Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy (DDSU) men onyń Halyqaralyq obyrdy zertteý agenttigi (IARC) álemdegi onkologiialyq aýrýlarǵa qatysty jańa boljam jariialady, dep habarlaidy ult.kz.
Sarapshylardyń aitýynsha, qazirgi úrdis saqtalsa, 2050 jylǵa qarai qaterli isiktiń jańa jaǵdailary jylyna 35 millionǵa deiin jetýi múmkin. Bul búgingi kórsetkishpen salystyrǵanda shamamen 77 paiyzǵa kóp.
Mamandar mundai ósim halyq sanynyń kóbeiýimen ǵana emes, ómir súrý uzaqtyǵynyń artýy, turǵyndardyń qartaiýy jáne ómir saltyna bailanysty qaýip faktorlarynyń keń taralýymen túsindiriledi.
Qaterli isik álemdegi eń úlken qaýipterdiń birine ainaldy
Búginde qaterli isik álem boiynsha ólim-jitimniń basty sebepteriniń biri bolyp otyr. Jyl saiyn milliondaǵan adam osy diagnozdy estip, olardyń edáýir bóligi aýrýdyń saldarynan kóz jumady.
DDSU málimetinshe, qazirgi tańda álemde jyl saiyn shamamen 20 millionnan astam adamnan qaterli isik anyqtalady. Al 2050 jylǵa qarai bul kórsetkish 35 millionǵa deiin jetýi yqtimal.
Bul degenimiz – densaýlyq saqtaý júiesine túsetin salmaqtyń aitarlyqtai artyp, emdeý shyǵyndarynyń kóbeiýi jáne kóptegen elde meditsinalyq qyzmetke degen suranystyń eselenýi.
Nelikten qaterli isik kóbeiip jatyr?
Sarapshylar onkologiialyq aýrýlardyń artýyna birneshe negizgi faktor áser etetinin aitady.
Birinshiden, álem halqynyń sany jyl saiyn ósip keledi. Sonymen qatar adamdar burynǵyǵa qaraǵanda uzaq ómir súretin bolǵandyqtan, jas ulǵaiǵan saiyn qaterli isikke shaldyǵý qaýpi de artady.
Ekinshiden, ómir salty da úlken ról atqarady. Temeki shegý, alkogoldi shamadan tys paidalaný, durys tamaqtanbaý, semizdik, qozǵalystyń azdyǵy jáne aýanyń lastanýy onkologiialyq aýrýlardyń damý qaýpin arttyratyn negizgi sebepterdiń qatarynda.
Budan bólek, adam papillomasy virýsy (HPV) men V jáne S gepatiti siiaqty keibir infektsiialar da qaterli isiktiń belgili bir túrleriniń paida bolýyna áser etýi múmkin.
Qai óńirlerde jaǵdai kúrdeli?
DDSU derekterine sáikes, onkologiialyq aýrýlardyń eń kóp bóligi Aziia qurlyǵynda tirkeledi. Bul halyq sanynyń kóptigimen bailanysty.
Al Eýropada álem halqynyń shamamen 10 paiyzy ǵana tursa da, qaterli isik diagnozdarynyń besten birinen astamy osy óńirge tiesili.
Afrika elderinde aýrýǵa shaldyqqandar sany salystyrmaly túrde az bolǵanymen, ólim kórsetkishi joǵary. Mamandar muny aýrýdyń kesh anyqtalýy, diagnostika men emdeýdiń jetkiliksizdigi jáne meditsinalyq kómektiń qoljetimsizdigimen bailanystyrady.
Eń jii kezdesetin qaterli isik túrleri
DDSU málimetinshe, er adamdar arasynda ókpe, qýyqasty bezi jáne toq ishek qaterli isigi jii anyqtalady.
Al áielder arasynda sút bezi qaterli isigi birinshi orynda tur. Odan keiin ókpe jáne toq ishek obyry jii kezdesedi.
Ókpe qaterli isigi álem boiynsha onkologiialyq aýrýlardan bolatyn ólimniń negizgi sebebi bolyp qala beredi. Sarapshylar muny temeki shegýdiń keń taralýymen jáne qorshaǵan ortanyń lastanýymen bailanystyrady.
Aýrýdyń 40 paiyzǵa jýyǵynyń aldyn alýǵa bolady
Halyqaralyq obyrdy zertteý agenttiginiń baǵalaýynsha, qaterli isiktiń shamamen 40 paiyzynyń aldyn alýǵa múmkindik bar.
Ol úshin eń aldymen temekiden tolyqtai bas tartý qajet. Sondai-aq alkogoldi shekteý, durys tamaqtaný, qalypty dene salmaǵyn saqtaý, turaqty qozǵalys pen sportpen ainalysý da qaýiptiń tómendeýine yqpal etedi.
Budan bólek, adam papillomasy virýsyna jáne V gepatitine qarsy vaktsina alý, sondai-aq skriningtik tekserýlerden ýaqytyly ótip turý aýrýdy erte anyqtap, emniń tiimdiligin arttyrady.
Qaterli isik tek densaýlyqqa ǵana emes, ekonomikaǵa da áser etedi
DDSU onkologiialyq aýrýlardyń áleýmettik jáne ekonomikalyq saldary da óte aýyr ekenin atap ótti.
Uiym júrgizgen zertteýlerge sáikes, qaterli isikpen kúresip júrgen adamdardyń edáýir bóligi emdelý barysynda qarjylyq qiyndyqtarǵa tap bolady. Sebebi kóptegen otbasy em-domǵa, dári-dármekke jáne kútimge qomaqty qarajat jumsaýǵa májbúr.
Sonymen qatar naýqastar men olardyń jaqyndary psihologiialyq kúizelisti bastan keshiredi. Sondyqtan mamandar onkologiialyq kómek tek emdeýmen shektelmei, psihologiialyq jáne áleýmettik qoldaýdy da qamtýy qajet ekenin aitady.
Sarapshylardyń úndeýi
DDSU úkimetterdi qaterli isiktiń aldyn alý baǵdarlamalaryn kúsheitýge shaqyryp otyr. Uiymnyń pikirinshe, temekige qarsy saiasatty kúsheitý, vaktsinatsiiany keńeitý, halyq arasynda durys ómir saltyn nasihattaý jáne skriningtik baǵdarlamalardy damytý aldaǵy ondaǵan jylda milliondaǵan adamnyń ómirin saqtap qalýy múmkin.
Sondai-aq barlyq elde sapaly diagnostika men zamanaýi emdeý ádisteriniń qoljetimdi bolýy asa mańyzdy.
DDSU-nyń jańa boljamy qaterli isik aldaǵy onjyldyqtarda álemdegi basty meditsinalyq máselelerdiń biri bolatynyn kórsetip otyr. Eger búginnen bastap aldyn alý sharalary kúsheitilmese, 2050 jylǵa qarai jańa jaǵdailardyń sany jylyna 35 millionǵa jetýi múmkin. Degenmen sarapshylar aýrýdyń edáýir bóliginiń aldyn alýǵa bolatynyn aityp, ár adamdy óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraýǵa jáne profilaktikalyq tekserýlerden ýaqytyly ótýge shaqyrady.
