اباي جەنە ۇلتتىق يدەيا

«اباي جەنە ۇلتتىق يدەيا» دەگەن تٸركەس توسىنداۋ ەستٸلۋٸ مٷمكٸن. سەبەبٸ اباي لەكسيكونىندا «ۇلت» دەگەن سٶز جوق جەنە «ۇلتتىق يدەيا» دەگەن ۇعىم بٸز ٷشٸن تىم سونى, ول بٷگٸنگٸ تاڭدا جيٸ ايتىلىپ, تالقىلانىپ جٷر, ەرٸ ەرتٷرلٸ ماعىنادا قولدانىلۋدا. بٸراق اباي سيياقتى دانىشپاننىڭ دانالىعى دا سوندا: ول ەرقاشان زاماناۋي. ەر ۇرپاق ٶز زامانىنىڭ پروبلەماسىن تابا الادى ابايدان, ونىمەن سىرلاسادى, اقىلداسادى, وي سالىستىرادى, سۇراعىنا جاۋاپ ٸزدەپ, ونىڭ شەشٸمٸن دە الا الادى. بۇرىنعى اعالارىمىز بەن بٷگٸنگٸ بۋىن سيياقتى, كەلەر ۇرپاق تا ابايعا بارادى, ابايدى وقيدى, تاڭىرقايدى, باسىن شايقايدى. ابايدى زەردەلەيدٸ, ٶزٸنشە تانيدى, تولعاقتى مەسەلەلەردٸ اباي ارقىلى تٷسٸنەدٸ. مٸنە, بٸز دە بٷگٸن ٶمٸر تالابى العا تارتىپ وتىرعان ٶزەكتٸ پروبلەما بويىنشا ابايعا دەن قويىپ وتىرمىز.

ابايعا دەيٸن دە, اباي تۇسىندا دا قازاق اقىندارى «ۇلت» دەگەن سٶزدٸ قولدانباعان. بۇل – الاش زييالىلارى ەنگٸزگەن ۇعىم. ابايدا «قازاق, حالىق, ەل, جۇرت, الاش, رۋ» دەپ ايتۋ بار. بىلاي قاراعاندا, ۇلت تۋرالى اباي نە ايتتى ەكەن دەگەن سۇراق تۋۋى ەبدەن ورىندى. الايدا, اباي ويلارىنىڭ بايىبىنا زەر سالا قاراساق, «ۇلت» دەگەن سٶزدٸ قولدانباسا دا, اباي «ۇلت بولۋ», «ۇلتتى جەتٸلدٸرۋ» دەگەن سيياقتى يدەيالاردى پوەزيياسىندا دا, پروزاسىندا دا ەدەمٸلەپ ايتا بٸلگەن. تەك سونى بٸزدەرگە كٶرە بٸلۋ, تاني بٸلۋ, تٷسٸنە بٸلۋ كەرەك سيياقتى. ول ٷشٸن ەڭ الدىمەن اباي تاريحقا, قازاقتىڭ ٶتكەنٸ مەن ٶز تۇسىنداعى جاعدايىنا قالاي قاراعان, ونى قالاي تٷسٸنگەن, قالاي باعالاعان دەگەن مەسەلەگە كٶڭٸل بٶلگەن جٶن دەپ ويلايمىز.

مٸنە, وسى تۇرعىدان كەلەگەندە, ابايدىڭ بەرٸمٸز جاقسى بٸلەتٸن «بٸراز سٶز قازاقتىڭ تٷبٸ قايدان شىققاندىعى تۋرالى» ەڭبەگٸ ايرىقشا مەنگە يە. اتالعان ماقالاسىندا ول سوناۋ تٷركٸ-موڭعول بٸرلٸگٸ زامانىنان باستاپ, قازاقتىڭ قالاي ٶزٸنشە ەل بولعان كەزٸنە دەيٸنگٸ  ۇزاق تاريحىن قىسقاشا شولىپ ٶتكەن. وسى تۇستا اباي كٶنە تٷركٸ قاعاناتى, يسلامنىڭ كەلۋٸ, يسلام مەن ەسكٸ دٸننٸڭ كٷرەسۋٸ, ارالاسىپ كەتۋٸ, شىڭعىس حاننىڭ بيلٸگٸ, وسى كەزدە قازاق جۇرتىنىڭ مەملەكەتتٸك مەسەلەگە ارالاسىپ, مايقى بيدٸڭ شىڭعىستى حان كٶتەرۋگە قاتىسۋى, جوشى مەن شاعاتاي مەملەكەتتەرٸ, التىن وردا, ەمٸر تەمٸر پاتشالىعى, موعولستاننىڭ پايدا بولۋى, بابىردىڭ بيلٸگٸ, قازاق حاندىعىنىڭ ٶمٸرگە كەلۋٸ, — مٸنە, وسىنىڭ بەرٸن ايتا كەلٸپ, مىناداي تٷيٸن جاسايدى:

«قازاقتىڭ بار قاتتى ٶسە باستاعانى قۇبا قالماقتىڭ جۇرتى بۇزىلعان سوڭ, وسى سارىارقاعا ورنىققان سوڭ عانا بولسا كەرەك» [1, 223]. دەمەك, بۇل كەزەڭدە قازاق حاندىعى كٷشەيٸپ, جوڭعاردان جەرٸن ازات ەتٸپ, دەربەس ەل بولىپ, قازاق مەملەكەتٸ اتانىپ, جان-جاعىنا ٶزٸن مويىنداتقان مەملەكەتكە اينالعان. ولاي بولسا, قازاق سول زاماندا-اق ۇلت بولعان دەپ ايتا الامىز.

