Abaiǵa qatysty qazirgi tańda sóz aitqanda eń aldymen oiymyzǵa M.Dýlatovtyń «Qazaq» gazetiniń bas maqalasy retinde basylǵan «Abai» degen maqalasyndaǵy «Abaidyń ólgen kúninen qansha alystasaq rýhyna sonsha jaqyndarmyz»,- degen ataly sózi oralady. Shyndyǵynda da ýaqyt kóshi qansha alystaǵanymen de, Uly aqyn murasyna, rýhyna sonshalyqty jaqyndai bererimiz anyq. Ýaqyt keńistigindegi ǵasyrlar deńgeii mólsherimen qarasaq Abai jinaǵynyń jaryq kórgenine bir ǵasyr boldy. Endeshe tuńǵysh jinaq oqyrman qaýym nazaryna usynylǵannan beri uly aqyn murasyn, onyń dara bolmysyn, azamattyq kelbetin, mol ádebi murasyn taný, tanytý dárejemiz qandailyq deńgeide, ne istelindi, aldaǵy ýaqyttardaǵy mindetimiz qandai degen suraqtarǵa jaýap izdeýimiz búgingi kún talaby dep esepteimiz.
«Qazaqtyń bas aqyny — Abai. Onan asqan buryn-sońǵy zamanda qazaq balasynda biz biletin aqyn bolǵan joq. Aqmola, Semei oblysynda Abaidy bilmeitin adam joq,- dei kele Ahmet Baitursynov,- Abaidyń sózderi kitap bolyp basylyp shyqqansha Abaidyń aty da, sózi de Torǵai oblysyna estilmeýshi edi»,- deidi. Al, Mirjaqyp Dýlatov bolsa: «Ne shara! Qazaq ádebietiniń atasy hakiminde altyn árippen jazylarlyq Abai Shyńǵys taýynda týyp, Shyńǵys taýynda 60 jyldyq ómirin ótkizip, sol Shyńǵys taýynda óldi. Týǵanyn, jasaǵanyn, ólgenin óz eli Tobyqtydan basqa qazaqtyń kóp jeri bilmei de qaldy. Osy zamanda úsh aýyz sózdiń basyn qurai biletinderdiń jazýlary tasqa basylyp, halyqqa tarap, synǵa túsip turǵanda, Abai sózi ózi ólgennen bes jyl ótkende basyldy»,— degen edi..
Zer sala qarasaq Alash arystarynyń aitqan sózderinde úlken mán jatyr. Abai esiminiń keń qazaq saharasyna taralýyna, uly aqyn sózderiniń «kókiregi sezimdi, tili oramdy» «úlgili jas» pen sóz tanyrlyq adamyna jetýine basty sebep bolǵan — tuńǵysh jinaq ekendigi taǵy da aiqyn. Áitpese: «Maqtap otyrǵan Abaiy bizdiń Ábýbákir, Seidahmet, Aqmoldalarynmyz syqyldy bireý ǵoi dep júrdim»,- dep basyndaǵy Ahmet Baitursynuly aitqanyndai kózi ashyq Alash azamattary tolyq tani almas qalar ma edi, dál zamanynda Abai jinaǵy jaryq kórmese, aqyn óleńderi qoldaryna timese.
«1903 jyly qolyma Abai sózderi jazylǵan dápter tústi. Oqyp qarasam, basqa aqyndardyń sózindei emes. Olar sózinen basqalyǵy sonsha, áýelgi kezde jatyrqap, kópke deiin tosańsyp otyrasyń. Sózi az, maǵynasy kóp, tereń»,- deidi Abai óleńderimen alǵash tanysqan kezderi týraly taǵy da A.Baitursynuly.
«1905 jyly «Semipalatinskii listok» gazetasynda hám onan keiin Semeidegi geograficheskii obshestvonyń shyǵarǵan bir kitabynda Ǵalihan Bókeihanov Abaidyń tárjima halin jazdy, hám keshikpei kitaby basylatynyn bildirip edi. Biraq tez shyqpady. 1909 jyly Abaidyń balalary, hám inileriniń rizalyǵy, hám Ǵalihannyń yjdahatymen Abai kitaby Peterbýrgta Býraganskii baspasynda basylyp shyqty. Bul bizdiń qolymyzdaǵy kitap sol birinshi basylym»,- degen edi Mirjaqyp Dýlatov.
Mine ulylar men alyptar úndestigi! Bas baiandamada ustazym Arap Slámuly aityp ótkendei Álihan Bókeihanovtyń zor yqpal áserimen, Múrseiit Bikeulynyń marjandai ádemi jazýymen kóshirilip, Týraǵul men Kákitaidyń qurastyrýymen jaryq kórgen tuńǵysh jinaq týraly pikir aitqan Ahmet, Mirjaqyptardyń Abaimen taǵy da bir rýhani úndestigi, ortaq sabaqtastyq — olardyń shyǵarmalarynyń qalyń kópshilikke bir jylda taralýy edi. 1909 jyly, iaǵni budan júz jyl buryn Abai jinaǵy jaryq kórgen kezde Ahmet Baitursynovtyń «Qyryq mysaly» Sankt-Peterbýrgte, M.Dýlatovtyń «Oian qazaǵy» Ýfa qalasynda baspadan jeke-jeke basylyp shyqqan edi.
Bul halqymyzdyń rýhani ómirindegi, mádeni tarihyndaǵy, ádebiet aidynyndaǵy erekshe bir baǵaly oqiǵa ekendigin eshkim de joqqa shyǵara almas. Qazirgi zamanda Abai ulylyǵyn, hakimdigi men kemeńgerligin barsha adamzat tanyp bilgen shaqta, onyń 1909 jyly shyqqan tuńǵysh jinaǵynyń qazaq halqy mádenietiniń tarihyndaǵy sarqylmas ǵajaiyp bastaý bulaǵy bolǵandyǵyn tereń de aiqyn sezinemiz.
