«Abai jáne ulttyq ideia» degen tirkes tosyndaý estilýi múmkin. Sebebi Abai leksikonynda «ult» degen sóz joq jáne «ulttyq ideia» degen uǵym biz úshin tym sony, ol búgingi tańda jii aitylyp, talqylanyp júr, ári ártúrli maǵynada qoldanylýda. Biraq Abai siiaqty danyshpannyń danalyǵy da sonda: ol árqashan zamanaýi. Ár urpaq óz zamanynyń problemasyn taba alady Abaidan, onymen syrlasady, aqyldasady, oi salystyrady, suraǵyna jaýap izdep, onyń sheshimin de ala alady. Burynǵy aǵalarymyz ben búgingi býyn siiaqty, keler urpaq ta Abaiǵa barady, Abaidy oqidy, tańyrqaidy, basyn shaiqaidy. Abaidy zerdeleidi, ózinshe tanidy, tolǵaqty máselelerdi Abai arqyly túsinedi. Mine, biz de búgin ómir talaby alǵa tartyp otyrǵan ózekti problema boiynsha Abaiǵa den qoiyp otyrmyz.
Abaiǵa deiin de, Abai tusynda da qazaq aqyndary «ult» degen sózdi qoldanbaǵan. Bul – Alash ziialylary engizgen uǵym. Abaida «qazaq, halyq, el, jurt, alash, rý» dep aitý bar. Bylai qaraǵanda, ult týraly Abai ne aitty eken degen suraq týýy ábden oryndy. Alaida, Abai oilarynyń baiybyna zer sala qarasaq, «ult» degen sózdi qoldanbasa da, Abai «ult bolý», «ultty jetildirý» degen siiaqty ideialardy poeziiasynda da, prozasynda da ádemilep aita bilgen. Tek sony bizderge kóre bilý, tani bilý, túsine bilý kerek siiaqty. Ol úshin eń aldymen Abai tarihqa, qazaqtyń ótkeni men óz tusyndaǵy jaǵdaiyna qalai qaraǵan, ony qalai túsingen, qalai baǵalaǵan degen máselege kóńil bólgen jón dep oilaimyz.
Mine, osy turǵydan kelegende, Abaidyń bárimiz jaqsy biletin «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaidan shyqqandyǵy týraly» eńbegi airyqsha mánge ie. Atalǵan maqalasynda ol sonaý túrki-mońǵol birligi zamanynan bastap, qazaqtyń qalai ózinshe el bolǵan kezine deiingi uzaq tarihyn qysqasha sholyp ótken. Osy tusta Abai kóne túrki qaǵanaty, islamnyń kelýi, islam men eski dinniń kúresýi, aralasyp ketýi, Shyńǵys hannyń biligi, osy kezde qazaq jurtynyń memlekettik máselege aralasyp, Maiqy bidiń Shyńǵysty han kóterýge qatysýy, Joshy men Shaǵatai memleketteri, Altyn Orda, Ámir Temir patshalyǵy, Moǵolstannyń paida bolýy, Babyrdyń biligi, Qazaq handyǵynyń ómirge kelýi, — mine, osynyń bárin aita kelip, mynadai túiin jasaidy:
«Qazaqtyń bar qatty óse bastaǵany quba qalmaqtyń jurty buzylǵan soń, osy Saryarqaǵa ornyqqan soń ǵana bolsa kerek» [1, 223]. Demek, bul kezeńde Qazaq handyǵy kúsheiip, jońǵardan jerin azat etip, derbes el bolyp, Qazaq memleketi atanyp, jan-jaǵyna ózin moiyndatqan memleketke ainalǵan. Olai bolsa, qazaq sol zamanda-aq ult bolǵan dep aita alamyz.
