اباي سٶزٸنەن ٷلكەن-كٸشٸ بٸردەي وي تٷيٸپ, ساباق السا يگٸ. م.ٶتەمٸسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابات قىدىرشاەۆ وسىنداي وي-تولعامىمەن بٶلٸستٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ «اباي – رۋحاني رەفورماتور» ماقالاسىندا تاماشا دەستٷردٸڭ جالعاسى رەتٸندە مەڭگٸلٸك اباي مۇراسى حاقىندا تىڭ ويلارعا كەزەك بەرٸپ, تۇعىرلى تۇلعانىڭ تۋىندىلارىنان تەرەڭ تەلٸم الۋدى باسا ايتادى.
مەملەكەت باسشىسى: «ابايدىڭ رۋحىنا تاعىزىم ەتۋ - ونىڭ قاعيدالارىن ۇستانۋ, اماناتىنا ادال بولۋ. سوندا عانا جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا قاستەرلٸ قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرەمٸز... ەسٸرەسە, قازٸرگٸ قازاقستان قوعامىن ابايدىڭ رۋحاني ۇستانىمىنا ساي دامىتۋ اسا ماڭىزدى», - دەپ اتاپ ٶتتٸ.
عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, بٷگٸنگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ - اباي سىندى عۇلامانىڭ تەرەڭ دە تۇڭعيىق ويلارىن ەركٸن تٷسٸنۋ, بويعا سٸڭٸرۋ ٷشٸن جاڭا ۇرپاققا دۇرىس تٷسٸنٸكتەمە بەرۋ قاجەتتٸگٸ. كەمەڭگەر ويشىلدىڭ رۋحاني مول مۇراسىن بٷگٸنگٸ, كەيٸنگٸ جاڭا ۇرپاققا ۇعىندىرۋ - پارىز ٸس. پرەزيدەنت اتالعان ماقالاسىندا اباي ٸلٸمٸنٸڭ بٷگٸنگٸ تٸرشٸلٸك-تىنىسىمىزبەن دەل دە دٶپ كەلەر باعىتتار ساپىنا بٸلٸم-ٸلٸم يگەرۋدٸ قوسادى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا باۋلۋعا جٸتٸ قاراۋعا اكتسەنت بەرٸپ, جاڭا كەسٸپتٸ نەسٸپ كٶزٸ تۇرعىسىندا تانىپ, ىنتىماق-بٸرلٸك مەسەلەسٸن كٶزدەن دە, كٶڭٸلدەن دە تاسا ەتپەۋدٸ ايرىقشا ايتادى.
مەملەكەت باسشىسى اباي سىندى اقىلگٶي دارابوزىمىزدىڭ جوعارىدا اتالعان تۇستارعا ويلى كٶزقاراسپەن قاراعانىن ەسكە سالا كەلٸپ, كٷللٸ ەلەمدٸ اقىل - وي مەن پاراساتتى پايىم ارقىلى عانا مويىنداتار زامان تالابىنا سەيكەس بٸلٸمدٸ ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ بٸردەن - بٸر ايقىن مەجە بولارىن نەگٸزدەيدٸ. ٶسكەلەڭ ۇرپاققا دۇرىس باعىت بەرٸپ, ارلىلىققا باۋلۋدى, بٷگٸنگٸ بەسەكەلەستٸك زامانىندا ەر قازاقتىڭ ەڭبەكقورلىق تانىتۋىن, ٶنەر يگەرۋگە كەلگەندە ٶز ٸسٸنٸڭ شەبەرٸ بولۋىن, تاتۋلىقتى تۋ ەتۋٸن نازارعا ۇسىنادى. «اباي ٶنەگەسٸنٸڭ قۇنى دەۋٸر الماسقان سايىن ارتپاسا, كەمٸمەيدٸ. ول بارشاعا تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ كٷللٸ ادامزاتقا ورتاق. ونىڭ قارا ٶلەڭ بولىپ ٶرٸلگەن جەنە قارا سٶز بولىپ تٶگٸلگەن ورالىمدى ويلارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶمٸرلٸك باعدار بولىپ كەلەدٸ» دەۋٸ - تازا شىندىق. مەسەلەن, عۇلاما ابايدىڭ 45 قارا سٶزٸنٸڭ ەرقايسىسىنىڭ ٶزٸندٸك سالماق-ٶلشەمٸ بارى انىق. ويشىل اباي 15- قارا سٶزٸندە: «ەگەر دە ەستٸ كٸسٸلەردٸڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كٷنٸنە بٸر مەرتەبە, بولماسا جۇماسىنا بٸر, ەڭ بولماسا ايىنا بٸر ٶزٸڭنەن ٶزٸڭ ەسەپ ال! سول الدىڭعى ەسەپ العاننان بەرگٸ ٶمٸردٸ قالاي ٶتكٸزدٸڭ ەكەن, نە بٸلٸمگە, نە احيرەتكە, نە دٷنيەگە جارامدى, كٷنٸڭدٸ ٶزٸڭ ٶكٸنبەستەي قىلىقپەن ٶتكٸزٸپپٸسٸڭ? جوق, بولماسا, نە قىلىپ ٶتكٸزگەنٸڭدٸ ٶزٸڭ دە بٸلمەي قالىپپىسىڭ?» - دەپ جازادى. دانىشپان اباي بابامىز ٶزٸنەن كەيٸنگٸ ۇرپاققا, بٷگٸنگٸ سٸز بەن بٸزگە بۇل ويلى تۇجىرىمىن نەگە ايتتى? عۇلاما اباي سٶزٸنٸڭ قۇندىلىعى نەدە? ويشىل اباي اقىلدى مەن اقىلسىزدىڭ بەلگٸلٸ بٸر پارقى بار-اۋ دەپ باستايدى سٶزٸن. پەندەنٸڭ قىزىقپاسقا شاراسى بار ما? سول قىزىقتى ٸزدەگەن كەزٸ دە ۇمىتىلماستاي ەستە قالماق. ەستٸ ادام ورىندى ٸسكە قىزىقپاق, قۇمارلانباق, وسى جولدا ٸزدەنٸس تانىتپاق. ونى ەستٸگەن قۇلاق قۋانباق, كٶڭٸل سٷيسٸنبەك. ورىندى ٸسكە جۇمساعان ٶمٸر دە ٶكٸنٸشسٸز. ال ەسەر بولسا, ورنىقتى ورنىن تابا الماي, نەبٸر بايانسىز, باعاسىز, قۇنى كٶك تيىن قادٸرسٸز نەرسەگە قىزىعىپ, قۇمارلانىپ, ٶمٸرٸنٸڭ قىزىقتى دا قىمباتتى شاعىن يتقورلىقپەن ٶتكٸزبەك. كەيٸن ٶكٸرٸپ ٶكٸنگەننەن نە پايدا? جاستىقتا ماعىناسىز قىزىق قۋىپ, كٸسٸمسٸپ كەردەڭدەپ جٷرگەندە, جاستىعى توزباستاي, بۋىنى بوساماستاي كٶلبەڭدەپ جٷرگەندە, كٷندەردٸڭ كٷنٸندە الدامشى قىزىق سوڭىندا بوتاداي بوس تايراڭداپ جٷرگەندە موينى قاتىپ, بۋىنى قۇرىپ قۇر لەپٸرمە قىزىققۋعىشتىق بويىن دەندەپ الىپ, ەندٸگٸ كەزەكتە يگٸ تالاپقا قايرات قىلۋعا جارامسىز بولىپ قالماق. سونداي-اق ەر نەرسەگە قىزىقپاقتىق, قۇمارلىق دەرتكە اينالماق. بۇل سەكٸلدٸ دەرت بويعا ماستىق ۇيالاتپاق. ەر نەرسەگە ۇشىپ-قونا قىزىعۋ, قۇمارلانۋ دەرتٸنەن تۋىندار جاستىققا تەن ماستىق اقىل كٶزٸن بايلاماق, اقىل سٶزٸن تىڭداۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەستەي كٷيگە ۇشىراتپاق. وسى مەزەتتە ەستٸلەر ەسٸ شىقپاي, اقىلدى قولدان جٸبەرمەي, بويىن سىناتپاي جٷرٸپ ٸزدەنەدٸ ەكەن. ال ەسەر ەر-توقىمىن تاستاي قاشىپ, بٶركٸنٸڭ قايدا قالعانىن بٸلمەي, ەكٸ كٶزٸ الاقتاپ, ىشقىر-باۋىنا يە بولا الماي, جىندى كٸسٸشە دالاقتاپ شابا بەرۋدٸ بٸلەدٸ ەكەن. قۇدايىم-اۋ, بۇل دەگەنٸڭ - جٶنسٸزدٸ جٶنگە سالار, كٸسٸلٸككە باۋلىر, جٶندٸنٸ پاراساتتى داڭعىل جولعا سالار, تۇلعالىققا بيٸكتەتەر دانىشپاندىق بولجام-پايىم عوي! وسى تۇستا جاستارىمىز ويلانسا ەت-تٸ.