وسى جەردە مىنا بٸر مەسەلەگە كٶڭٸل اۋدارايىق. «ۇلت» دەگەندٸ قالاي تٷسٸنەمٸز? بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ, ماركستٸك-لەنيندٸك كونتسەپتسييا بويىنشا «ۇلت» بولۋ ٷشٸن قاي حالىق بولسا دا الدىمەن فەوداليزمدٸ باستان كەشٸرٸپ, سودان سوڭ بۋرجۋازييالىق قوعام قۇرىپ, كاپيتاليستٸك فورماتسييادان ٶتۋٸ كەرەك بولاتىن. بٸراق بۇل تۇجىرىمنىڭ بٷكٸل ادامزاتقا ورتاق زاڭدىلىق ەمەس ەكەنٸن, ەلەمنٸڭ ٶتكەن تاريحى دا, قازٸرگٸ زامانعى ٶمٸرٸ دە كٶرسەتٸپ وتىر. بٸزدٸڭشە, «ۇلت» دەگەن ۇعىمدى بٸرجاقتى ەمەس, كەڭ ماعىنادا, ەر ەلدٸڭ ٶز تاريحى مەن بولمىسىنا قاراي تٷسٸنگەن جٶن سەكٸلدٸ. وسىنى ەسكەرٸپ, بٸز دە ٶز حال-قادەرٸمٸزشە, ابايعا دەن قويا وتىرىپ جەنە بٷگٸنگٸ ەلٸمٸزدە بولىپ جاتقان پروتسەستەر مەن پروبلەمالار تۇرعىسىنان قاراپ, پٸكٸرٸمٸزدٸ ورتاعا سالۋدى جٶن كٶردٸك.

قازٸرگٸ شاقتا «ۇلت», «ۇلتتىق», «ۇلتتىق يدەيا» دەگەندٸ كٶبٸنەسە ەتنيكالىق تۇرعىدا تٷسٸنٸپ, قولدانىپ جٷرگەن سيياقتىمىز. دەل قازٸرگٸ كەزەڭدە «ۇلت», «ۇلتتىق» سٶزدەرٸن «مەملەكەت», «مەملەكەتتٸك» دەگەن ماعىنادا دا  ۇعىنۋ كەرەك تەرٸزدٸ. ەگەر وسى شارتپەن كەلسەك, «ۇلت» دەگەندٸ «ەتنيكالىق ۇلت», «مەملەكەتتٸك ۇلت» دەپ ەكٸ ماعىنادا قولدانۋعا بولاتىن سىقىلدى.

ەتنيكالىق ۇلت دەگەنٸمٸز — ٶتە ەرتە زاماندا بٸر تەكتەس, ورتاق تٸلٸ, ەدەت-عۇرپى بار تايپالاردان قۇرالعان قاۋىم بولىپ شىعادى. ەتنيكالىق ۇلت قانداي جاعدايدا بولسا دا ساقتالادى. ول باسقا بٸر ۇلتتىڭ ەزگٸسٸنە تٷسٸپ, جان-جاققا بىتىراپ كەتسە دە ەتنيكالىق سيپاتىن جوعالتپايدى. ەلەم تاريحىندا مۇنداي مىسالدار كٶپ. ەجەلگٸ مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ پايدا بولىپ, بٸرٸ جويىلىپ كەتكەنمەن, سول مەملەكەتتەردٸ قۇراعان ەتنيكالىق ۇلتتار مٷلدە جوعالىپ كەتكەن جوق. مىسالى, اسسيرييا, كۋرد, ەۆرەي سيياقتى كٶنە ەتنيكالىق ۇلتتار ۇزاق ۋاقىت بويى قانشاما مەملەكەتتەر قۇرامىندا بولعانىمەن بٸزدٸڭ زامانىمىزعا ۇلت  بولىپ ساقتالىپ جەتتٸ. تٸپتٸ قازٸرگٸ ەۋروپا مەن ازييانىڭ, امەريكانىڭ مەملەكەتتەرٸ دە بٸر ەمەس, بٸرنەشە ەتنيكالىق ۇلتتاردان تۇرادى. فرانتسييادا تۇرىپ, ٶزٸن نەمٸس ۇلتى, گەرمانييادا تۇرىپ, ٶزٸن تٷرٸك ۇلتى, يتالييادا تۇرىپ, ٶزٸن ارميان ۇلتى, كانادادا تۇرىپ, ٶزٸن ۋكراين ۇلتى سانايتىن جۇرت از با? بٸزدە دە سولاي عوي. قازاقستاندا تۇرىپ جاتىپ, ٶزدەرٸن ورىس ۇلتىمىز, نەمٸس ۇلتىمىز, ٶزبەك ۇلتىمىز دەپ ەسەپتەيتٸندەر – سول ەتنيكالىق ۇلتتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ ەمەس پە?

ال, مەملەكەتتٸك ۇلت دەگەنٸمٸز – مەملەكەتتٸ قۇرعان نەگٸزگٸ ەتنيكالىق ۇلت. ول ٶز ماڭايىنا باسقا دا ەتنوستاردى توپتاستىرا وتىرىپ, بەرٸنە ورتاق بٸر ساياسي-ەكونوميكالىق, مەدەني-ەلەۋمەتتٸك, ەسكەري-حۇقىقتىق جٷيەسٸ بار قوعام قۇرادى. سونىڭ نەتيجەسٸندە مەملەكەتتٸك ۇلت تاريحي دامۋ بارىسىندا بٸرتەكتٸ بولا بەرمەيتٸن بٸرنەشە ەتنيكالىق ۇلتتىڭ بٸرلٸگٸنە دە اينالادى. (بٸراق سونىڭ ٶزٸندە دە ەربٸر ەتنيكالىق ۇلت ٶزٸن ساقتايدى). سٶيتٸپ, مەملەكەتتٸك ۇلت سول مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ بولا تۇرىپ, باسقا ەتنيكالىق ۇلتتارمەن بٸرگە ٶمٸر سٷرٸپ, بٸرتۇتاس قوعامعا ٶزەك بولادى, سونىڭ كەپٸلٸ ەرٸ بٸرٸكتٸرۋشٸسٸ جەنە قورعاۋشىسى قىزمەتٸن اتقارادى.