Osy jerde myna bir máselege kóńil aýdaraiyq. «Ult» degendi qalai túsinemiz? Bárimizge belgili, markstik-lenindik kontseptsiia boiynsha «ult» bolý úshin qai halyq bolsa da aldymen feodalizmdi bastan keshirip, sodan soń býrjýaziialyq qoǵam quryp, kapitalistik formatsiiadan ótýi kerek bolatyn. Biraq bul tujyrymnyń búkil adamzatqa ortaq zańdylyq emes ekenin, álemniń ótken tarihy da, qazirgi zamanǵy ómiri de kórsetip otyr. Bizdińshe, «ult» degen uǵymdy birjaqty emes, keń maǵynada, ár eldiń óz tarihy men bolmysyna qarai túsingen jón sekildi. Osyny eskerip, biz de óz hal-qaderimizshe, Abaiǵa den qoia otyryp jáne búgingi elimizde bolyp jatqan protsester men problemalar turǵysynan qarap, pikirimizdi ortaǵa salýdy jón kórdik.
Qazirgi shaqta «ult», «ulttyq», «ulttyq ideia» degendi kóbinese etnikalyq turǵyda túsinip, qoldanyp júrgen siiaqtymyz. Dál qazirgi kezeńde «ult», «ulttyq» sózderin «memleket», «memlekettik» degen maǵynada da uǵyný kerek tárizdi. Eger osy shartpen kelsek, «ult» degendi «etnikalyq ult», «memlekettik ult» dep eki maǵynada qoldanýǵa bolatyn syqyldy.
Etnikalyq ult degenimiz — óte erte zamanda bir tektes, ortaq tili, ádet-ǵurpy bar taipalardan quralǵan qaýym bolyp shyǵady. Etnikalyq ult qandai jaǵdaida bolsa da saqtalady. Ol basqa bir ulttyń ezgisine túsip, jan-jaqqa bytyrap ketse de etnikalyq sipatyn joǵaltpaidy. Álem tarihynda mundai mysaldar kóp. Ejelgi memleketterdiń biri paida bolyp, biri joiylyp ketkenmen, sol memleketterdi quraǵan etnikalyq ulttar múlde joǵalyp ketken joq. Mysaly, assiriia, kýrd, evrei siiaqty kóne etnikalyq ulttar uzaq ýaqyt boiy qanshama memleketter quramynda bolǵanymen bizdiń zamanymyzǵa ult bolyp saqtalyp jetti. Tipti qazirgi Eýropa men Aziianyń, Amerikanyń memleketteri de bir emes, birneshe etnikalyq ulttardan turady. Frantsiiada turyp, ózin nemis ulty, Germaniiada turyp, ózin túrik ulty, Italiiada turyp, ózin armian ulty, Kanadada turyp, ózin ýkrain ulty sanaityn jurt az ba? Bizde de solai ǵoi. Qazaqstanda turyp jatyp, ózderin orys ultymyz, nemis ultymyz, ózbek ultymyz dep esepteitinder – sol etnikalyq ulttardyń ókilderi emes pe?
Al, memlekettik ult degenimiz – memleketti qurǵan negizgi etnikalyq ult. Ol óz mańaiyna basqa da etnostardy toptastyra otyryp, bárine ortaq bir saiasi-ekonomikalyq, mádeni-áleýmettik, áskeri-huqyqtyq júiesi bar qoǵam qurady. Sonyń nátijesinde memlekettik ult tarihi damý barysynda birtekti bola bermeitin birneshe etnikalyq ulttyń birligine de ainalady. (Biraq sonyń ózinde de árbir etnikalyq ult ózin saqtaidy). Sóitip, memlekettik ult sol memlekettiń negizgi bóligi bola turyp, basqa etnikalyq ulttarmen birge ómir súrip, birtutas qoǵamǵa ózek bolady, sonyń kepili ári biriktirýshisi jáne qorǵaýshysy qyzmetin atqarady.
Osy aspektiden kelgende, Abai ne deidi? Abai sózderinen baiqaitynymyz: qazaqtyń arǵy babalary este joq eski zamanda, sonaý túrki-mońǵol taipalarynyń birligi kezinde etnikalyq ult bolyp qalyptasqan da, túrki dáýirinde memlekettik ultqa ainalǵan. Biraq sol memlekettik ult statýsyn únemi saqtap tura almaǵan. Bir memleketti ekinshi memleket basyp alyp, onyń erkindigin joǵaltqan saiyn ult ta birese bireýge táýeldi bolyp, birese ózinshe derbes ómir súrip otyrǵan. Sóitip, qazaqtyń óz atymen jeke memleket quryp, memlekettik ult bolýy Qazaq handyǵy tusyna dóp kelgen. Bul — quba qalmaqtyń basqynshylyǵyn joiyp, qazaq ultynyń sharyqtaǵan shaǵy.
Abaidyń myna sózi dál osy bir kezeńdi sýrettese kerek:
«…Ras,- dep jazady Abai 39-sózde, — burynǵy bizdiń ata-babalarymyzdyń bul zamandaǵylardan bilimi, kútimi, sypailyǵy, tazalyǵy tómen bolǵan. Biraq bul zamandaǵylardan artyq eki minezi bar eken…
…Ol eki minez qaisy deseń, áýeli — ol zamanda el basy, top basy (budan ári de astyn syzǵan biz-S.Q.) degen kisiler bolady eken. Kósh-qondy bolsa, daý-janjaldy bolsa, bilik solarda bolady eken. Ózge qara jurt jaqsy-jaman ózderiniń sharýasymen júre beredi eken. Ol el basy, top basylary qalai qylsa, qalai bitirse, halyqta ony synamaq, birden-birge júgirgizbek bolmaidy eken…
Ekinshi — minezi namysqorlyq. At atalyp, arýaq shaqyrylǵan jerde aǵaiynǵa ókpe, arazdyqqa qaramaidy eken, janyn salysady eken…» [2, 211].
Mine, Abaidyń aityp otyrǵan eki qasieti memlekettik ult bolǵan jurtqa tán. Alǵashqysy – halyq túgelimen el basyna baǵynǵan, iaǵni memleketti basqarǵan qairatkerge tolyq bilik bergen. Halyq sony tyńdaǵan, sonyń buiryǵyn oryndaǵan. Al, sol el basynyń biligi top basylary arqyly júzege asyp otyrǵan. Endeshe, el basqarǵan, basshy bolǵan qairatker – memlekettiń kúshti bolýyna, halyqty birlikte ustaýǵa mindetti bolǵan. Abai aitqandai, bilikti qolyna alǵan adam «buzylmaq túgil, jetpegenińdi jetiltemin dep, jamandyǵyn jasyryp, jaqsylyǵyn asyramyn dep tyrysady eken… Onyń bir sebebin Abai bylai túsindiredi: «Ony (el basyn-S.Q.) zor tutyp, onan soń jaqsylary azbaidy eken». Bári óz baýyry, bári óz maly bolǵan soń, shynymenen jetesinde joq bolmasa, solardyń qamyn jemei qaitedi?» (Sonda). Munyń bári memlekettik ultty saqtaý men kúsheitýge baǵyttalǵan.
Abaidyń aityp otyrǵan ekinshi qasieti — qazaq jeke memleket bolǵanda eshkimge namysyn jibermeýshi edi, eldiń birligi kúshti edi. Arýaq shaqyryp, memleketti qorǵaýǵa barlyq qazaq kúsh salýshy edi, — degen ideia.
«…Káneki, endi osy eki minez qaida bar?.
Bular da arlylyq, namystylyq, tabandylyqtan keledi.
…Bulardan aiyryldyq!»- deidi Abai. (Sonda).
Nege aiyryldyq? Orystan jeńilip, memleketten aiyrylǵan soń, memlekettik ult ta óz mártebesi men sipatynan ada boldy. Abai tusynda memlekettigimiz de, ulttyǵymyz da táýeldilikke tústi. Qazaq óz taǵdyryn ózi sheshýden qaldy. Ózgege bodan bolǵan jurttyń etnikalyq ult retindegi minez-qulqy da, is-áreketi de, oi-armany da basqasha boldy.
Qalyń elim, qazaǵym, qairan jurtym,
Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń!
Jaqsy menen jamandy aiyrmadyń,
Biri qan, biri mai bop endi eki urtyń…
…Bas-basyna bi bolǵan óńkei qiqym
Mineki buzǵan joq pa eldiń syiqyn?
Ózderińdi túzeler dei almaimyn,
Óz qolyńnan ketken soń endi yrqyń. [1, 51].
«Yrqyń óz qolyńnan ketti»- degeni Abaidyń tikelei qazaq memleketiniń joiylǵanyn, qazaq endi derbes ult retinde joq ekenin, endi eshnárseni óz erkimen istei almaitynyn aityp otyrǵany kúmánsiz.
Óziniń ómir súrgen shaǵyndaǵy qazaqtyń ultsyzdanýy, azyp-tozýy, minez-qulqynyń ózgerýi, tipti búkil bolmysynyń adamshylyq sipattan kete bastaýy, jurttyń bilimnen qashyqtap, nadandyqqa urynýy – osynyń bári Abaidyń tánin emes, janyn aýyrtady. Sondyqtan da ol osy ashy shyndyqty baryn-barsha aityp, eldi shiratýǵa, oiatýǵa, namysyna tiip, qairattandyrýǵa tyrysyp, synshyldyqqa, shynshyldyqqa toly, ókinishi mol óleńder jazyp, qara sózben oilanyp, kúizeldi.
Abaidy qatty qinaǵan endigi másele — qalai qazaqty burynǵy memlekettik ult qalpyna keltirý boldy. Onyń jolyn izdedi. Synady, mysqyldady, bilimge shaqyrdy, aqyl aitty, kúldirdi, ashýlandyrdy… Bolmaǵan soń mynandai oiǵa keldi:
» Qazaqqa aqyl berem, túzeimin dep qam jegen adamǵa eki túrli nárse kerek…
Áýeli–bek zor ókimet, jarlyq qolynda bar kisi kerek…
Ekinshi- ol adam esepsiz bai bolarǵa kerek» (41-sóz).
Abaidyń «qazaqty túzeimin» dep otyrǵany – sóz joq, ulttyǵyn qalpyna keltirý degen niet. Árine, ol úshin qazaqtyń memleketin qaita qurý kerek. Biraq Abai » qazaqty túzetý» úshin onyń memlekettigin qaitarý qajet dep ashyq aitpaidy. Álbette, ol otarlyqqa qarsy qarý alyp, kúresýge de shaqyryp otyrǵan joq. Munyń birneshe sebebi bolýy múmkin. Birinshiden, Abai zamanynda otarshyldyq júie áli keregesi sógilmei, kúsheiip turǵan-dy. Tipti otarlyqqa qarsy qarý alyp kúresken keibir elderdiń qanshalyqty shyǵynǵa ushyrap, kóshbasshylary jer aýdarylyp, azap shekkenin Abai oqyp ta, kórip te bilgen. Ekinshiden, Abai Resei imperiiasyna qarsy qarý alyp kúresken Kenesary han men onyń sarbazdarynyń qandai taǵdyrǵa ushyraǵanyn jaqsy bilgeni kúmán týǵyzbaidy. Úshinshiden, otarlyqtan qutylýdyń joly tek qana qarýly soǵys emes, basqa da, iaǵni, halyqty bos shyǵynǵa ushyratpai, onyń bilimin kóterip, eldi ǵylymǵa jetildirip baryp iske asyrýǵa bolady dep túsingen siiaqty. (Bul onyń gýmanistik kózqarasynan týyndasa kerek). Abaidyń oiy – Reseidiń quramynda bolyp-aq (óitkeni bul jaǵdai syrtqy jaýgershilikten aman bolý úshin kerek edi) halyqqa jappai bilim berý men ony ǵylymǵa úiretý arqyly qazaqty jańa sapaǵa kóshirip, jańa ult deńgeiine kóterý bolatyn. Sol sebepti de ol orys tilin, mádenietin, óneri men ǵylym-bilimin meńgerýge shaqyrdy. Tek sonda ǵana oryspen teń sóilesip, teń dárejege jetken soń, otarlyq, quldyq sezimnen arylyp, qazaq ózin jańa sipatta kórsete alady dep sendi. Sóitip jańa sapaly ári sanaly halyq neǵurlym bilimdi, ǵylymdy, ónerli bolsa, ol soǵurlym biik muratqa jetedi, iaǵni naǵyz jańa ultqa ainalady, al munyń ózi túptep kelgende memleketti qaita qurýǵa múmkindik týǵyzady dep oilady.
Dál osy tusta Abai memleketti basqarý úshin ne qajet ekenin, ony kim basqarý kerektigin aita otyryp, ol memleket qurý úshin qoǵam revoliýtsiialyq jolmen emes, kádimgi tabiǵi, evoliýtsiialyq jolmen damýy tiis degen kózqaras tanytady. Árine, osyndai tabiǵi, evoliýtsiialyq jolmen damý zańy boiynsha memleketti esepsiz bai adam basqarýǵa tiis. Jáne onyń qolynda bek zor ókimet pen jarlyq , iaǵni kúshti bilik pen zań, jol-joba bolýy shart. Abaidyń esepsiz bai adam basqarsyn deýi– memleket taza bolsyn, jemqorlyq pen sybailastyqtan alshaq bolsyn degeni. Óitkeni kedei adam, birinshiden, eldi basqara almaidy, ekinshiden, ol aldymen ózine bailyq jinap, jurtty qanaidy ári jemqorlyq pen sybailastyqty jailatady.
Al, sol el basynyń qolynda zor ókimet pen jarlyq bolsyn deýi – memleketti basqarýshyǵa tolyq bilik berý kerek, onyń biligin, jarlyǵyn júzege asyratyn top basylary, iaǵni turaqty apparaty, áskeri, jurtty baǵyndyratyn shabarmandary t.b. atribýttary bolýy qajet degeni.
Árine, Abaidyń bul aityp otyrǵany – naryqtyq memleket ári monarhistik memleket. Biz Keńes ókimeti tusynda monarhizm degendi – eskilikti, zamany ótken, tipti keritartpalyq, reaktsiialyq bilik dep birjaqty, tek taptyq turǵydan túsinip keldik. Alaida, qazirgi monarhiialyq bilik bar memleketterdiń tájiribesine qarasaq, monarhizm, órkenietti, konstitýtsiialyq sipatta bolsa, qoǵam da, halyq ta órkendep, dami alady eken. Muny búgingi Ispaniia, Shvetsiia, Belgiia, Angliia siiaqty elderdiń ómiri kórsetip otyr. Endeshe, Abaidyń eldi basqaratyn bir kemel kerek degeni — ómirdiń, qoǵamnyń tabiǵi damýynyń zańdylyǵy dep túsiný qajet. Abaidyń myna sózderine kóńil bóleiikshi:
…Kóp shýyldaq ne tabar,
Bilemese bir kemel?
Berekeli bolsa el –
Jaǵasy jailaý ol bir kól.
Japyraǵy jaiqalyp,
Bulǵaqtaidy soqsa jel.
Jan-jaǵynan kúrkirep,
Quiyp jatsa aqqan sel… [1, 116].
Mine, kemel kisi basqarǵan eldiń jaǵdaiy – idealdy dese de bolǵandai. Kemel adam – ol dara, barlyq qabilet-qasieti boiynsha elden erekshe kisi, sondyqtan ony Abai «edinitsa» dep ataidy.
…Edinitsa – jaqsysy,
Ergen eli beine nól.
Edinitsa nólsiz-aq,
Óz basyndyq bolar sol.
Edinitsa ketkende,
Ne bolady óńkei nól? [1, 116].
Osylaisha Abai elge tutqa bolǵan azamatty «tulǵa-tobyr» degen filosofiialyq turǵyda qarap, olardy qarama-qarsy qoiady da eldiń berekeli, baqytty bolýy eń aldymen basshyǵa bailanysty, sodan keiin ǵana onyń sońyna ergen kópshiliktiń tirshiligi mańyzdy bolmaq degen pikir usynady. Sóitip, ol el basy, iaǵni memleketti basqaratyn adam eń áýeli — kemeńger-tulǵa, sonsoń zor bilik iesi, úshinshi – esepsiz bai bolýǵa tiis dep esepteidi.
Sonymen Abaidyń oilarynan búgingi jaǵdaiǵa qatysty qandai tujyrym jasaýǵa bolady?
Bizdińshe, Abai pikirlerine súiene ári búgingi ómirimizge qatysty problemalardy eskere otyryp, shartty túrde bolsa da mynadai úsh nárseni anyqtap, aiqyndap alýǵa bolatyn siiaqty. Bular: ult, ulttyq ideia jáne ulttyq múdde. Olardy múlde bólip tastaýǵa bolmaidy. Olar bir maqsatqa baǵyttalǵan birtutas júie. Biz olarǵa tek anyqtama berýge umtylyp otyrmyz.
Birinshisi — ult. Biz qazirgi kezeńde memlekettigimizdi qaitaryp, memlekettik ult retinde qalyptasyp jatyrmyz. Demek, biz endi ult degendi tek etnikalyq, iaǵni etnos, degen uǵymda ǵana emes, memleket degen maǵynada da túsinip, qoldanýǵa múmkindik alyp otyrmyz. Eger halyqaralyq terminge sáikestendirsek, etnikalyq ult degenimiz – etnos, al memlekettik ult degenimiz – natsiia degen uǵymdardy beretin siiaqty kórinedi. Eger solai bolsa, «ulttyq» («natsionalnyi») atty mártebesi bar mekemeler etnikalyq emes, memlekettik degen maǵynany bermek. Máselen, «ulttyq kitaphana» degen – tek bir ǵana ulttyń kitaphanasy degen sóz emes qoi. Sol siiaqty «ulttyq ýniversitet», «ulttyq institýt», «ulttyq akademiia» degender de etnikalyq maǵynany bildirmese kerek. Osyndaǵy «ulttyq» degen statýsty mekemelerge qazaq halqynyń qaitadan quryp jatqan memleketi berip otyr emes pe? Endeshe, osy memlekettiń negizi sanalatyn qazaq ulty óziniń etnikalyq sipatyn saqtai otyryp, memlekettik ultqa ainalýda dep aitýǵa bolady.
Ekinshisi- ulttyq ideia. Osy ideiany júzege asyrý – orasan eńbek pen tózimdilikti, uzaq ýaqytty talap etedi. Táýelsizdikti saqtaýdyń sharttary kóp. Olardyń eń bastylary, — árine, Prezident N.Nazarbaevtyń meilinshe saliqaly júrgizip jatqan syrtqy jáne ishki saiasaty. Sodan soń — qazaq halqynyń aýyz birligi men ulttyq mentaliteti (meimandostyǵy, qanaǵatshyldyǵy, táýbeshildigi, tózimdiligi t.t.). Taǵy bireýi -elimizdi mekendeitin basqa etnikalyq ulttar ókilderiniń qazaqpen jáne ózara bir-birimen tatý turýǵa tyrysýy. Árine, jiliktep, salalap aitar bolsaq, táýelsizdikti saqtaý áskeri, huqyqtyq, ekonomikalyq, rýhani, mádeni, áleýmettik máselelerdiń durys ta, ádil, ári ýaqtyly sheshilip otyrýyna bailanysty ekeni belgili. Bizdiń quryp jatqanymyz – jańa, respýblikalyq memleket. Al, jalpy memleketimiz jas emes, onyń birneshe ǵasyr tarihy bar. (Qazirgi kóptegen respýblikalar da osylai). Biz buryn joǵaltyp alǵan memlekettigimizdi qaitaryp, jańǵyrtyp, jańasha qurýdamyz. Bul degenimiz — ultymyzdy da jańa dárejege kóterip jatyrmyz degen sóz.
Prezident N.Nazarbaev Taraz ýniversitetindegi kezdesýde ulttyq ideia týraly qadap turyp, óte dál aitty: «Bizdiń ulttyq ideiamyz – táýelsizdik, táýelsizdikti saqtap qalý jáne ulttyń dárejesin kóterý… Endigi eń qasterli mindetimiz – táýelsizdikti jariialap alý bar da, sol táýelsizdikti saqtap, baiandy etý. Óz memlekettiligin, óz jer aýmaǵyn saqtap qalǵan memleket qana naǵyz memleket bolady. Osy úsh másele tóńireginde túpki ideiamyz bolýy kerek». («Egemen Qazaqstan»-2005 jyl, 26 sáýir).
Úshinshisi — ulttyq múdde. Bul búgingi tirshilik pen keleshek ómirdiń qajettilikterinen týyndaidy. Sol sebepti munda etnikalyq ta, memlekettik te múdde qatar júredi. Sebebi biz endi Adamzat órkenietinen qalmaýǵa tiispiz. Onyń ozyq oilary men jetistikterin túgel igerip, paidalana bilýimiz kerek. Bul úshin eń áýeli qazaq ultyn jańa dárejege kóterý kerek. Endi qazaq — dala halqy emes, qala ulty bolyp, bútindei agrarlyqtan góri indýstriialyq memleket qurýǵa mindetti. Qazirgi memleketimizde osy baǵytta úlken baǵdarlama jasalyp, Prezident te, Úkimet te eldiń indýstriialyq-innovatsiialyq damý jolyna túsýin qatty qadaǵalap otyrýy — ulttyq múddeni kózdegendik. Eger bul baǵdarlama oidaǵydai júzege asatyn bolsa, Qazaqstan tek aýylsharýashylyq ónimderi men shikizat óndiretin el qatarynan shyǵar edi. Sonyń nátijesinde qazaq ulty múlde jańa sapaǵa, sipatqa kósher edi, al munyń ózi memleketimizdi indýstriialy syrtqy ozyq eldermen básekege túse alatyn ónim shyǵaryp, álemdik rynokta da óz ornyn alatyn memleketke ainaldyrary kúmánsiz.
Endigi taǵy bir úlken múdde — Qazaqstandy ulttyq memleket etý. Búkil órkenietti elder oý-basta ulttyq memleket bolyp qurylǵan jáne sol etnikalyq ult negizindegi memleket bolyp damyp kele jatyr. (Angliia, Germaniia, Frantsiia, Italiia, Belgiia, Resei t.b. alsańyz da, ishinde qanshama etnos kóp bolsa da, ózderiniń etnikalyq ult retindegi memlekettigin saqtaýda). Ulttyq sipatta qurylǵan memleket tek erte zamanda ǵana bolǵan qubylys emes. HH ǵasyrda azattyq alǵan Aziia men Afrikadaǵy halyqtardyń kóbisi ulttyq memleket qurǵany málim. Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin qaita qurylǵan Izrail memleketi de taza ulttyq negizde paida boldy emes pe? Olai bolsa, búgingi zamanda ulttyq memleket bolmaidy dep aitýǵa bolmas. Muny TMD keńistiginde paida bolǵan memleketterdiń tájiribesinen de kórýge bolady. Ulttyq memleket tek bir ǵana ulttan turmaidy. Álemde bir ǵana ulttan turatyn memleket kemde-kem. Ásirese, úlken jáne damyǵan memleketterde kóptegen ult ókilderi turady, biraq sol memleketter ulttyq memleket bolyp sanalady. Ras, Amerika men Avstraliia qurlyqtaryndaǵy keibir memleketter mundai jaǵdaida emes. Alaida, ol memleketterdiń otarlyq negizde paida bolǵanyn eskerý kerek. Atalǵan qurlyqtardyń óz jurtyn qyryp-joiyp, shetten kelgender ústemdik etkeni, sóitip etnikalyq ultsyz memleket qurǵandary tarihtan aian.
Olar bul máselede bizge úlgi bola qoimas. Qudaiǵa shúkir, Qazaqstannyń baiyrǵy jurty — qazaq halqy «myń ólip, myń tirilse de», etnikalyq ult sipatyn joǵaltqan joq. Qazir memleket quryp memlekettik ult retinde jer-jahanǵa tanylyp jatyr. Sondyqtan, aldaǵy basty ulttyq múddemizdiń biri — Qazaqstandy ulttyq memleketke ainaldyrý. Biraq bul-bizde turatyn basqa etnostardyń múddesin joqqa shyǵarý emes, kerisinshe, solarmen birlese, juptasa otyryp isteletin mindet. Ulttyq múddeni júzege asyrý — órkenietti, demokratiialyq joldarmen, kelisimdi is-sharalar arqyly bolmaq. Bul iste memlekettik saiasatpen qatar ǵylym men ádebiettiń, óner men mádeniettiń de róli úlken. Olar ultqa, ulttyq ideiaǵa, ult múddesine, qoǵamǵa qyzmet etýge tiis.
Mine, Abaidy ulttyq ideia turǵysynan oqyǵanda týǵan oilar osylar.
Qasqabasov S.A.
Ult portaly
Paidalanǵan ádebietter:
- Abai. Shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jinaǵy. A., 1995, 1-tom
- Abai. Shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jinaǵy. A., 1995, 2-tom