«پرەزيدەنت ماقالاسىندا ايتىلعان ناعىز قازاق اباي مۇراسىن ٶركەنيەتتٸ ەلدەرگە جۇعىستى ەتۋ, تانىتۋ, اباي اكادەميياسىنىنىڭ قۇرىلۋى, «ابايتانۋ» كۋرسىن تەرەڭدەتە وقىتۋ, «ابايتانۋ» وقۋلىعى مەن حرەستوماتيياسىن جاڭاشا فيلوسوفييالىق جەنە ساياسي ۇستانىم نەگٸزٸندە ەزٸرلەۋ مەسەلەلەرٸ, اينالىپ كەلگەندە, سٸز بەن بٸزدٸ اباي عۇلامانى قازٸرگٸ ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ جولىنداعى بٸردەن-بٸر رۋحاني رەفورماتور رەتٸندە دەرٸپتەپ ناسيحاتتاۋعا مٸندەتتەرٸ سٶزسٸز. دەمەك, كەمەڭگەر اباي – بٸرتۇتاس تۇلعا. اباي - وي الىبى. اباي ۇلىلىعى - مول رۋحاني مۇراسى ارقىلى كٷللٸ بولمىس زاڭدىلىعىن بٸرتۇتاس تولىق قامتۋىندا, كٶكتەگٸ تەمٸرقازىق جۇلدىزىنداي ٶمٸرٸمٸزدٸڭ اداستىرماس مەجەسٸ بولا الۋىندا. اباي مەكتەبٸ - تاعىلىمدى ٶمٸر مەكتەبٸ. سول سەبەپتەن دە, ابايدىڭ حاكٸمدٸك تاعىلىمى شوعىرلانعان قاراسٶزدەرٸندەگٸ تٷبٸ تەرەڭ تٷيدەكتٸ تٷيٸندەرٸ كٶكەيگە قونادى, كٶڭٸلگە جاعادى. ەندٸگٸ كەزەكتە ابايدىڭ حاكٸمدٸك مۇراسىنان, نەرلٸ رۋحاني بۇلاعىنان حالىقتىڭ سۋسىنىن مەيلٸنشە قاندىرۋدى ەركەز جادىمىزدا توقىپ, ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. ەگەر دە ادام ماقساتىنا رۋحاني جاعىنان ٶزٸن-ٶزٸ جەتٸلدٸرۋ ارقىلى جەتەدٸ دەسەك, كٸمدە-كٸم ەۋەلٸ بٸلٸم الۋ ارقىلى بٸلمەستٸكتەن ارىلۋ قاجەت. وسى ارناعا باسا اكتسەنت بەرسەك, ەركٸمنٸڭ ٶز باقىتىن ٶزٸ جاساۋى كەمٸل. ەندەشە, اباي - رۋحاني باي ادامنىڭ مودەلٸن ۇسىنۋشى», - دەيدٸ ابات ساتىبايۇلى.