وسى اسپەكتٸدەن كەلگەندە, اباي نە دەيدٸ? اباي سٶزدەرٸنەن بايقايتىنىمىز: قازاقتىڭ ارعى بابالارى ەستە جوق ەسكٸ زاماندا, سوناۋ تٷركٸ-موڭعول تايپالارىنىڭ بٸرلٸگٸ كەزٸندە ەتنيكالىق ۇلت بولىپ قالىپتاسقان دا, تٷركٸ دەۋٸرٸندە مەملەكەتتٸك ۇلتقا اينالعان. بٸراق سول مەملەكەتتٸك ۇلت ستاتۋسىن ٷنەمٸ ساقتاپ تۇرا الماعان. بٸر مەملەكەتتٸ ەكٸنشٸ مەملەكەت باسىپ الىپ, ونىڭ ەركٸندٸگٸن جوعالتقان سايىن ۇلت تا بٸرەسە بٸرەۋگە تەۋەلدٸ بولىپ, بٸرەسە ٶزٸنشە دەربەس ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان. سٶيتٸپ, قازاقتىڭ ٶز اتىمەن جەكە مەملەكەت قۇرىپ, مەملەكەتتٸك ۇلت بولۋى قازاق حاندىعى تۇسىنا دٶپ كەلگەن. بۇل — قۇبا قالماقتىڭ باسقىنشىلىعىن جويىپ, قازاق ۇلتىنىڭ شارىقتاعان شاعى.

ابايدىڭ مىنا سٶزٸ دەل وسى بٸر كەزەڭدٸ سۋرەتتەسە كەرەك:

«…راس,- دەپ جازادى اباي 39-سٶزدە, — بۇرىنعى بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل زامانداعىلاردان بٸلٸمٸ, كٷتٸمٸ, سىپايلىعى, تازالىعى تٶمەن بولعان. بٸراق بۇل  زامانداعىلاردان ارتىق ەكٸ مٸنەزٸ بار ەكەن…

…ول ەكٸ مٸنەز قايسى دەسەڭ, ەۋەلٸ — ول زاماندا ەل باسى, توپ باسى (بۇدان ەرٸ دە استىن سىزعان بٸز-س.ق.) دەگەن كٸسٸلەر بولادى ەكەن. كٶش-قوندى بولسا, داۋ-جانجالدى بولسا, بيلٸك سولاردا بولادى ەكەن. ٶزگە قارا جۇرت جاقسى-جامان ٶزدەرٸنٸڭ شارۋاسىمەن جٷرە بەرەدٸ ەكەن. ول ەل باسى, توپ باسىلارى قالاي قىلسا, قالاي بٸتٸرسە, حالىقتا ونى سىناماق, بٸردەن-بٸرگە جٷگٸرگٸزبەك بولمايدى ەكەن…

ەكٸنشٸ — مٸنەزٸ  نامىسقورلىق. ات اتالىپ, ارۋاق شاقىرىلعان جەردە اعايىنعا ٶكپە, ارازدىققا قارامايدى ەكەن, جانىن سالىسادى ەكەن…» [2, 211].

مٸنە, ابايدىڭ ايتىپ وتىرعان ەكٸ قاسيەتٸ مەملەكەتتٸك ۇلت بولعان جۇرتقا تەن. العاشقىسى – حالىق تٷگەلٸمەن ەل باسىنا باعىنعان,  ياعني مەملەكەتتٸ باسقارعان قايراتكەرگە تولىق بيلٸك بەرگەن. حالىق سونى تىڭداعان, سونىڭ بۇيرىعىن ورىنداعان. ال, سول ەل باسىنىڭ بيلٸگٸ توپ باسىلارى ارقىلى جٷزەگە اسىپ وتىرعان. ەندەشە, ەل باسقارعان, باسشى بولعان قايراتكەر – مەملەكەتتٸڭ كٷشتٸ بولۋىنا, حالىقتى بٸرلٸكتە ۇستاۋعا مٸندەتتٸ بولعان. اباي ايتقانداي, بيلٸكتٸ قولىنا العان ادام «بۇزىلماق تٷگٸل, جەتپەگەنٸڭدٸ جەتٸلتەمٸن دەپ, جاماندىعىن جاسىرىپ, جاقسىلىعىن اسىرامىن دەپ تىرىسادى ەكەن… ونىڭ بٸر سەبەبٸن اباي بىلاي تٷسٸندٸرەدٸ: «ونى (ەل باسىن-س.ق.) زور تۇتىپ, ونان سوڭ جاقسىلارى ازبايدى ەكەن». بەرٸ ٶز باۋىرى, بەرٸ ٶز مالى بولعان سوڭ, شىنىمەنەن جەتەسٸندە جوق بولماسا, سولاردىڭ قامىن جەمەي قايتەدٸ?» (سوندا). مۇنىڭ بەرٸ مەملەكەتتٸك ۇلتتى ساقتاۋ مەن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان.