Abai jinaǵynyń jaryq kórýine qaltqysyz qamqorlyq jasaǵan úlken ekonomist — ǵalym, ádebietshi-tarihshy, jalyndy pýblitsist, sheber aýdarmashy, alash arysy Álihan Bókeihanov basty nazaryn qazaq halqynyń tarihy men mádenietine arnaǵan. 1903 jyly Peterbýrgta belgili ǵalym Semenov-Tian-Shanskii men akademik V.I.Lamanskiidiń redaktsiiasymen jaryq kórip kele jatqan «Rossiia. Polnoe geograficheskoe opisanie nashego Otechestva» atty kóp tomdy eńbektiń 18 tomy «Kirgizskii krai» degen ataýmen qazaq tarihyna arnalyp shyǵady. Mine osy kitaptyń «Naselenie» dep atalǵan ekinshi bólimin Álihan Bókeihanov jazýǵa qatysqan. Onda qazaq halqynyń ózindik ereksheligi, ótken tarihy men tanymy, mádenieti týraly, mol aýyz ádebieti jaýharlaryn, jekelegen aqyndardy aita kele Abaiǵa airyqsha toqtalady. Abaidy jańa ádebiettiń kóshbasshysy retinde baǵalaidy. Belgili abaitanýshy ǵalym Qaiym Muhamedhanovtyń sózimen aitsaq: «Abaidyń kózi tirisinde ony orystyń oqyrman qaýymyna tuńǵysh ret tanystyrǵan adam — Álihan Bókeihanov»
«Semipalatinskii oblastnye vedomosti» gazetiniń 1904 jylǵy 8 sanynda ótken jylǵy, iaǵni 1903 jylǵy Semei oblysynyń statistika komitetiniń atqarǵan isteri týraly esebi jariialanǵan. Mine, osy esepte Komitettiń tolyq músheleriniń ishinde Abai men Álihannyń esimderi qatar atalady. Sonymen qatar 1914 jyly Mihaelis qaitys bolǵandaǵy qazanamada «Qazaqtyń jalǵyzy, aqyny Abaidy týra jolǵa salǵan osy Mihaelis edi. Abai óle-ólgenshe «meniń kózimdi ashqan, maǵan jany ashyrlyq qylǵan Mihaelis edi» dep aityp otyratyn edi»,-deýi Abai men Álihannyń jaqyn tanys bolǵandyǵynyń aiqyn dáleli.
Bul sabaqtastyqtyń tamyryn budan erte jyldardan izdesek, 1889 jyly «Dala ýalaiatynyń gazetinde» shyqqan maqalasynda: «…Qazaq halqynyń óz aldyna óleńderi bar. Kim bilmeidi: qazaqtyń aqyndary Shortanbaidy, Shójeni, Orynbaidy, Naiman balany, Sherniiazdy… Qunanbaidy hám hairilaryn Qazaqtarǵa osy aqyndardyń qaisysynyń sózi kúshti ekenin bildirýge jón bar ma!?»,- deidi. Bul rette gazet redaktsiiasy Abaidy jazarda ákesiniń esimin keltirip jibergeni aiqyn.
Qaiym Muhamedhanuly Bókeihanovtyń Abaimen, onyń Turaǵul, Kákitai, Shákárim siiaqty týystarymen, Kókbai, Muqa syndy shákirtterimen tanystyǵyn 1899 jyly onyń Sherbina ekspeditsiiasynyń bir múshesi bolyp qazaq dalasyn zertteýge shyqqan kezinen bastaidy.
Olardyń tanystyǵy naqty qai jyldan bastalǵany, neshe ret kezdeskeni anyq bolmasa da Álihannyń Abaidy súiip oqyǵandyǵy aiqyn. Ol Abai óleńderin aýzynan tastamai aityp, kóptegen ádebi zertteýlerinde aqyn sózderin mysalǵa alyp otyratyn bolǵan.
Uly aqyn dúnieden ozǵan soń «Abai (Ibrahim) Qunanbaev» degen aidarmen 1905 jyly «Semipalatinskii listok», 1906 jyly «Semipalatinskie oblastnye vedomosti» gazetterinde jáne 1907 jyly «Zapiski Semipalatinskogo Podotdela Zapadno-Sibirskogo Otdela imperatorskogo rýsskogo geograficheskogo Obshestva» atty kitapta da Abai týraly bergen alǵashqy qundy málimetteri qansha ýaqyt ótse de óz ǵylymi mánin esh joiǵan joq.
Á.Bókeihanovtyń basty armany — Abai jinaǵyn jaryqqa shyǵarý, aqyn murasyn qalyń el arasyna taratý edi. «1906 jyldyń 9 qańtarynda jazyqsyzdan-jazyqsyz tutqyndap, Pavlodar túrmesine japqan kezde, Álihannyń portfelinen Abai Qunanbaiuly óleńderi men qara sózderiniń qoljazbasy tabylǵan. Abaqtyǵa jabyǵannan keiin, kelesi kúni jazǵan aryzynda ol óleń qoljazbalarynyń quny 5000 som bolǵandyǵyn jáne ony saqtaýǵa sharalar jasaýyn ótingen»,- deidi Sultanhan Aqqulyuly.
Qorytyndylai kele, Álihan Bókeihanov — qazaq ádebiettaný ǵylymyndaǵy tuńǵysh abaitanýshy desek esh artyq aitqandyq emes.
Jandos Maǵazbekuly
«Aqiqat» jýrnaly
