ 21 سەۋٸرٸندە مەسكەۋ قالاسىنداعى كرەملگە جاقىن بولوتنوي الاڭىندا ايت نامازىن وقۋ ٷشٸن ارنايى ٶكٸلەتتٸكپەن, بٸراز جاماعاتپەن بارعان پەتروپاۆل گۋبەرنيياسىنىڭ يمام-احۋنى عابدوللاباي بين داموللا عابباس ەل-ماحسىم دەگەن كٸسٸ جولداعان.
ارباتتاعى ايت نامازى شىنىندا دا زور سالتاناتپەن ٶتكەنٸ بايقالادى. پار ات جەككەن ەدەمٸ فۋرگون-كٷيمەلٸ شانانىڭ الدى-ارتىندا 12 قازاق-ورىس, ەكٸ جانىندا 4 جاندارم قوشەمەتپەن الىپ جٷرگەنٸ, 15 مىڭ ورىس قىزىقتاپ, 10 مىڭ جاماعات نامازعا ساپقا تۇرعاندىعى, نامازدان سوڭ حالىققا ۋاعىز ايتىلىپ, پٸتٸر-ساداقا جيىلعانى, ورىستاردىڭ قاتتى تاڭىرقاپ, احۋنعا ريزا بولعانى دا ماقتانىشپەن باياندالادى. سونداي-اق وسى حاتتان قاماراددين حازٸرەتتٸڭ كادەت كورپۋسىندا دەرٸس بەرۋمەن شەكتەلمەي, ومبى ماڭىنداعى قازاقتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك-قۇقىقتىق مەسەلەلەرٸن شەشۋگە تٸكەلەي اتسالىسقانىن كٶرۋگە بولادى. انىعى, قاماراددين حازٸرەت پەتروپاۆل ايماقتىق احۋنىنان ومبى تٶڭٸرەگٸندە «ساندا بار, ساناتتا جوق» ەرٸ «ۋكازنوي» مولداعا زەرۋ قازاقتاردىڭ نەكەلٸك رەسٸمٸن زاڭداستىرۋ ٷشٸن ٶزٸنە جەرگٸلٸكتٸ ٷكٸمەتتەن رۇقسات قاعاز الۋ ٷشٸن كەڭەس بەرۋٸن سۇراعان.
بۇل از عانا دەرەكتٸڭ ٶزٸ دە مەشھٷر مەن سەدۋاقاس ماقالالارىندا سيپاتتايتىن ايجارىقتىڭ جۇرت قامى ٷشٸن جانى كٷيگەن ناعىز تاقۋا مۇسىلمان – تۋرا جول يەسٸ ەكەندٸگٸن تولىقتاي قۇپتايدى. قيسىنعا سالساڭىز, مەسكەۋ تٶرٸندە – ارباتتا ايت نامازىن ٶتكٸزگەن مەرتەبەلٸ دٸنباسىنىڭ ٶزٸ حات ارقىلى ەسەپ بەرۋٸنە قاراعاندا قاماراددين حازٸرەت بٷتٸن ەۋرازييا تٷركٸلەرٸنٸڭ بەلگٸلٸ قايراتكەرلەرٸ ساناساتىنداي ٷلكەن بەدەلگە يە بولعان.