ابايدىڭ ايتىپ وتىرعان ەكٸنشٸ قاسيەتٸ — قازاق جەكە مەملەكەت بولعاندا ەشكٸمگە نامىسىن جٸبەرمەۋشٸ ەدٸ, ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ كٷشتٸ ەدٸ. ارۋاق شاقىرىپ, مەملەكەتتٸ قورعاۋعا بارلىق قازاق كٷش سالۋشى ەدٸ, — دەگەن يدەيا.

«…كەنەكي, ەندٸ وسى ەكٸ مٸنەز قايدا بار?.

بۇلار دا ارلىلىق, نامىستىلىق, تاباندىلىقتان كەلەدٸ.

…بۇلاردان ايىرىلدىق!»- دەيدٸ اباي. (سوندا).

نەگە ايىرىلدىق? ورىستان جەڭٸلٸپ, مەملەكەتتەن ايىرىلعان سوڭ, مەملەكەتتٸك ۇلت تا ٶز مەرتەبەسٸ مەن سيپاتىنان ادا بولدى. اباي تۇسىندا مەملەكەتتٸگٸمٸز دە, ۇلتتىعىمىز دا تەۋەلدٸلٸككە تٷستٸ. قازاق ٶز تاعدىرىن ٶزٸ شەشۋدەن قالدى. ٶزگەگە بودان بولعان جۇرتتىڭ ەتنيكالىق ۇلت رەتٸندەگٸ مٸنەز-قۇلقى دا, ٸس-ەرەكەتٸ دە, وي-ارمانى دا باسقاشا بولدى.

قالىڭ ەلٸم, قازاعىم, قايران جۇرتىم,

ۇستاراسىز اۋزىڭا تٷستٸ مۇرتىڭ!

جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ,

بٸرٸ قان, بٸرٸ ماي بوپ ەندٸ ەكٸ ۇرتىڭ…

…باس-باسىنا بي بولعان ٶڭكەي قيقىم

مٸنەكي بۇزعان جوق پا ەلدٸڭ سىيقىن?

ٶزدەرٸڭدٸ تٷزەلەر دەي المايمىن,

ٶز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندٸ ىرقىڭ. [1, 51].

«ىرقىڭ ٶز قولىڭنان كەتتٸ»- دەگەنٸ ابايدىڭ تٸكەلەي قازاق مەملەكەتٸنٸڭ جويىلعانىن, قازاق ەندٸ دەربەس ۇلت رەتٸندە جوق ەكەنٸن, ەندٸ ەشنەرسەنٸ ٶز ەركٸمەن ٸستەي المايتىنىن ايتىپ وتىرعانى كٷمەنسٸز.

ٶزٸنٸڭ ٶمٸر سٷرگەن شاعىنداعى قازاقتىڭ ۇلتسىزدانۋى, ازىپ-توزۋى, مٸنەز-قۇلقىنىڭ ٶزگەرۋٸ, تٸپتٸ بٷكٸل بولمىسىنىڭ ادامشىلىق سيپاتتان كەتە باستاۋى, جۇرتتىڭ بٸلٸمنەن قاشىقتاپ, ناداندىققا ۇرىنۋى – وسىنىڭ بەرٸ ابايدىڭ تەنٸن ەمەس, جانىن اۋىرتادى. سوندىقتان دا ول وسى اششى شىندىقتى بارىن-بارشا ايتىپ, ەلدٸ شيراتۋعا, وياتۋعا, نامىسىنا تيٸپ, قايراتتاندىرۋعا تىرىسىپ, سىنشىلدىققا, شىنشىلدىققا تولى, ٶكٸنٸشٸ مول ٶلەڭدەر جازىپ, قارا سٶزبەن ويلانىپ, كٷيزەلدٸ.

ابايدى قاتتى قيناعان ەندٸگٸ مەسەلە — قالاي قازاقتى بۇرىنعى مەملەكەتتٸك ۇلت قالپىنا كەلتٸرۋ بولدى. ونىڭ جولىن ٸزدەدٸ. سىنادى, مىسقىلدادى, بٸلٸمگە شاقىردى, اقىل ايتتى, كٷلدٸردٸ, اشۋلاندىردى… بولماعان سوڭ مىنانداي ويعا كەلدٸ:

» قازاققا اقىل بەرەم, تٷزەيمٸن دەپ قام جەگەن ادامعا ەكٸ تٷرلٸ  نەرسە كەرەك…

ەۋەلٸ–بەك زور ٶكٸمەت, جارلىق قولىندا بار كٸسٸ كەرەك…

ەكٸنشٸ- ول ادام ەسەپسٸز باي بولارعا كەرەك» (41-سٶز).

ابايدىڭ «قازاقتى تٷزەيمٸن» دەپ وتىرعانى – سٶز جوق, ۇلتتىعىن قالپىنا كەلتٸرۋ دەگەن نيەت. ەرينە, ول ٷشٸن قازاقتىڭ مەملەكەتٸن قايتا قۇرۋ كەرەك. بٸراق اباي » قازاقتى تٷزەتۋ»  ٷشٸن ونىڭ مەملەكەتتٸگٸن قايتارۋ قاجەت دەپ اشىق ايتپايدى. ەلبەتتە, ول وتارلىققا قارسى قارۋ الىپ, كٷرەسۋگە دە شاقىرىپ وتىرعان جوق. مۇنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بولۋى مٷمكٸن. بٸرٸنشٸدەن, اباي زامانىندا وتارشىلدىق جٷيە ەلٸ كەرەگەسٸ سٶگٸلمەي, كٷشەيٸپ تۇرعان-دى. تٸپتٸ وتارلىققا قارسى قارۋ الىپ كٷرەسكەن كەيبٸر ەلدەردٸڭ قانشالىقتى شىعىنعا ۇشىراپ, كٶشباسشىلارى جەر اۋدارىلىپ, ازاپ شەككەنٸن اباي وقىپ تا, كٶرٸپ تە بٸلگەن. ەكٸنشٸدەن, اباي رەسەي يمپەريياسىنا قارسى قارۋ الىپ كٷرەسكەن كەنەسارى حان مەن ونىڭ ساربازدارىنىڭ قانداي تاعدىرعا ۇشىراعانىن جاقسى بٸلگەنٸ كٷمەن تۋعىزبايدى. ٷشٸنشٸدەن, وتارلىقتان قۇتىلۋدىڭ جولى تەك قانا قارۋلى سوعىس ەمەس, باسقا دا, ياعني, حالىقتى بوس شىعىنعا ۇشىراتپاي, ونىڭ بٸلٸمٸن كٶتەرٸپ, ەلدٸ عىلىمعا جەتٸلدٸرٸپ بارىپ ٸسكە اسىرۋعا بولادى دەپ تٷسٸنگەن سيياقتى. (بۇل ونىڭ گۋمانيستٸك كٶزقاراسىنان تۋىنداسا كەرەك). ابايدىڭ ويى – رەسەيدٸڭ قۇرامىندا بولىپ-اق (ٶيتكەنٸ بۇل جاعداي سىرتقى جاۋگەرشٸلٸكتەن امان بولۋ ٷشٸن كەرەك ەدٸ) حالىققا جاپپاي بٸلٸم بەرۋ مەن ونى عىلىمعا ٷيرەتۋ ارقىلى قازاقتى جاڭا ساپاعا كٶشٸرٸپ, جاڭا ۇلت دەڭگەيٸنە كٶتەرۋ بولاتىن. سول سەبەپتٸ دە ول ورىس تٸلٸن, مەدەنيەتٸن, ٶنەرٸ مەن عىلىم-بٸلٸمٸن مەڭگەرۋگە شاقىردى. تەك سوندا عانا ورىسپەن تەڭ سٶيلەسٸپ, تەڭ دەرەجەگە جەتكەن سوڭ, وتارلىق, قۇلدىق سەزٸمنەن ارىلىپ, قازاق ٶزٸن جاڭا سيپاتتا كٶرسەتە الادى دەپ سەندٸ. سٶيتٸپ جاڭا ساپالى ەرٸ سانالى حالىق نەعۇرلىم بٸلٸمدٸ, عىلىمدى, ٶنەرلٸ بولسا, ول سوعۇرلىم بيٸك مۇراتقا جەتەدٸ, ياعني ناعىز جاڭا ۇلتقا اينالادى, ال مۇنىڭ ٶزٸ تٷپتەپ كەلگەندە مەملەكەتتٸ قايتا قۇرۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزادى دەپ ويلادى.

دەل وسى تۇستا اباي مەملەكەتتٸ باسقارۋ ٷشٸن نە قاجەت ەكەنٸن, ونى كٸم باسقارۋ كەرەكتٸگٸن ايتا وتىرىپ, ول مەملەكەت قۇرۋ ٷشٸن قوعام رەۆوليۋتسييالىق جولمەن ەمەس, كەدٸمگٸ تابيعي, ەۆوليۋتسييالىق جولمەن دامۋى تيٸس دەگەن كٶزقاراس تانىتادى. ەرينە, وسىنداي تابيعي, ەۆوليۋتسييالىق جولمەن دامۋ زاڭى بويىنشا مەملەكەتتٸ ەسەپسٸز باي ادام باسقارۋعا تيٸس. جەنە ونىڭ قولىندا بەك زور ٶكٸمەت پەن جارلىق , ياعني كٷشتٸ بيلٸك پەن زاڭ, جول-جوبا بولۋى شارت. ابايدىڭ ەسەپسٸز باي ادام باسقارسىن دەۋٸ– مەملەكەت تازا بولسىن, جەمقورلىق پەن سىبايلاستىقتان الشاق بولسىن دەگەنٸ. ٶيتكەنٸ كەدەي ادام, بٸرٸنشٸدەن, ەلدٸ باسقارا المايدى, ەكٸنشٸدەن, ول الدىمەن ٶزٸنە بايلىق جيناپ, جۇرتتى قانايدى ەرٸ جەمقورلىق پەن سىبايلاستىقتى جايلاتادى.

ال, سول ەل باسىنىڭ قولىندا زور ٶكٸمەت پەن جارلىق بولسىن دەۋٸ – مەملەكەتتٸ باسقارۋشىعا تولىق بيلٸك بەرۋ كەرەك, ونىڭ بيلٸگٸن, جارلىعىن جٷزەگە اسىراتىن توپ باسىلارى, ياعني تۇراقتى اپپاراتى, ەسكەرٸ, جۇرتتى باعىندىراتىن شابارماندارى ت.ب. اتريبۋتتارى بولۋى قاجەت دەگەنٸ.

ەرينە, ابايدىڭ بۇل ايتىپ وتىرعانى – نارىقتىق مەملەكەت ەرٸ مونارحيستٸك مەملەكەت. بٸز كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىندا مونارحيزم دەگەندٸ – ەسكٸلٸكتٸ, زامانى ٶتكەن, تٸپتٸ كەرٸتارتپالىق, رەاكتسييالىق بيلٸك دەپ بٸرجاقتى, تەك تاپتىق تۇرعىدان تٷسٸنٸپ كەلدٸك. الايدا, قازٸرگٸ مونارحييالىق بيلٸك بار مەملەكەتتەردٸڭ تەجٸريبەسٸنە قاراساق, مونارحيزم, ٶركەنيەتتٸ, كونستيتۋتسييالىق سيپاتتا بولسا, قوعام دا, حالىق تا ٶركەندەپ, دامي الادى ەكەن. مۇنى بٷگٸنگٸ يسپانييا, شۆەتسييا, بەلگييا, انگلييا سيياقتى ەلدەردٸڭ ٶمٸرٸ كٶرسەتٸپ وتىر. ەندەشە, ابايدىڭ ەلدٸ باسقاراتىن بٸر كەمەل كەرەك دەگەنٸ — ٶمٸردٸڭ, قوعامنىڭ تابيعي دامۋىنىڭ زاڭدىلىعى دەپ تٷسٸنۋ قاجەت. ابايدىڭ مىنا سٶزدەرٸنە كٶڭٸل بٶلەيٸكشٸ:

…كٶپ شۋىلداق نە تابار,

بيلەمەسە بٸر كەمەل?

بەرەكەلٸ بولسا ەل –

جاعاسى جايلاۋ ول بٸر كٶل.

جاپىراعى جايقالىپ,

بۇلعاقتايدى سوقسا جەل.

جان-جاعىنان كٷركٸرەپ,

قۇيىپ جاتسا اققان سەل… [1, 116].

مٸنە, كەمەل كٸسٸ باسقارعان ەلدٸڭ جاعدايى – يدەالدى دەسە دە بولعانداي. كەمەل ادام – ول دارا, بارلىق قابٸلەت-قاسيەتٸ بويىنشا ەلدەن ەرەكشە كٸسٸ, سوندىقتان ونى اباي «ەدينيتسا» دەپ اتايدى.

…ەدينيتسا – جاقسىسى,

ەرگەن ەلٸ بەينە نٶل.

ەدينيتسا نٶلسٸز-اق,

ٶز باسىندىق بولار سول.

ەدينيتسا كەتكەندە,

نە بولادى ٶڭكەي نٶل? [1, 116].

وسىلايشا اباي ەلگە تۇتقا بولعان ازاماتتى «تۇلعا-توبىر» دەگەن فيلوسوفييالىق تۇرعىدا قاراپ, ولاردى قاراما-قارسى قويادى دا ەلدٸڭ بەرەكەلٸ, باقىتتى بولۋى ەڭ الدىمەن باسشىعا بايلانىستى, سودان كەيٸن عانا ونىڭ سوڭىنا ەرگەن كٶپشٸلٸكتٸڭ تٸرشٸلٸگٸ ماڭىزدى بولماق دەگەن پٸكٸر ۇسىنادى. سٶيتٸپ, ول ەل باسى,  ياعني مەملەكەتتٸ باسقاراتىن ادام ەڭ ەۋەلٸ — كەمەڭگەر-تۇلعا, سونسوڭ زور بيلٸك يەسٸ, ٷشٸنشٸ – ەسەپسٸز باي بولۋعا تيٸس دەپ ەسەپتەيدٸ.

   سونىمەن ابايدىڭ ويلارىنان بٷگٸنگٸ جاعدايعا قاتىستى قانداي تۇجىرىم جاساۋعا بولادى?

بٸزدٸڭشە, اباي پٸكٸرلەرٸنە سٷيەنە ەرٸ بٷگٸنگٸ ٶمٸرٸمٸزگە قاتىستى پروبلەمالاردى ەسكەرە وتىرىپ, شارتتى تٷردە بولسا دا مىناداي ٷش نەرسەنٸ انىقتاپ, ايقىنداپ الۋعا بولاتىن سيياقتى. بۇلار: ۇلت, ۇلتتىق يدەيا جەنە ۇلتتىق مٷددە. ولاردى مٷلدە بٶلٸپ تاستاۋعا بولمايدى. ولار بٸر ماقساتقا باعىتتالعان بٸرتۇتاس جٷيە. بٸز ولارعا تەك انىقتاما بەرۋگە ۇمتىلىپ وتىرمىز.

بٸرٸنشٸسٸ — ۇلت. بٸز قازٸرگٸ كەزەڭدە مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸ قايتارىپ, مەملەكەتتٸك ۇلت رەتٸندە قالىپتاسىپ جاتىرمىز. دەمەك, بٸز ەندٸ ۇلت دەگەندٸ تەك ەتنيكالىق, ياعني ەتنوس, دەگەن ۇعىمدا عانا ەمەس, مەملەكەت دەگەن ماعىنادا دا تٷسٸنٸپ, قولدانۋعا مٷمكٸندٸك الىپ وتىرمىز. ەگەر حالىقارالىق تەرمينگە سەيكەستەندٸرسەك, ەتنيكالىق ۇلت دەگەنٸمٸز – ەتنوس, ال مەملەكەتتٸك ۇلت دەگەنٸمٸز – ناتسييا دەگەن ۇعىمداردى بەرەتٸن سيياقتى كٶرٸنەدٸ. ەگەر سولاي بولسا, «ۇلتتىق» («ناتسيونالنىي») اتتى مەرتەبەسٸ بار مەكەمەلەر ەتنيكالىق ەمەس, مەملەكەتتٸك دەگەن ماعىنانى بەرمەك. مەسەلەن, «ۇلتتىق كٸتاپحانا» دەگەن – تەك بٸر عانا ۇلتتىڭ كٸتاپحاناسى دەگەن سٶز ەمەس قوي. سول سيياقتى «ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت», «ۇلتتىق ينستيتۋت», «ۇلتتىق اكادەمييا» دەگەندەر دە ەتنيكالىق ماعىنانى بٸلدٸرمەسە كەرەك. وسىنداعى  «ۇلتتىق» دەگەن ستاتۋستى مەكەمەلەرگە قازاق حالقىنىڭ قايتادان قۇرىپ جاتقان مەملەكەتٸ بەرٸپ وتىر ەمەس پە? ەندەشە, وسى مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ سانالاتىن قازاق ۇلتى ٶزٸنٸڭ ەتنيكالىق سيپاتىن ساقتاي وتىرىپ, مەملەكەتتٸك ۇلتقا اينالۋدا دەپ ايتۋعا بولادى. 

