ابايعا قاتىستى قازٸرگٸ تاڭدا سٶز ايتقاندا ەڭ الدىمەن ويىمىزعا م.دۋلاتوۆتىڭ «قازاق» گازەتٸنٸڭ باس ماقالاسى رەتٸندە باسىلعان «اباي» دەگەن ماقالاسىنداعى «ابايدىڭ ٶلگەن كٷنٸنەن قانشا الىستاساق رۋحىنا سونشا جاقىندارمىز»,- دەگەن اتالى سٶزٸ ورالادى. شىندىعىندا دا ۋاقىت كٶشٸ قانشا الىستاعانىمەن دە, ۇلى اقىن مۇراسىنا, رۋحىنا سونشالىقتى جاقىنداي بەرەرٸمٸز انىق. ۋاقىت كەڭٸستٸگٸندەگٸ عاسىرلار دەڭگەيٸ مٶلشەرٸمەن قاراساق اباي جيناعىنىڭ جارىق كٶرگەنٸنە بٸر عاسىر بولدى. ەندەشە تۇڭعىش جيناق وقىرمان قاۋىم نازارىنا ۇسىنىلعاننان بەرٸ ۇلى اقىن مۇراسىن, ونىڭ دارا بولمىسىن, ازاماتتىق كەلبەتٸن, مول ەدەبي مۇراسىن تانۋ, تانىتۋ دەرەجەمٸز قاندايلىق دەڭگەيدە, نە ٸستەلٸندٸ, الداعى ۋاقىتتارداعى مٸندەتٸمٸز قانداي دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەۋٸمٸز بٷگٸنگٸ كٷن تالابى دەپ ەسەپتەيمٸز.
«قازاقتىڭ باس اقىنى — اباي. ونان اسقان بۇرىن-سوڭعى زاماندا قازاق بالاسىندا بٸز بٸلەتٸن اقىن بولعان جوق. اقمولا, سەمەي وبلىسىندا ابايدى بٸلمەيتٸن ادام جوق,- دەي كەلە احمەت بايتۇرسىنوۆ,- ابايدىڭ سٶزدەرٸ كٸتاپ بولىپ باسىلىپ شىققانشا ابايدىڭ اتى دا, سٶزٸ دە تورعاي وبلىسىنا ەستٸلمەۋشٸ ەدٸ»,- دەيدٸ. ال, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ بولسا: «نە شارا! قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ اتاسى حاكٸمٸندە التىن ەرٸپپەن جازىلارلىق اباي شىڭعىس تاۋىندا تۋىپ, شىڭعىس تاۋىندا 60 جىلدىق ٶمٸرٸن ٶتكٸزٸپ, سول شىڭعىس تاۋىندا ٶلدٸ. تۋعانىن, جاساعانىن, ٶلگەنٸن ٶز ەلٸ توبىقتىدان باسقا قازاقتىڭ كٶپ جەرٸ بٸلمەي دە قالدى. وسى زاماندا ٷش اۋىز سٶزدٸڭ باسىن قۇراي بٸلەتٸندەردٸڭ جازۋلارى تاسقا باسىلىپ, حالىققا تاراپ, سىنعا تٷسٸپ تۇرعاندا, اباي سٶزٸ ٶزٸ ٶلگەننەن بەس جىل ٶتكەندە باسىلدى»,— دەگەن ەدٸ..