ايجارىق ايتٸلەۋۇلى دٷنيەدەن ٶتكەندە سەدۋاقاس مۇساۇلى جازعان قازاناما-ماقالادا ۇلىق ۇستازدىڭ اسا كٶركەم مٸنەزٸ مەن ەل ٷشٸن سٸڭٸرگەن يگٸ ٸستەرٸ جايىندا تەبٸرەنە جازعان. «ٶتكەن 1888 جىلىندا سەنتيابر ايىندا موللا قاماراددين حازٸرەتٸ 81 جاسىندا باياناۋلا اتىرابىندا وپات بولىپ, باياناۋلا قالاسىنىڭ كٷنشىعىس جاعىندا بٸر شاقىرىمداي جەردە مۇسىلمان قابٸرلەرٸ ٸشٸندە دەفٸن بولىندى. بۇ كٷنگەشە قازاق حالقى ٸشٸندە مۇنداي ادام از بولسا كەرەك», – دەپ باستالعان قازاناما سوڭىنداعى مىنا پٸكٸرلەر قاماراددين حازٸرەتتٸڭ ناعىز تاقۋا, جۇرت جوقشىسى, تەرەڭ بٸلٸم مەن كٸسٸلٸك يەسٸ ەكەندٸگٸن ايعاقتايدى:
«بۇ مارقۇمنىڭ مٸنەزٸ سونداي ەدٸ: ناشار, دەۋلەتٸ جوق ادامداردان حاقى الماق تٷگٸلٸ, وقىعانى ٷشٸن بەلكٸم, ٶزٸنەن تاماق بەرٸپ وقىتاتۇعىن ەدٸ. جەنە حالىق ٸشٸندە ارازلىق بولسا, ناسيحات ايتىپ تاتۋلاستىرار ەدٸ. جەنە ەكٸ-ٷش كٷنلٸك جەردە ٶزٸنٸڭ بٸلەتۇعىن اداملارىندا اۋرۋ ياكي قايعىلى كٸسٸلەر بولسا, سونشا قارت بولسا دا ەرٸنبەي بارىپ, كٶڭٸلٸن اۋلار ەدٸ. بيلەر بٸتٸرە المايتۇعىن ٷلكەن ٸسلەر ول كٸسٸنٸڭ ناسيحات قىلۋى يلان تاتۋشىلىق /جٶنٸمەن/ بٸتٸپ قالاتۇعىن ەدٸ. كٶپ اداملارعا زارى ٶتسە كەرەك. قازاق حالقى بٸر ارتىق ادامىنان ايىرىلدى».
قاماراددين حازٸرەتتٸڭ ەل الدىنداعى ەرەكشە قىزمەتٸ تۋرالى مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلى دا قۇندى مەلٸمەتتەر جارييالاعان. مىسالى, «دالا ۋەلاياتى» گازەتٸندە باسىلعان «دالاداعى وقۋ جايىنان» اتتى ماقالاسىندا ول ارقاداعى ەڭ بٸلٸمدٸ يشاندار قاتارىندا الدىمەن قاماراددين داموللانىڭ ەسٸمٸن ٸلتيپاتپەن ەسكە الادى.
تٷيٸندەي ايتقاندا, ايجارىق ايتٸلەۋۇلى (قاماراددين حازٸرەت) ٶتكەن حٸح عاسىرداعى قازاق دالاسىندا ٸلٸم مەن بٸلٸمنٸڭ شامشىراعى بولىپ قانا قويماي, تۋعان جۇرتىنىڭ توپىراعىنا ٸزگٸلٸك پەن كٸسٸلٸكتٸڭ اسىل ۇرىعىن سەپكەن العاشقى اعارتۋشىلاردىڭ بٸرٸ بولدى. قاماراددين حازٸرەتتٸڭ مەكتەبٸ العاش 1852 جىلى اقمولادا – بٷگٸنگٸ نۇر-سۇلتان قالاسىندا اشىلىپ, سول ارادا سانداعان قازاق بالالارى 11 جىل بويى ەسكٸ مەن جاڭانىڭ پارقىن ايىرارلىق ساپالى بٸلٸم نەرٸمەن سۋسىندادى. ومبىداعى كادەتتەر كورپۋسىن ايتپاعاندا باياناۋىلدا شيرەك عاسىرعا جۋىق مەدرەسەدە شەكٸرت تەربيەلەپ, قازاق رۋحىنىڭ ويانۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى. ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٸر زاماندا تىلسىم بٸلٸمٸ مەن تەرەڭ اقىلى, شاريعاتقا شەبەرلٸگٸ مەن ادامدىق تابيعاتى مۇحامەد-سالىق, مەشھٷر جٷسٸپ, سەدۋاقاس مىرزا سيياقتى تالاي وقىعان قازاققا وي سالعان قاماراددين حازٸرەت تۋرالى ەشبٸر وقۋلىقتا نە عىلىمي ەڭبەكتەردە جازىلماعان.
بٸزدٸڭشە, ابايداي ۇلت كٶسەمٸنە تۋرا جول كٶرسەتٸپ, مەشھٷر جٷسٸپ, سەدۋاقاس, اقان سەرٸ, ناۋان, شايمەردەن سىندى الاش ۇلدارى باستاعان ونداعان ساحارا ساڭلاقتارىنىڭ كٶكٸرەك كٶزٸن اشقان قاماراددين حازٸرەتتەي پاسسيونار تۇلعانىڭ قازاق تاريحى تٶرٸنەن ويىپ ورىن الاتىن مەزگٸلٸ جەتكەن سەكٸلدٸ.
سەرٸكباي قوسان,
شىعىستانۋشى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