ەكٸنشٸسٸ- ۇلتتىق يدەيا. وسى يدەيانى جٷزەگە اسىرۋ – وراسان ەڭبەك پەن تٶزٸمدٸلٸكتٸ, ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸ ساقتاۋدىڭ شارتتارى كٶپ. ولاردىڭ ەڭ باستىلارى, — ەرينە, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ مەيلٸنشە ساليقالى جٷرگٸزٸپ جاتقان سىرتقى جەنە ٸشكٸ ساياساتى. سودان سوڭ — قازاق حالقىنىڭ اۋىز بٸرلٸگٸ مەن ۇلتتىق مەنتاليتەتٸ (مەيماندوستىعى, قاناعاتشىلدىعى, تەۋبەشٸلدٸگٸ, تٶزٸمدٸلٸگٸ ت.ت.). تاعى بٸرەۋٸ -ەلٸمٸزدٸ مەكەندەيتٸن باسقا ەتنيكالىق ۇلتتار ٶكٸلدەرٸنٸڭ قازاقپەن جەنە ٶزارا بٸر-بٸرٸمەن تاتۋ تۇرۋعا تىرىسۋى. ەرينە, جٸلٸكتەپ, سالالاپ ايتار بولساق, تەۋەلسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ ەسكەري, حۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, رۋحاني, مەدەني, ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸڭ دۇرىس تا, ەدٸل, ەرٸ ۋاقتىلى شەشٸلٸپ وتىرۋىنا بايلانىستى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. بٸزدٸڭ قۇرىپ جاتقانىمىز – جاڭا, رەسپۋبليكالىق مەملەكەت. ال, جالپى مەملەكەتٸمٸز جاس ەمەس, ونىڭ بٸرنەشە عاسىر تاريحى بار. (قازٸرگٸ كٶپتەگەن رەسپۋبليكالار دا وسىلاي). بٸز بۇرىن جوعالتىپ العان مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸ قايتارىپ, جاڭعىرتىپ, جاڭاشا قۇرۋدامىز. بۇل دەگەنٸمٸز — ۇلتىمىزدى دا جاڭا دەرەجەگە كٶتەرٸپ جاتىرمىز دەگەن سٶز.

پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ تاراز ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ كەزدەسۋدە ۇلتتىق يدەيا تۋرالى قاداپ تۇرىپ, ٶتە دەل ايتتى: «بٸزدٸڭ ۇلتتىق يدەيامىز – تەۋەلسٸزدٸك, تەۋەلسٸزدٸكتٸ ساقتاپ قالۋ جەنە ۇلتتىڭ دەرەجەسٸن كٶتەرۋ… ەندٸگٸ ەڭ قاستەرلٸ مٸندەتٸمٸز – تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاپ الۋ بار دا, سول تەۋەلسٸزدٸكتٸ ساقتاپ, باياندى ەتۋ. ٶز مەملەكەتتٸلٸگٸن, ٶز جەر اۋماعىن ساقتاپ قالعان مەملەكەت قانا ناعىز مەملەكەت بولادى. وسى ٷش مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە تٷپكٸ يدەيامىز بولۋى كەرەك». («ەگەمەن قازاقستان»-2005 جىل, 26 سەۋٸر).

ٷشٸنشٸسٸ — ۇلتتىق مٷددە. بۇل بٷگٸنگٸ تٸرشٸلٸك پەن كەلەشەك ٶمٸردٸڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸنەن تۋىندايدى. سول سەبەپتٸ مۇندا ەتنيكالىق تا, مەملەكەتتٸك تە مٷددە قاتار جٷرەدٸ. سەبەبٸ بٸز ەندٸ ادامزات ٶركەنيەتٸنەن قالماۋعا تيٸسپٸز. ونىڭ وزىق ويلارى مەن جەتٸستٸكتەرٸن تٷگەل يگەرٸپ, پايدالانا بٸلۋٸمٸز كەرەك. بۇل ٷشٸن ەڭ ەۋەلٸ قازاق ۇلتىن جاڭا دەرەجەگە كٶتەرۋ كەرەك. ەندٸ قازاق — دالا حالقى ەمەس, قالا ۇلتى بولىپ, بٷتٸندەي اگرارلىقتان گٶرٸ يندۋسترييالىق مەملەكەت قۇرۋعا مٸندەتتٸ. قازٸرگٸ مەملەكەتٸمٸزدە وسى باعىتتا ٷلكەن باعدارلاما جاسالىپ, پرەزيدەنت تە, ٷكٸمەت تە ەلدٸڭ يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ جولىنا تٷسۋٸن قاتتى قاداعالاپ وتىرۋى — ۇلتتىق مٷددەنٸ كٶزدەگەندٸك. ەگەر بۇل باعدارلاما ويداعىداي جٷزەگە اساتىن بولسا, قازاقستان تەك اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸ مەن شيكٸزات ٶندٸرەتٸن ەل قاتارىنان شىعار ەدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە قازاق ۇلتى مٷلدە جاڭا ساپاعا, سيپاتقا كٶشەر ەدٸ, ال مۇنىڭ ٶزٸ مەملەكەتٸمٸزدٸ يندۋسترييالى سىرتقى وزىق ەلدەرمەن بەسەكەگە تٷسە الاتىن ٶنٸم شىعارىپ, ەلەمدٸك رىنوكتا دا ٶز ورنىن الاتىن مەملەكەتكە اينالدىرارى كٷمەنسٸز.

ەندٸگٸ تاعى بٸر ٷلكەن مٷددە — قازاقستاندى ۇلتتىق مەملەكەت ەتۋ. بٷكٸل ٶركەنيەتتٸ ەلدەر وۋ-باستا ۇلتتىق مەملەكەت بولىپ قۇرىلعان جەنە سول ەتنيكالىق ۇلت نەگٸزٸندەگٸ مەملەكەت بولىپ دامىپ كەلە جاتىر. (انگلييا, گەرمانييا, فرانتسييا, يتالييا, بەلگييا, رەسەي ت.ب. الساڭىز دا, ٸشٸندە قانشاما ەتنوس كٶپ بولسا دا, ٶزدەرٸنٸڭ ەتنيكالىق ۇلت رەتٸندەگٸ مەملەكەتتٸگٸن ساقتاۋدا). ۇلتتىق سيپاتتا قۇرىلعان مەملەكەت تەك ەرتە زاماندا عانا بولعان قۇبىلىس ەمەس. حح عاسىردا ازاتتىق العان ازييا مەن افريكاداعى حالىقتاردىڭ كٶبٸسٸ ۇلتتىق مەملەكەت قۇرعانى مەلٸم. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن قايتا قۇرىلعان يزرايل مەملەكەتٸ دە تازا ۇلتتىق نەگٸزدە پايدا بولدى ەمەس پە? ولاي بولسا, بٷگٸنگٸ زاماندا ۇلتتىق مەملەكەت بولمايدى دەپ ايتۋعا بولماس. مۇنى تمد كەڭٸستٸگٸندە پايدا بولعان مەملەكەتتەردٸڭ تەجٸريبەسٸنەن دە كٶرۋگە بولادى. ۇلتتىق مەملەكەت تەك بٸر عانا ۇلتتان تۇرمايدى. ەلەمدە بٸر عانا ۇلتتان تۇراتىن مەملەكەت كەمدە-كەم. ەسٸرەسە, ٷلكەن جەنە دامىعان مەملەكەتتەردە كٶپتەگەن ۇلت ٶكٸلدەرٸ تۇرادى, بٸراق سول مەملەكەتتەر ۇلتتىق مەملەكەت بولىپ سانالادى. راس, امەريكا مەن اۆسترالييا قۇرلىقتارىنداعى كەيبٸر مەملەكەتتەر مۇنداي جاعدايدا ەمەس. الايدا, ول مەملەكەتتەردٸڭ وتارلىق نەگٸزدە پايدا بولعانىن ەسكەرۋ كەرەك. اتالعان قۇرلىقتاردىڭ ٶز جۇرتىن قىرىپ-جويىپ, شەتتەن كەلگەندەر ٷستەمدٸك ەتكەنٸ, سٶيتٸپ ەتنيكالىق ۇلتسىز مەملەكەت قۇرعاندارى تاريحتان ايان.

ولار بۇل مەسەلەدە بٸزگە ٷلگٸ بولا قويماس. قۇدايعا شٷكٸر, قازاقستاننىڭ بايىرعى جۇرتى — قازاق حالقى «مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلسە دە», ەتنيكالىق ۇلت سيپاتىن جوعالتقان جوق. قازٸر مەملەكەت قۇرىپ مەملەكەتتٸك ۇلت رەتٸندە جەر-جاھانعا تانىلىپ جاتىر. سوندىقتان, الداعى باستى ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸڭ بٸرٸ — قازاقستاندى ۇلتتىق مەملەكەتكە اينالدىرۋ. بٸراق بۇل-بٸزدە تۇراتىن باسقا ەتنوستاردىڭ مٷددەسٸن جوققا شىعارۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە, سولارمەن بٸرلەسە, جۇپتاسا وتىرىپ ٸستەلەتٸن مٸندەت. ۇلتتىق مٷددەنٸ جٷزەگە اسىرۋ — ٶركەنيەتتٸ, دەموكراتييالىق جولدارمەن, كەلٸسٸمدٸ ٸس-شارالار ارقىلى بولماق. بۇل ٸستە مەملەكەتتٸك ساياساتپەن قاتار عىلىم مەن ەدەبيەتتٸڭ, ٶنەر مەن مەدەنيەتتٸڭ دە رٶلٸ ٷلكەن. ولار ۇلتقا, ۇلتتىق يدەياعا, ۇلت مٷددەسٸنە, قوعامعا قىزمەت ەتۋگە تيٸس.

مٸنە, ابايدى ۇلتتىق يدەيا تۇرعىسىنان وقىعاندا تۋعان ويلار وسىلار.

 قاسقاباسوۆ س.ا.

ۇلت پورتالى

پايدالانعان ەدەبيەتتەر:

1. اباي. شىعارمالارىنىڭ ەكٸ تومدىق تولىق جيناعى. ا., 1995, 1-توم
2. اباي. شىعارمالارىنىڭ ەكٸ تومدىق تولىق جيناعى. ا., 1995, 2-توم