زەر سالا قاراساق الاش ارىستارىنىڭ ايتقان سٶزدەرٸندە ٷلكەن مەن جاتىر. اباي ەسٸمٸنٸڭ كەڭ قازاق ساحاراسىنا تارالۋىنا, ۇلى اقىن سٶزدەرٸنٸڭ «كٶكٸرەگٸ سەزٸمدٸ, تٸلٸ ورامدى» «ٷلگٸلٸ جاس» پەن سٶز تانىرلىق ادامىنا جەتۋٸنە باستى سەبەپ بولعان — تۇڭعىش جيناق ەكەندٸگٸ تاعى دا ايقىن. ەيتپەسە: «ماقتاپ وتىرعان ابايى بٸزدٸڭ ەبۋبەكٸر, سەيداحمەت, اقمولدالارىنمىز سىقىلدى بٸرەۋ عوي دەپ جٷردٸم»,- دەپ باسىنداعى احمەت بايتۇرسىنۇلى ايتقانىنداي كٶزٸ اشىق الاش ازاماتتارى تولىق تاني الماس قالار ما ەدٸ, دەل زامانىندا اباي جيناعى جارىق كٶرمەسە, اقىن ٶلەڭدەرٸ قولدارىنا تيمەسە.
«1903 جىلى قولىما اباي سٶزدەرٸ جازىلعان دەپتەر تٷستٸ. وقىپ قاراسام, باسقا اقىنداردىڭ سٶزٸندەي ەمەس. ولار سٶزٸنەن باسقالىعى سونشا, ەۋەلگٸ كەزدە جاتىرقاپ, كٶپكە دەيٸن توساڭسىپ وتىراسىڭ. سٶزٸ از, ماعىناسى كٶپ, تەرەڭ»,- دەيدٸ اباي ٶلەڭدەرٸمەن العاش تانىسقان كەزدەرٸ تۋرالى تاعى دا ا.بايتۇرسىنۇلى.
«1905 جىلى «سەميپالاتينسكيي ليستوك» گازەتاسىندا ھەم ونان كەيٸن سەمەيدەگٸ گەوگرافيچەسكيي وبششەستۆونىڭ شىعارعان بٸر كٸتابىندا عاليحان بٶكەيحانوۆ ابايدىڭ تەرجٸما حالٸن جازدى, ھەم كەشٸكپەي كٸتابى باسىلاتىنىن بٸلدٸرٸپ ەدٸ. بٸراق تەز شىقپادى. 1909 جىلى ابايدىڭ بالالارى, ھەم ٸنٸلەرٸنٸڭ ريزالىعى, ھەم عاليحاننىڭ ىجداھاتىمەن اباي كٸتابى پەتەربۋرگتا بۋراگانسكيي باسپاسىندا باسىلىپ شىقتى. بۇل بٸزدٸڭ قولىمىزداعى كٸتاپ سول بٸرٸنشٸ باسىلىم»,- دەگەن ەدٸ مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ.
مٸنە ۇلىلار مەن الىپتار ٷندەستٸگٸ! باس باياندامادا ۇستازىم اراپ سلەمۇلى ايتىپ ٶتكەندەي ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ زور ىقپال ەسەرٸمەن, مٷرسەيٸت بٸكەۇلىنىڭ مارجانداي ەدەمٸ جازۋىمەن كٶشٸرٸلٸپ, تۋراعۇل مەن كەكٸتايدىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كٶرگەن تۇڭعىش جيناق تۋرالى پٸكٸر ايتقان احمەت, مٸرجاقىپتاردىڭ ابايمەن تاعى دا بٸر رۋحاني ٷندەستٸگٸ, ورتاق ساباقتاستىق — ولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ قالىڭ كٶپشٸلٸككە بٸر جىلدا تارالۋى ەدٸ. 1909 جىلى, ياعني بۇدان جٷز جىل بۇرىن اباي جيناعى جارىق كٶرگەن كەزدە احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «قىرىق مىسالى» سانكت-پەتەربۋرگتە, م.دۋلاتوۆتىڭ «ويان قازاعى» ۋفا قالاسىندا باسپادان جەكە-جەكە باسىلىپ شىققان ەدٸ.
