Abai sózinen úlken-kishi birdei oi túiip, sabaq alsa igi. M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýniversitetiniń professory, pedagogika ǵylymdarynyń doktory Abat Qydyrshaev osyndai oi-tolǵamymen bólisti, dep habarlaidy QazAqparat.
Onyń aitýynsha, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev «Abai – rýhani reformator» maqalasynda tamasha dástúrdiń jalǵasy retinde máńgilik Abai murasy haqynda tyń oilarǵa kezek berip, tuǵyrly tulǵanyń týyndylarynan tereń tálim alýdy basa aitady.
Memleket basshysy: «Abaidyń rýhyna taǵyzym etý - onyń qaǵidalaryn ustaný, amanatyna adal bolý. Sonda ǵana jas urpaqtyń sanasyna qasterli qundylyqtardy sińiremiz... Ásirese, qazirgi Qazaqstan qoǵamyn Abaidyń rýhani ustanymyna sai damytý asa mańyzdy», - dep atap ótti.
Ǵalymnyń paiymdaýynsha, búgingi ózekti máseleniń biri - Abai syndy ǵulamanyń tereń de tuńǵiyq oilaryn erkin túsiný, boiǵa sińirý úshin jańa urpaqqa durys túsinikteme berý qajettigi. Kemeńger oishyldyń rýhani mol murasyn búgingi, keiingi jańa urpaqqa uǵyndyrý - paryz is. Prezident atalǵan maqalasynda Abai iliminiń búgingi tirshilik-tynysymyzben dál de dóp keler baǵyttar sapyna bilim-ilim igerýdi qosady, ulttyq qundylyqtarǵa baýlýǵa jiti qaraýǵa aktsent berip, jańa kásipti násip kózi turǵysynda tanyp, yntymaq-birlik máselesin kózden de, kóńilden de tasa etpeýdi airyqsha aitady.
Memleket basshysy Abai syndy aqylgói darabozymyzdyń joǵaryda atalǵan tustarǵa oily kózqaraspen qaraǵanyn eske sala kelip, kúlli álemdi aqyl - oi men parasatty paiym arqyly ǵana moiyndatar zaman talabyna sáikes bilimdi intellektýaldy ult qalyptastyrý birden - bir aiqyn meje bolaryn negizdeidi. Óskeleń urpaqqa durys baǵyt berip, arlylyqqa baýlýdy, búgingi básekelestik zamanynda ár qazaqtyń eńbekqorlyq tanytýyn, óner igerýge kelgende óz isiniń sheberi bolýyn, tatýlyqty tý etýin nazarǵa usynady. «Abai ónegesiniń quny dáýir almasqan saiyn artpasa, kemimeidi. Ol barshaǵa túsinikti ári kúlli adamzatqa ortaq. Onyń qara óleń bolyp órilgen jáne qara sóz bolyp tógilgen oralymdy oilary áli kúnge deiin ómirlik baǵdar bolyp keledi» deýi - taza shyndyq. Máselen, ǵulama Abaidyń 45 qara sóziniń árqaisysynyń ózindik salmaq-ólshemi bary anyq. Oishyl Abai 15- qara sózinde: «Eger de esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúnine bir mártebe, bolmasa jumasyna bir, eń bolmasa aiyna bir ózińnen óziń esep al! Sol aldyńǵy esep alǵannan bergi ómirdi qalai ótkizdiń eken, ne bilimge, ne ahiretke, ne dúniege jaramdy, kúnińdi óziń ókinbestei qylyqpen ótkizippisiń? Joq, bolmasa, ne qylyp ótkizgenińdi óziń de bilmei qalyppysyń?» - dep jazady. Danyshpan Abai babamyz ózinen keiingi urpaqqa, búgingi siz ben bizge bul oily tujyrymyn nege aitty? Ǵulama Abai sóziniń qundylyǵy nede? Oishyl Abai aqyldy men aqylsyzdyń belgili bir parqy bar-aý dep bastaidy sózin. Pendeniń qyzyqpasqa sharasy bar ma? Sol qyzyqty izdegen kezi de umytylmastai este qalmaq. Esti adam oryndy iske qyzyqpaq, qumarlanbaq, osy jolda izdenis tanytpaq. Ony estigen qulaq qýanbaq, kóńil súisinbek. Oryndy iske jumsaǵan ómir de ókinishsiz. Al eser bolsa, ornyqty ornyn taba almai, nebir baiansyz, baǵasyz, quny kók tiyn qadirsiz nársege qyzyǵyp, qumarlanyp, ómiriniń qyzyqty da qymbatty shaǵyn itqorlyqpen ótkizbek. Keiin ókirip ókingennen ne paida? Jastyqta maǵynasyz qyzyq qýyp, kisimsip kerdeńdep júrgende, jastyǵy tozbastai, býyny bosamastai kólbeńdep júrgende, kúnderdiń kúninde aldamshy qyzyq sońynda botadai bos tairańdap júrgende moiny qatyp, býyny quryp qur lepirme qyzyqqýǵyshtyq boiyn dendep alyp, endigi kezekte igi talapqa qairat qylýǵa jaramsyz bolyp qalmaq. Sondai-aq ár nársege qyzyqpaqtyq, qumarlyq dertke ainalmaq. Bul sekildi dert boiǵa mastyq uialatpaq. Ár nársege ushyp-qona qyzyǵý, qumarlaný dertinen týyndar jastyqqa tán mastyq aqyl kózin bailamaq, aqyl sózin tyńdaýǵa múmkindik bermestei kúige ushyratpaq. Osy mezette estiler esi shyqpai, aqyldy qoldan jibermei, boiyn synatpai júrip izdenedi eken. Al eser er-toqymyn tastai qashyp, bórkiniń qaida qalǵanyn bilmei, eki kózi alaqtap, yshqyr-baýyna ie bola almai, jyndy kisishe dalaqtap shaba berýdi biledi eken. Qudaiym-aý, bul degeniń - jónsizdi jónge salar, kisilikke baýlyr, jóndini parasatty dańǵyl jolǵa salar, tulǵalyqqa biikteter danyshpandyq boljam-paiym ǵoi! Osy tusta jastarymyz oilansa et-ti.