قىسقاسى, اباي ٸلٸمٸ - كٷللٸ ادامزاتقا ورتاق رۋحاني ٸلٸم. اباي مۇراسى - ادامزاتقا قاجەتتٸ اسىل قازىنا. بٸر عاجابى, وسىنشاما باعا جەتپەس رۋحاني نۇردىڭ قادٸر-قاسيەتٸن تاني بٸلگەن ۇلتتىڭ تەكتٸ تۇلعالارى ساپىنان مۇحتار ەۋەزوۆ ابايتانۋ عىلىمىنىڭ ٸرگەتاسىن قالاسا, ەليحان بٶكەيحانوۆ تۇڭعىش رەت سوناۋ «سەميپالاتينسكيي ليستوك» گازەتٸندە اباي دٷنيەتانىمىنا بارلاۋ جاساسا, احمەت بايتۇرسىنۇلى «ابايدى قازاق بالاسى تەگٸس تانىپ, تەگٸس بٸلۋ كەرەك» دەگەن. ۇلت ساڭلاقتارىنىڭ بٸرٸ مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ: «بەلكي, مۇنان كەيٸن ابايدان ٷزدٸك ارتىق اقىندار, جازۋشىلار شىعار, بٸراق ەڭ جوعارعى, ارداقتى ورىن ابايدٸكٸ, قازاق حالقىنا سەۋلە بەرٸپ, العاشقى ايتقان جارىق جۇلدىز - اباي», - دەسە, رۋحاني بيٸك دەڭگەيلٸ اقىن ماعجان جۇماباەۆ: «شىن حاكٸم, سٶزٸڭ اسىل باعا جەتپەس, بٸر سٶزٸڭ مىڭ جىل جٷرسە دەمٸ كەتپەس», - دەپ اقىن بولمىسىن جوعارى باعالاعان. ال باتىس ٶڭٸرٸنەن شىققان قازاق ەدەبيەتتانۋ ٸلٸمٸنٸڭ تۇڭعىش پروفەسسورى قاجىم جۇماليەۆ ابايتانۋ عىلىمىنىڭ العاشقى سارا دا دارا جولىن باستاپ بەرگەن-دٸ. دەمەك, ابايدىڭ رۋحاني مۇراسىن مەڭگەرۋ - بٷگٸنگٸ زاماناۋي ٶزەكتٸ مەسەلە. بٸزدٸڭشە, ابايدىڭ رۋحاني مۇراسى تۇلعانىڭ تاعدىرىن ٶزگەرتەدٸ. ابايدىڭ رۋحاني مۇراسى - تۇلعانى تٷزەتۋدٸڭ, تۇلعانى تٷلەتۋدٸڭ تۇعىرى. ۇلت ۇستازى اباي سىندى عۇلامانىڭ وزىق شەكٸرتٸ شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى ايتپاي ما: «ويىڭدى تٷزە, سٶزٸڭە اينالادى. سٶزٸڭدٸ تٷزە, ٸسٸڭە اينالادى. ٸسٸڭدٸ تٷزە, ەدەتٸڭە اينالادى. ەدەتٸڭدٸ تٷزە, مٸنەزٸڭە اينالادى. ال مٸنەزٸڭ - سەنٸڭ تاعدىرىڭ» دەپ.
«ولاي بولسا, پرەزيدەنتٸمٸز ايتقانداي, رۋحاني كەمەلدٸلٸك جولىندا ويىمىزدىڭ ۋ بولماۋىن, سٶزٸمٸزدٸڭ سۋ بولماۋىن, ٷمٸتٸمٸزدٸڭ بۋ بولماۋىن تٸلەلٸك! ول ٷشٸن ابايدى وقيىق! يە, قازاق حالقىنىڭ بٸرتۋار دٷلدٷل اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ «ابايدى وقى, تاڭىرقا, باسىڭدى شايقا!..» دەگەنٸندەي, ابايدى تاڭىرقاي تامسانا وقىلىق, سٷيسٸنە وقىپ باسىمىزدى شايقالىق! جاڭا جاس بۋىندى وسىعان باۋلىلىق!», دەپ تٷيٸندەدٸ ويىن عالىم.