بۇل حالقىمىزدىڭ رۋحاني ٶمٸرٸندەگٸ, مەدەني تاريحىنداعى, ەدەبيەت ايدىنىنداعى ەرەكشە بٸر باعالى وقيعا ەكەندٸگٸن ەشكٸم دە جوققا شىعارا الماس. قازٸرگٸ زاماندا اباي ۇلىلىعىن, حاكٸمدٸگٸ مەن كەمەڭگەرلٸگٸن بارشا ادامزات تانىپ بٸلگەن شاقتا, ونىڭ 1909 جىلى شىققان تۇڭعىش جيناعىنىڭ قازاق حالقى مەدەنيەتٸنٸڭ تاريحىنداعى سارقىلماس عاجايىپ باستاۋ بۇلاعى بولعاندىعىن تەرەڭ دە ايقىن سەزٸنەمٸز.
اباي جيناعىنىڭ جارىق كٶرۋٸنە قالتقىسىز قامقورلىق جاساعان ٷلكەن ەكونوميست — عالىم, ەدەبيەتشٸ-تاريحشى, جالىندى پۋبليتسيست, شەبەر اۋدارماشى, الاش ارىسى ەليحان بٶكەيحانوۆ باستى نازارىن قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸنە ارناعان. 1903 جىلى پەتەربۋرگتا بەلگٸلٸ عالىم سەمەنوۆ-تيان-شانسكيي مەن اكادەميك ۆ.ي.لامانسكييدٸڭ رەداكتسيياسىمەن جارىق كٶرٸپ كەلە جاتقان «روسسييا. پولنوە گەوگرافيچەسكوە وپيسانيە ناشەگو وتەچەستۆا» اتتى كٶپ تومدى ەڭبەكتٸڭ 18 تومى «كيرگيزسكيي كراي» دەگەن اتاۋمەن قازاق تاريحىنا ارنالىپ شىعادى. مٸنە وسى كٸتاپتىڭ «ناسەلەنيە» دەپ اتالعان ەكٸنشٸ بٶلٸمٸن ەليحان بٶكەيحانوۆ جازۋعا قاتىسقان. وندا قازاق حالقىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ, ٶتكەن تاريحى مەن تانىمى, مەدەنيەتٸ تۋرالى, مول اۋىز ەدەبيەتٸ جاۋھارلارىن, جەكەلەگەن اقىنداردى ايتا كەلە ابايعا ايرىقشا توقتالادى. ابايدى جاڭا ەدەبيەتتٸڭ كٶشباسشىسى رەتٸندە باعالايدى. بەلگٸلٸ ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ سٶزٸمەن ايتساق: «ابايدىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە ونى ورىستىڭ وقىرمان قاۋىمىنا تۇڭعىش رەت تانىستىرعان ادام — ەليحان بٶكەيحانوۆ»
«سەميپالاتينسكيي وبلاستنىە ۆەدوموستي» گازەتٸنٸڭ 1904 جىلعى 8 سانىندا ٶتكەن جىلعى, ياعني 1903 جىلعى سەمەي وبلىسىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ اتقارعان ٸستەرٸ تۋرالى ەسەبٸ جارييالانعان. مٸنە, وسى ەسەپتە كوميتەتتٸڭ تولىق مٷشەلەرٸنٸڭ ٸشٸندە اباي مەن ەليحاننىڭ ەسٸمدەرٸ قاتار اتالادى. سونىمەن قاتار 1914 جىلى ميحاەليس قايتىس بولعانداعى قازانامادا «قازاقتىڭ جالعىزى, اقىنى ابايدى تۋرا جولعا سالعان وسى ميحاەليس ەدٸ. اباي ٶلە-ٶلگەنشە «مەنٸڭ كٶزٸمدٸ اشقان, ماعان جانى اشىرلىق قىلعان ميحاەليس ەدٸ» دەپ ايتىپ وتىراتىن ەدٸ»,-دەۋٸ اباي مەن ەليحاننىڭ جاقىن تانىس بولعاندىعىنىڭ ايقىن دەلەلٸ.
بۇل ساباقتاستىقتىڭ تامىرىن بۇدان ەرتە جىلداردان ٸزدەسەك, 1889 جىلى «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتٸندە» شىققان ماقالاسىندا: «…قازاق حالقىنىڭ ٶز الدىنا ٶلەڭدەرٸ بار. كٸم بٸلمەيدٸ: قازاقتىڭ اقىندارى شورتانبايدى, شٶجەنٸ, ورىنبايدى, نايمان بالانى, شەرنييازدى… قۇنانبايدى ھەم حايريلارىن قازاقتارعا وسى اقىنداردىڭ قايسىسىنىڭ سٶزٸ كٷشتٸ ەكەنٸن بٸلدٸرۋگە جٶن بار ما!?»,- دەيدٸ. بۇل رەتتە گازەت رەداكتسيياسى ابايدى جازاردا ەكەسٸنٸڭ ەسٸمٸن كەلتٸرٸپ جٸبەرگەنٸ ايقىن.
قايىم مۇحامەدحانۇلى بٶكەيحانوۆتىڭ ابايمەن, ونىڭ تۇراعۇل, كەكٸتاي, شەكەرٸم سيياقتى تۋىستارىمەن, كٶكباي, مۇقا سىندى شەكٸرتتەرٸمەن تانىستىعىن 1899 جىلى ونىڭ ششەربينا ەكسپەديتسيياسىنىڭ بٸر مٷشەسٸ بولىپ قازاق دالاسىن زەرتتەۋگە شىققان كەزٸنەن باستايدى.
ولاردىڭ تانىستىعى ناقتى قاي جىلدان باستالعانى, نەشە رەت كەزدەسكەنٸ انىق بولماسا دا ەليحاننىڭ ابايدى سٷيٸپ وقىعاندىعى ايقىن. ول اباي ٶلەڭدەرٸن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ, كٶپتەگەن ەدەبي زەرتتەۋلەرٸندە اقىن سٶزدەرٸن مىسالعا الىپ وتىراتىن بولعان.
ۇلى اقىن دٷنيەدەن وزعان سوڭ «اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ» دەگەن ايدارمەن 1905 جىلى «سەميپالاتينسكيي ليستوك», 1906 جىلى «سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» گازەتتەرٸندە جەنە 1907 جىلى «زاپيسكي سەميپالاتينسكوگو پودوتدەلا زاپادنو-سيبيرسكوگو وتدەلا يمپەراتورسكوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا» اتتى كٸتاپتا دا اباي تۋرالى بەرگەن العاشقى قۇندى مەلٸمەتتەرٸ قانشا ۋاقىت ٶتسە دە ٶز عىلىمي مەنٸن ەش جويعان جوق.
ە.بٶكەيحانوۆتىڭ باستى ارمانى — اباي جيناعىن جارىققا شىعارۋ, اقىن مۇراسىن قالىڭ ەل اراسىنا تاراتۋ ەدٸ. «1906 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا جازىقسىزدان-جازىقسىز تۇتقىنداپ, پاۆلودار تٷرمەسٸنە جاپقان كەزدە, ەليحاننىڭ پورتفەلٸنەن اباي قۇنانبايۇلى ٶلەڭدەرٸ مەن قارا سٶزدەرٸنٸڭ قولجازباسى تابىلعان. اباقتىعا جابىعاننان كەيٸن, كەلەسٸ كٷنٸ جازعان ارىزىندا ول ٶلەڭ قولجازبالارىنىڭ قۇنى 5000 سوم بولعاندىعىن جەنە ونى ساقتاۋعا شارالار جاساۋىن ٶتٸنگەن»,- دەيدٸ سۇلتانحان اققۇلىۇلى.
قورىتىندىلاي كەلە, ەليحان بٶكەيحانوۆ — قازاق ەدەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى تۇڭعىش ابايتانۋشى دەسەك ەش ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
جاندوس ماعازبەكۇلى
«اقيقات» جۋرنالى