«Prezident maqalasynda aitylǵan naǵyz qazaq Abai murasyn órkenietti elderge juǵysty etý, tanytý, Abai akademiiasynynyń qurylýy, «Abaitaný» kýrsyn tereńdete oqytý, «Abaitaný» oqýlyǵy men hrestomatiiasyn jańasha filosofiialyq jáne saiasi ustanym negizinde ázirleý máseleleri, ainalyp kelgende, siz ben bizdi Abai ǵulamany qazirgi ulttyq sanany jańǵyrtý jolyndaǵy birden-bir rýhani reformator retinde dáriptep nasihattaýǵa mindetteri sózsiz. Demek, kemeńger Abai – birtutas tulǵa. Abai - oi alyby. Abai ulylyǵy - mol rýhani murasy arqyly kúlli bolmys zańdylyǵyn birtutas tolyq qamtýynda, kóktegi Temirqazyq juldyzyndai ómirimizdiń adastyrmas mejesi bola alýynda. Abai mektebi - taǵylymdy ómir mektebi. Sol sebepten de, Abaidyń hakimdik taǵylymy shoǵyrlanǵan qarasózderindegi túbi tereń túidekti túiinderi kókeige qonady, kóńilge jaǵady. Endigi kezekte Abaidyń hakimdik murasynan, nárli rýhani bulaǵynan halyqtyń sýsynyn meilinshe qandyrýdy árkez jadymyzda toqyp, este ustaýymyz kerek. Eger de adam maqsatyna rýhani jaǵynan ózin-ózi jetildirý arqyly jetedi desek, kimde-kim áýeli bilim alý arqyly bilmestikten arylý qajet. Osy arnaǵa basa aktsent bersek, árkimniń óz baqytyn ózi jasaýy kámil. Endeshe, Abai - rýhani bai adamnyń modelin usynýshy», - deidi Abat Satybaiuly.
Qysqasy, Abai ilimi - kúlli adamzatqa ortaq rýhani ilim. Abai murasy - adamzatqa qajetti asyl qazyna. Bir ǵajaby, osynshama baǵa jetpes rýhani nurdyń qadir-qasietin tani bilgen ulttyń tekti tulǵalary sapynan Muhtar Áýezov abaitaný ǵylymynyń irgetasyn qalasa, Álihan Bókeihanov tuńǵysh ret sonaý «Semipalatinskii listok» gazetinde Abai dúnietanymyna barlaý jasasa, Ahmet Baitursynuly «Abaidy qazaq balasy tegis tanyp, tegis bilý kerek» degen. Ult sańlaqtarynyń biri Mirjaqyp Dýlatov: «Bálki, munan keiin Abaidan úzdik artyq aqyndar, jazýshylar shyǵar, biraq eń joǵarǵy, ardaqty oryn Abaidiki, qazaq halqyna sáýle berip, alǵashqy aitqan jaryq juldyz - Abai», - dese, rýhani biik deńgeili aqyn Maǵjan Jumabaev: «Shyn hakim, sóziń asyl baǵa jetpes, Bir sóziń myń jyl júrse dámi ketpes», - dep aqyn bolmysyn joǵary baǵalaǵan. Al batys óńirinen shyqqan qazaq ádebiettaný iliminiń tuńǵysh professory Qajym Jumaliev Abaitaný ǵylymynyń alǵashqy sara da dara jolyn bastap bergen-di. Demek, Abaidyń rýhani murasyn meńgerý - búgingi zamanaýi ózekti másele. Bizdińshe, Abaidyń rýhani murasy tulǵanyń taǵdyryn ózgertedi. Abaidyń rýhani murasy - tulǵany túzetýdiń, tulǵany túletýdiń tuǵyry. Ult ustazy Abai syndy ǵulamanyń ozyq shákirti Shákárim Qudaiberdiuly aitpai ma: «Oiyńdy túze, sózińe ainalady. Sózińdi túze, isińe ainalady. Isińdi túze, ádetińe ainalady. Ádetińdi túze, minezińe ainalady. Al mineziń - seniń taǵdyryń» dep.
«Olai bolsa, Prezidentimiz aitqandai, rýhani kemeldilik jolynda oiymyzdyń ý bolmaýyn, sózimizdiń sý bolmaýyn, úmitimizdiń bý bolmaýyn tilelik! Ol úshin Abaidy oqiyq! Iá, qazaq halqynyń birtýar dúldúl aqyny Sultanmahmut Toraiǵyrovtyń «Abaidy oqy, tańyrqa, basyńdy shaiqa!..» degenindei, Abaidy tańyrqai tamsana oqylyq, súisine oqyp basymyzdy shaiqalyq! Jańa jas býyndy osyǵan baýlylyq!», dep túiindedi oiyn ǵalym.
