Hákim Abaidyń poeziiasy men qoǵamdyq qyzmetin ajyratyp qaraý múmkin emes. Óitkeni óleń – óz dáýiriniń ainasy, aqynnyń tutastai ǵumyrymen sabaqtasyp turatyn qubylys. Abaiel bileý isine belsene aralasyp, bolystyq qyzmetke birneshe ret sailanǵanyn bilemiz. Tolǵyraq aitsaq, 1866 jyly jáne 1872-1874 jyldary Kúshik-Tobyqty eliniń bolysy, 1876-1878 jyldary Qońyr-Kókshe eliniń bolysy, 1893 jyly Muqyr eliniń bolysy bolyp sailandy. Aqynnyń:«Bolys boldym mineki,Bar malymdy shyǵyndap», – dep bastalatyn óleńi sonyń aiǵaǵy. Munda aqyn bolystyq qyzmettiń jaǵymdy-jaǵymsyz tustaryn, adamnyń san qyrly minezin astarlap jetkizedi.
Hosh, Abaidyń bolys bolǵandyǵy týraly derekter jeterlik. Endi osyǵan tereńirek úńilsek, oily oqyrmanǵa qyzyqty biraz málimetti kóremiz. Mysaly, hákimniń qujattarǵa qolǵan qoly. Abai óz qolyn qandai iske jáne qandai qujattarǵa qoidy? Bul qujattardyń aqyn ómirimen qandai bailanysy bar? Mine, osyndai salmaqty suraqtarǵa izdenis jasap kórsek...
Abaidyń qol qoiýiyna qatystyderekterdiń biri: «Delo obotkochevkekazachki Kýzenovoi s synom Kýchýk-Tobyktinskoi volosti», – dep atalatyn iste kezdesedi. Is 1866 jyldyń 31 qazanynda júrgizilgen. Osy iste Sergiopol ishki okrýgtik prikazyna Abaidyń atynan raport jazylypty. Raporttyń basynda: «Kúshik-Tobyqty bolysynyń ýpravitelinen raport», – dep jazylǵan da, mynadai mazmundaǵy qatynas qaǵaz toltyrylǵan: «Bókenshi rýynyń starshinasy A.Alshynbaev túsindirýi boiynsha jesir áiel Janys Kúzenova óz uly Qojbaqpen Abaqkereige ketken. Ol áieldiń týystary – Sapaqov», – dep jazǵan. Qatynas qaǵazdyń aiaǵyna:«I.Kýnanbaev», – dep oryssha qol qoiǵan. Bul jerde Kúzenovanyń Abaqkereiden óz rýlastary arasyna qaita kóship kelýi týraly sóz bolyp otyr. Orys keńsesine berilgen qazaq áieli Kúzenovanyń aryzyn anyqtaý úshin ony Kúshik-tobyqty eliniń bolysy (ýpraviteli) Abai Qunanbaevqa jibergen. Abai qaitadan jaýap raport jazǵan da, astyna qol qoiǵan.
Abaidyń budan keiingi ekinshi qoly1876 jyly Qońyr-Kókshe eline bolys bolǵan kezde oryssha jazǵan málimette kezdesedi. Onda: «Ibr. Kýnanbaev», – dep saýatty da sulý túrde qol qoiylady. Al arabsha qoiǵan qoly 1876 jyly orys-túrik soǵysy kezinde orys áskerlerine at, kólik, úi, tamaq, aqsha berý týraly jazylǵan shaqyrý hatta bar.
1875 jyly Abai otyz jasta. Osy jyly Qońyr-Kókshe Tobyqty eline bolystyń ýpraviteli bolyp sailanǵan. Abaidyń qolymen oblystyq basqarmaǵa ózi basqaryp otyrǵan bolystyń jai-kúiin baiandaityn statistikalyq málimetter jiberilip otyrypty. Oqyp otyrǵanda sol zamannyń ózin kórgendei áser beredi: «1876 jyldyń aiaǵynda bolysta 4163 erkek, 3393 áiel boldy. Qystaityn jerler sany – 1004, onyń 469 jylqy, kirpishten qalanǵan qystaýlarda, 535-i kiiz úide qystaidy. Bolysta 900 túie, 4500 jylqy, 1350 iri qara mal, 30150 qoi eshki boldy...», - dep jaza kelip, odan qansha tól alyndy, qysta ólgeni, tamaq úshin paidalanǵany t.b kórsetiledi de, bolystaǵy egin sharýashylyǵynyń jaiyn baiandaidy: «19 shańyraq egin sharýashylyǵymen shuǵyldandy. Sýarylatyn egindik jerge qara bidai men bidai 20 qap, tary men suly 8 qap sebilip, odan 13 qap qara bidai men bidai, 24 qap sulý ónimi alyndy. Sýarý júiesi Muqyr, Taqyr ózenderine salyndy, bir sý tiirmen boldy. Bul bolystyń adamdary ózderine kerekti 2104 qap astyqty Semeiden satyp aldy». Bul málimetterdi óz qolymen jazyp otyrǵan Abai eldiń áleýmettik-ekonomikalyq hal-jaiyn: mal, egin sharýashylyǵyn, eldiń áli de jartylai kóshpeli, jartylai otyryqshy kúide qalyp otyrǵanyn tereń sezindi.
Burynyraqta qazaq saharasynda dala zańy ústemdik qurdy. Mysaly, «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», «Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» degen qazaq halqynyń handyq dáýirindegi ádet-ǵuryptyq zań erejelerin bilemiz. Sol sekildi 1885 jyldary Qaramola sezinde Abai qazaq eliniń ádet-saltyn jete zerttei otyryp, zań erejelerin jasaýǵa belsene qatysady. Abai sezde tóbe bi sailanyp, oǵan zań erejesin jasaý tapsyrylǵan bolatyn. Atalǵan zań ereje 1886 jyly general-gýbernatordyń buiryǵymen Qazan qalasynda basylyp shyǵady. Kirispe bóliminde: «Semipalat oblysynyń bes dýanynyń barsha halqynyń sailanmysh adamdarynyń 1885 jylynda mai aiynda Shar boiynda Qaramola sezinde jasalmysh erejeler»,– dep jazylǵan. 74 baptan turatyn Erejeni talqylap, qol qoiyp, bekitkenderdiń ishinde Semei oblysynan Ibrahim Qunanbaev, Jumaqan Jarqynbaev, Aitqazy Jeksenaiuly, Súiindik Shaqabaiuly bar. Ǵulama aqynnyń basshylyǵymen jasalǵan bul erejede adamnyń bostandyǵy, qoǵamdydemokratiialyq baǵytqa jeteleýierekshe kózge túsedi. Bekitilgen bul zańdy qazaq elinde júzege asyrý isine de Abai súbeli úles qosqan.
Abaidyń qoltańbasy týraly taǵy bir derek 1896 jyly aqynnyńóz uly Maǵaýiiaǵa jazǵan hatynda bar. Bul hatty semeilik ǵalym Amantai Isin Abai mýzeiiniń sirek qorynan taýyp alǵan-dy. Hat týraly maqala «Súiinshi!» degen aidarmen kezinde «Abai» jýrnalynda jariialanǵan edi (1997, №4). Semeiden qyrdaǵy Maǵaýiiaǵa joldanǵan hattyń ózgeshe qundy bolatyny – Abai ony óz qolymen qadymsha qarpimen jazǵanynda. Hattyń qazaqsha mazmuny tómendegidei:
«Duǵai sálem ǵizatlý ýá hám húrmatlý Maǵashqa jetip maǵlum bolsyn-ki. Úi ishine menen duǵai sálem. Álgi maldy Bákeńnen aidatyp jiber... Aqylbai birge kelsin. Mundaǵy ister jaqsy júrip jatyr. Shahkárimge hám sálem aityńdar, ol da kelsin.
Oi júgirtip qarashy Maǵash bala,
San degeniń toǵyz-aq; birden sana.
Nóldi ertpese bular da qysyraidy,
Edinitsa syfat dep bil tek qana.
Kóp bilgenge kóp nadan bolady qas,
Maýjýd penen mansýhty ol aiyrmas.
Báieterek te kúndeidi kóleńkesin,
Baiqap tursań osy jurt soǵan uqsas.
Úshbý sózdi zeiin qoiyp oqy hám solai iste, shyraǵym. Amandyqta aǵańyz Abai. Semei 1896 jyldyń ...»
Bul óleńniń ózi Abaidyń paiym, tolǵam ózgerisi, aqynnyń (ákesiniń) óz rýhani tirekterin izdeýi siiaqty, uly Maǵaýiiaǵa degen ystyq sezimin, senimin aiǵaqtaidy. Onyń Maǵaýiiaǵa: «Úshbý sózdi zeiin qoiyp oqy hám solai iste, shyraǵym», – degen sózinen ystyq júrekti ákeniń erekshe meiirimin ańǵaramyz. Hat týraly A.Isin bylai dep pikir jazǵan: «Júz jyl ótip, jurtshylyqqa jańa tanys bolyp otyrǵan Abai haty – halqymyz úshin baǵa jetpes mádeni mura. Abai muraty, Abai armany, Abai óleńi, Abai meiirimi – bári de osynda, bári bar, joǵy menmundalap, úni estilip, túsi kórinip, isi juparlanyp tur. Hattaǵy Shákárim, Aqylbai, Maǵaýiia syndy tarihi tulǵalardyń da ómir belesteri osy at arqyly tanylady» («Abai» №4, 974-bet).
Túiin: Joǵarydaǵy derekterge súiensek, Abai el basqarý isine 20-21 jasynan bastap-aq qatyssa kerek. Ákesi Qunanbai medresedegi oqýyn aiaqtatpai, 14-15 jasar Abaidy elge qaitaryp alyp, el basqarý jumysyna baýlyǵanda, osy maqsatty kózdegeni anyq. Áke tárbiesinde 4-5 jyl júrgen Abai sol 20-21 jas shamasynda-aq Kúshik-Tobyqty eline bolys bolǵan. Odan keiin aqyn el arasynda júrip áleýmettik, saiasi máselelerdi sheshýde ábden shyńdalady.Qyryqtan asqan shaǵynda Eýropa men Shyǵys mádenietin jan-jaqty zerdelep, jiti tanysqan Abai kózi ashyq, kókiregi oiaý halyq qamyn oilaityn tulǵaǵa ainaldy. Qazaqty aǵartý jolynda tynbai eńbek etken hákimniń dara joly búgingi jas urpaqqa úlgi. Alty alashqa, tipti adamzat balasyna parasat biiginen ún qatyp, aqyl aitqan Abaidyń árbir isi – qai zamanda da mańyzyn joimaq emes. Onyń óleńi ultymyz úshin qandai kasietti bolsa, qoǵamdaǵy qyzmeti de sondai deńgeide nasihattalýy zańdylyq. Endeshe, «Myńmen jalǵyz alysqan» sóz zergeriniń san qatparly ǵumyryn aqylǵa salyp, tarazylap, bolashaqqa urpaqqa saf taza kúiinde jetkizý – bizdiń ainymas boryshymyz.
Birjan AHMER,
Abaidyń «Jidebai-Bórili» memlekettik
qoryq-mýzeiiniń ǵylymi qyzmetkeri.
Ádebietter:
- ABAI. Entsiklopediia. – Almaty: «Atamura» baspasy. 1995.– 720 bet.
- BeisenbaiMuzdybai. «Abai jáne onyń zamany» (Abai izimen): Ádebi-syn maqalalar men jańa derekter. – Almaty: Jazýshy, 1988.- 136 bet.
Bolys Abaidyń 1876 jyly qoiǵan qoly
Abaidyń Maǵaýiiaǵa jazǵan haty
