Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq Komitetiniń 1986 jylǵy jeltoqsan aiyndaǵy Y plenýmynyń sheshimine Pavlodar oblysyndaǵy qazaq jurtshylyǵynyń narazylyǵy túrli sipatta kórinis berdi. Solai bola tura, Pavlodar oblysy memlekettik muraǵat qujattary sol kezdegi saiasi ahýaldy naqty ashyp kórsete almaidy.
Jeltoqsannyń 24-i kúni oblystyq partiia komitetiniń biýrosy ótkizilip, «Qazaqstan kompartiiasy OK-niń 1986 jyldyń 19-jeltoqsanyndaǵy «Almaty qalasyndaǵy jaǵdaiǵa bailanysty sharalar jónindegi» qaýlysyn júzege asyrý sharalary» bekitilgen. On bes tarmaqtan turatyn bul sharalarda memlekettik mekemelerdiń mindetteri men jumys josparlary belgilengen. Degenmen, Almatyda jeltoqsanshylardyń narazylyq kórsetýi bastalysymen-aq Qazaq KSR kompartiiasy OK-nen, respýblikalyq MQK-nen, IIM-nen Pavlodardaǵy partiia jáne memlekettik organdarǵa óz bailanys júieleri arqyly túrli nusqaýlar, buiryqtar berilip, olar resmi qaýly shyǵarylmai-aq, qolma-qol júzege asyryla bastaǵan dep túsingenimiz durys shyǵar.
Atyshýly Ú plenýmnyń sońy Almatyda qandai da bir tótenshe oqiǵaǵa ákep soqtyrǵanyn pavlodarlyqtar sol 17-jeltoqsan kúni-aq sezdi. Jazýshylar odaǵyndaǵy tanys qalamgerlermen habarlasý áreketimizden esh nátije shyqpady: Almatymen telefon bailanysy úzildi. Sol kezdegi ádetimizshe, «Golos Ameriki» tárizdi radiostantsiialardyń habarlaryna qulaq túrgenimizben, mańyzdy aqparat ala almadyq.
Jeltoqsannyń 17-si kúni, keshke qarai Pavlodar qalasynda qoǵamdyq tártipti qadaǵalaýshy militsiia qyzmetkerleriniń sany kóbeiip, belsendiligi arta túskeni aiqyn baiqaldy. Kelesi kúni qalanyń ortalyq alańy mańynda jáne oǵan taiaý kóshelerdiń qiylystarynda IIB qyzmetkerleri men negizinen evropalyq ulttardyń ókilderinen quralǵan jasaqshylar toptary qoǵamdyq tártipti baqylaýǵa aldy. Olar ortalyqqa qarai óz isterimen kele jatqan qazaq jastarynyń sany bir-ekeýden assa, sebep-saldarsyz toqtatyp, keiin qaitaryp turdy. Qalada tótenshe jaǵdai jariialamai, azamattardyń ulttyq belgilerine qarap, kópshilik oryndarda júrip-turýlaryna tyiym salý ia shekteý qoiý halyqaralyq jáne keńestik zańdardyń da sheńberine syimaityn. Solai bola tura, tártip saqshylary ózderiniń zańsyz is-áreketterine narazylyq bildirgen jastardy militsiianyń qalalyq, aýdandyq bólimderine kúsh qoldaný arqyly jetkizip, tergeýge alǵan, qoqan-loqy kórsetken. Baianaýyl aýdanynan Pavlodarǵa jeńil avtomashinamen óz sharýalary boiynsha kele jatqan qazaqtyń bes jigitin qalanyń kire berisindegi MAI beketinde toqtatyp, keiin qaitaryp jiberipti degen aqparat ta bar. Áýejaida Almatyǵa ushatyn ulty qazaq jolaýshylardy aviabiletterin kúni buryn alǵanyna qaramastan, saparlarynyń maqsatyn jáne ózderi jaiyndaǵy málimetterdi surap, teksergen. Sol kúnderi pavlodarlyq ónerpaz jigit Serik Talasbaevtyń «Qyzyq-ai» oiyn-saýyq keshin ótkizbek bolýy partiia men qaýipsizdik organdary qyzmetkerlerin ábigerge salǵan. Degenmen, kesh saýyqqumar kórermendermen qatar «úndemesterdiń de» kóńilinen shyǵyp, sátti ótken.
Jeltoqsannyń 18-19-y kúnderi Almatydaǵy jeltoqsanshylarǵa ún qosýdy kózdegen pavlodarlyq jastardyń belsendiligi artty jáne olarǵa qarsy tártip saqshylarynyń is-áreketteri de kúsheiip, oblystaǵy saiasi ahýal turaqsyzdana bastady. «Sovhoz-tehnikým – Pavlodar» baǵytyndaǵy jolaýshylar avtobýsy qatynasy toqtatyldy. Qalaǵa qarai jaiaý shyqqan stýdentter tobyn orta jolda militsiia qyzmetkerleri men jasaqshylar kúsh qoldaný arqyly keiin qaitarǵan. Aralaryndaǵy tartys kezinde stýdentter tártip saqshylary otyrǵan avtobýstyń tereze shynysyn taspen atyp syndyrǵan. Pavlodardaǵy montaj, esepteý-ekonomikalyq tehnikýmdarynyń stýdentteri jataqhanalardan shyǵarylmady, IIB qyzmetkerleriniń toby men MQK-niń ókilderi sol mekenjailarda túnedi. Tipti qazaq oqýshylarynyń da júris-turystary qatań baqylaýǵa alyndy. Abai atyndaǵy №10 qazaq orta mektebiniń joǵary synyp oqýshylary arasynda sabaqqa kelmei qalǵandardyń úilerine qolma-qol muǵalimder jiberildi.
Qalanyń «Kazkrai» atalatyn aýmaǵynda turatyn qazaq jastary kún bata birneshe top bolyp kóshege shyqty. Shamamen, 20–30 adamnan turatyn toptar militsiianyń jyljymaly pýnkty jaqyndaǵan kezde jan-jaqqa ydyrai qashyp, basqa jerde qaita jinaldy. Biraq qandai da bir naqty saiasi maqsatty kózdemegendikten, ne isterin bilmei, aqyry úidi-úilerine tarap tyndy. Mundai jaittar kelesi kúnderi de qaitalandy.
Jergilikti úkimet pen partiia organdary jastardy ortalyq alańǵa shyǵarmaýdyń «beibit» tásilin oilap taýyp, ákkilikpen júzege asyra bildi. Araq-sharap dúkenderi teńerteńnen keshke deiin jumys istedi jáne alkogoldi ishimdikter avtomashinalarmen ústi-ústine tasylyp jetkizilip turdy, osy sebepti, ádettegidei bir-eki saǵat ishinde bitip qalǵan joq. Pavlodarlyqtar M.Gorbachevtiń «qurǵaq» zańy shyqqan 1985 jyldyń 1 maýsymynan bastap mundai araq-sharap molshylyǵyn kórmep edi... Áýelde ortalyq alańǵa barýǵa niettengen qazaq jastarynyń birsypyrasy oǵan jetpei, Dzerjinskii (qazirgi Sátbaev) men Tolstoi kósheleriniń qiylysyndaǵy araq-sharap dúkenine jipsiz bailandy... Degenmen, Almatydaǵy jeltoqsanshylarǵa ún qosýