ابايدىڭ قۇجاتتارعا قويعان قولى (فوتو)

حەكٸم ابايدىڭ پوەزيياسى مەن قوعامدىق قىزمەتٸن اجىراتىپ قاراۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ ٶلەڭ – ٶز دەۋٸرٸنٸڭ ايناسى, اقىننىڭ تۇتاستاي عۇمىرىمەن ساباقتاسىپ تۇراتىن قۇبىلىس. ابايەل بيلەۋ ٸسٸنە بەلسەنە ارالاسىپ, بولىستىق قىزمەتكە بٸرنەشە رەت سايلانعانىن بٸلەمٸز. تولعىراق ايتساق, 1866 جىلى جەنە 1872-1874 جىلدارى كٷشٸك-توبىقتى ەلٸنٸڭ بولىسى, 1876-1878 جىلدارى قوڭىر-كٶكشە ەلٸنٸڭ بولىسى, 1893 جىلى مۇقىر ەلٸنٸڭ بولىسى بولىپ سايلاندى. اقىننىڭ:«بولىس بولدىم مٸنەكي,بار مالىمدى شىعىنداپ», – دەپ باستالاتىن ٶلەڭٸ سونىڭ ايعاعى. مۇندا اقىن بولىستىق قىزمەتتٸڭ جاعىمدى-جاعىمسىز تۇستارىن, ادامنىڭ سان قىرلى مٸنەزٸن استارلاپ جەتكٸزەدٸ.

حوش, ابايدىڭ بولىس بولعاندىعى تۋرالى دەرەكتەر جەتەرلٸك. ەندٸ وسىعان تەرەڭٸرەك ٷڭٸلسەك, ويلى وقىرمانعا قىزىقتى بٸراز مەلٸمەتتٸ كٶرەمٸز. مىسالى, حەكٸمنٸڭ قۇجاتتارعا قولعان قولى. اباي ٶز قولىن قانداي ٸسكە جەنە قانداي قۇجاتتارعا قويدى? بۇل قۇجاتتاردىڭ اقىن ٶمٸرٸمەن قانداي بايلانىسى بار? مٸنە, وسىنداي سالماقتى سۇراقتارعا ٸزدەنٸس جاساپ كٶرسەك...

ابايدىڭ قول قويۋيىنا قاتىستىدەرەكتەردٸڭ بٸرٸ: «دەلو وبوتكوچەۆكەكازاچكي كۋزەنوۆوي س سىنوم كۋچۋك-توبىكتينسكوي ۆولوستي», – دەپ اتالاتىن ٸستە كەزدەسەدٸ. ٸس 1866 جىلدىڭ 31 قازانىندا جٷرگٸزٸلگەن. وسى ٸستە سەرگيوپول ٸشكٸ وكرۋگتٸك پريكازىنا ابايدىڭ اتىنان راپورت جازىلىپتى. راپورتتىڭ باسىندا: «كٷشٸك-توبىقتى بولىسىنىڭ ۋپراۆيتەلٸنەن راپورت», – دەپ جازىلعان دا, مىناداي مازمۇنداعى قاتىناس قاعاز تولتىرىلعان: «بٶكەنشٸ رۋىنىڭ ستارشيناسى ا.الشىنباەۆ تٷسٸندٸرۋٸ بويىنشا جەسٸر ەيەل جانىس كٷزەنوۆا ٶز ۇلى قوجباقپەن اباقكەرەيگە كەتكەن. ول ەيەلدٸڭ تۋىستارى – ساپاقوۆ», – دەپ جازعان. قاتىناس قاعازدىڭ اياعىنا:«ي.كۋنانباەۆ», – دەپ ورىسشا قول قويعان. بۇل جەردە كٷزەنوۆانىڭ اباقكەرەيدەن ٶز رۋلاستارى اراسىنا قايتا كٶشٸپ كەلۋٸ تۋرالى سٶز بولىپ وتىر. ورىس كەڭسەسٸنە بەرٸلگەن قازاق ەيەلٸ كٷزەنوۆانىڭ ارىزىن انىقتاۋ ٷشٸن ونى كٷشٸك-توبىقتى ەلٸنٸڭ بولىسى (ۋپراۆيتەلٸ) اباي قۇنانباەۆقا جٸبەرگەن. اباي قايتادان جاۋاپ راپورت جازعان دا, استىنا قول قويعان.

ابايدىڭ بۇدان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ قولى1876 جىلى قوڭىر-كٶكشە ەلٸنە بولىس بولعان كەزدە ورىسشا جازعان مەلٸمەتتە كەزدەسەدٸ. وندا: «يبر. كۋنانباەۆ», – دەپ ساۋاتتى دا سۇلۋ تٷردە قول قويىلادى. ال ارابشا قويعان قولى 1876 جىلى ورىس-تٷرٸك سوعىسى كەزٸندە ورىس ەسكەرلەرٸنە ات, كٶلٸك, ٷي, تاماق, اقشا بەرۋ تۋرالى جازىلعان شاقىرۋ حاتتا بار.

1875 جىلى اباي وتىز جاستا. وسى جىلى قوڭىر-كٶكشە توبىقتى ەلٸنە بولىستىڭ ۋپراۆيتەلٸ بولىپ سايلانعان. ابايدىڭ قولىمەن وبلىستىق باسقارماعا ٶزٸ باسقارىپ وتىرعان بولىستىڭ جاي-كٷيٸن باياندايتىن ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەر جٸبەرٸلٸپ وتىرىپتى. وقىپ وتىرعاندا سول زاماننىڭ ٶزٸن كٶرگەندەي ەسەر بەرەدٸ: «1876 جىلدىڭ اياعىندا بولىستا 4163 ەركەك, 3393 ەيەل بولدى. قىستايتىن جەرلەر سانى – 1004, ونىڭ 469 جىلقى, كٸرپٸشتەن قالانعان قىستاۋلاردا, 535-ٸ كيٸز ٷيدە قىستايدى. بولىستا 900 تٷيە, 4500 جىلقى, 1350 ٸرٸ قارا مال, 30150 قوي ەشكٸ بولدى...», - دەپ جازا كەلٸپ, ودان قانشا تٶل الىندى, قىستا ٶلگەنٸ, تاماق ٷشٸن پايدالانعانى ت.ب كٶرسەتٸلەدٸ دە, بولىستاعى ەگٸن شارۋاشىلىعىنىڭ جايىن باياندايدى: «19 شاڭىراق ەگٸن شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداندى. سۋارىلاتىن ەگٸندٸك جەرگە قارا بيداي مەن بيداي 20 قاپ, تارى مەن سۇلى 8 قاپ سەبٸلٸپ, ودان 13 قاپ قارا بيداي مەن بيداي, 24 قاپ سۇلۋ ٶنٸمٸ الىندى. سۋارۋ جٷيەسٸ مۇقىر, تاقىر ٶزەندەرٸنە سالىندى, بٸر سۋ تيٸرمەن بولدى. بۇل بولىستىڭ ادامدارى ٶزدەرٸنە كەرەكتٸ 2104 قاپ استىقتى سەمەيدەن ساتىپ الدى». بۇل مەلٸمەتتەردٸ ٶز قولىمەن جازىپ وتىرعان اباي ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق حال-جايىن: مال, ەگٸن شارۋاشىلىعىن, ەلدٸڭ ەلٸ دە جارتىلاي كٶشپەلٸ, جارتىلاي وتىرىقشى كٷيدە قالىپ وتىرعانىن تەرەڭ سەزٸندٸ.

بۇرىنىراقتا قازاق ساحاراسىندا دالا زاڭى ٷستەمدٸك قۇردى. مىسالى, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولى», «تەۋكە حاننىڭ «جەتٸ جارعىسى» دەگەن قازاق حالقىنىڭ حاندىق دەۋٸرٸندەگٸ ەدەت-عۇرىپتىق زاڭ ەرەجەلەرٸن بٸلەمٸز. سول سەكٸلدٸ 1885 جىلدارى قارامولا سەزٸندە اباي قازاق ەلٸنٸڭ ەدەت-سالتىن جەتە زەرتتەي وتىرىپ, زاڭ ەرەجەلەرٸن جاساۋعا بەلسەنە قاتىسادى. اباي سەزدە تٶبە بي سايلانىپ, وعان زاڭ ەرەجەسٸن جاساۋ تاپسىرىلعان بولاتىن. اتالعان زاڭ ەرەجە 1886 جىلى گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ بۇيرىعىمەن قازان قالاسىندا باسىلىپ شىعادى. كٸرٸسپە بٶلٸمٸندە: «سەميپالات وبلىسىنىڭ بەس دۋانىنىڭ بارشا حالقىنىڭ سايلانمىش ادامدارىنىڭ 1885 جىلىندا ماي ايىندا شار بويىندا قارامولا سەزٸندە جاسالمىش ەرەجەلەر»,– دەپ جازىلعان. 74 باپتان تۇراتىن ەرەجەنٸ تالقىلاپ, قول قويىپ, بەكٸتكەندەردٸڭ ٸشٸندە سەمەي وبلىسىنان يبراھيم قۇنانباەۆ, جۇماقان جارقىنباەۆ, ايتقازى جەكسەنايۇلى, سٷيٸندٸك شاقابايۇلى بار. عۇلاما اقىننىڭ باسشىلىعىمەن جاسالعان بۇل ەرەجەدە ادامنىڭ بوستاندىعى, قوعامدىدەموكراتييالىق باعىتقا جەتەلەۋٸەرەكشە كٶزگە تٷسەدٸ. بەكٸتٸلگەن بۇل زاڭدى قازاق ەلٸندە جٷزەگە اسىرۋ ٸسٸنە دە اباي سٷبەلٸ ٷلەس قوسقان.

ابايدىڭ قولتاڭباسى تۋرالى تاعى بٸر دەرەك 1896 جىلى اقىننىڭٶز ۇلى ماعاۋيياعا جازعان حاتىندا بار. بۇل حاتتى سەمەيلٸك عالىم امانتاي يسين اباي مۋزەيٸنٸڭ سيرەك قورىنان تاۋىپ العان-دى. حات تۋرالى ماقالا «سٷيٸنشٸ!» دەگەن ايدارمەن كەزٸندە «اباي» جۋرنالىندا جارييالانعان ەدٸ (1997, №4). سەمەيدەن قىرداعى ماعاۋيياعا جولدانعان حاتتىڭ ٶزگەشە قۇندى بولاتىنى – اباي ونى ٶز قولىمەن قادىمشا قارپٸمەن جازعانىندا. حاتتىڭ قازاقشا مازمۇنى تٶمەندەگٸدەي:

«دۇعاي سەلەم عيزاتلۋ ۋە ھەم حٷرماتلۋ ماعاشقا جەتٸپ ماعلۇم بولسىن-كي. ٷي ٸشٸنە مەنەن دۇعاي سەلەم. ەلگٸ مالدى بەكەڭنەن ايداتىپ جٸبەر... اقىلباي بٸرگە كەلسٸن. مۇنداعى ٸستەر جاقسى جٷرٸپ جاتىر. شاھكەرٸمگە ھەم سەلەم ايتىڭدار, ول دا كەلسٸن.

وي جٷگٸرتٸپ قاراشى ماعاش بالا,

سان دەگەنٸڭ توعىز-اق; بٸردەن سانا.

نٶلدٸ ەرتپەسە بۇلار دا قىسىرايدى,

ەدينيتسا سىفات دەپ بٸل تەك قانا.

كٶپ بٸلگەنگە كٶپ نادان بولادى قاس,

ماۋجۋد پەنەن مانسۋحتى ول ايىرماس.

بەيەتەرەك تە كٷندەيدٸ كٶلەڭكەسٸن,

بايقاپ تۇرساڭ وسى جۇرت سوعان ۇقساس.

ٷشبۋ سٶزدٸ زەيٸن قويىپ وقى ھەم سولاي ٸستە, شىراعىم. اماندىقتا اعاڭىز اباي. سەمەي 1896 جىلدىڭ ...»

بۇل ٶلەڭنٸڭ ٶزٸ ابايدىڭ پايىم, تولعام ٶزگەرٸسٸ, اقىننىڭ (ەكەسٸنٸڭ) ٶز رۋحاني تٸرەكتەرٸن ٸزدەۋٸ سيياقتى, ۇلى ماعاۋيياعا دەگەن ىستىق سەزٸمٸن, سەنٸمٸن ايعاقتايدى. ونىڭ ماعاۋيياعا: «ٷشبۋ سٶزدٸ زەيٸن قويىپ وقى ھەم سولاي ٸستە, شىراعىم», – دەگەن سٶزٸنەن ىستىق جٷرەكتٸ ەكەنٸڭ ەرەكشە مەيٸرٸمٸن اڭعارامىز. حات تۋرالى ا.يسين بىلاي دەپ پٸكٸر جازعان: «جٷز جىل ٶتٸپ, جۇرتشىلىققا جاڭا تانىس بولىپ وتىرعان اباي حاتى – حالقىمىز ٷشٸن باعا جەتپەس مەدەني مۇرا. اباي مۇراتى, اباي ارمانى, اباي ٶلەڭٸ, اباي مەيٸرٸمٸ – بەرٸ دە وسىندا, بەرٸ بار, جوعى مەنمۇندالاپ, ٷنٸ ەستٸلٸپ, تٷسٸ كٶرٸنٸپ, يسٸ جۇپارلانىپ تۇر. حاتتاعى شەكەرٸم, اقىلباي, ماعاۋييا سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ دا ٶمٸر بەلەستەرٸ وسى ات ارقىلى تانىلادى» («اباي» №4, 974-بەت).

تٷيٸن: جوعارىداعى دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, اباي ەل باسقارۋ ٸسٸنە 20-21 جاسىنان باستاپ-اق قاتىسسا كەرەك. ەكەسٸ قۇنانباي مەدرەسەدەگٸ وقۋىن اياقتاتپاي, 14-15 جاسار ابايدى ەلگە قايتارىپ الىپ, ەل باسقارۋ جۇمىسىنا باۋلىعاندا, وسى ماقساتتى كٶزدەگەنٸ انىق. ەكە تەربيەسٸندە 4-5 جىل جٷرگەن اباي سول 20-21 جاس شاماسىندا-اق كٷشٸك-توبىقتى ەلٸنە بولىس بولعان. ودان كەيٸن اقىن ەل اراسىندا جٷرٸپ ەلەۋمەتتٸك, ساياسي مەسەلەلەردٸ شەشۋدە ەبدەن شىڭدالادى.قىرىقتان اسقان شاعىندا ەۋروپا مەن شىعىس مەدەنيەتٸن جان-جاقتى زەردەلەپ, جٸتٸ تانىسقان اباي كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ حالىق قامىن ويلايتىن تۇلعاعا اينالدى. قازاقتى اعارتۋ جولىندا تىنباي ەڭبەك ەتكەن حەكٸمنٸڭ دارا جولى بٷگٸنگٸ جاس ۇرپاققا ٷلگٸ. التى الاشقا, تٸپتٸ ادامزات بالاسىنا پاراسات بيٸگٸنەن ٷن قاتىپ, اقىل ايتقان ابايدىڭ ەربٸر ٸسٸ – قاي زاماندا دا ماڭىزىن جويماق ەمەس. ونىڭ ٶلەڭٸ ۇلتىمىز ٷشٸن قانداي كاسيەتتٸ بولسا, قوعامداعى قىزمەتٸ دە سونداي دەڭگەيدە ناسيحاتتالۋى زاڭدىلىق. ەندەشە, «مىڭمەن جالعىز الىسقان» سٶز زەرگەرٸنٸڭ سان قاتپارلى عۇمىرىن اقىلعا سالىپ, تارازىلاپ, بولاشاققا ۇرپاققا ساف تازا كٷيٸندە جەتكٸزۋ – بٸزدٸڭ اينىماس بورىشىمىز.

بٸرجان احمەر,

ابايدىڭ «جيدەباي-بٶرٸلٸ» مەملەكەتتٸك

قورىق-مۋزەيٸنٸڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ.

ەدەبيەتتەر:

1. اباي. ەنتسيكلوپەدييا. – الماتى: «اتامۇرا» باسپاسى. 1995.– 720 بەت.
2. بەيسەنبايمۇزدىباي. «اباي جەنە ونىڭ زامانى» (اباي ٸزٸمەن): ەدەبي-سىن ماقالالار مەن جاڭا دەرەكتەر. – الماتى: جازۋشى, 1988.- 136 بەت.

بولىس ابايدىڭ 1876 جىلى قويعان قولى

 ابايدىڭ ماعاۋيياعا جازعان حاتى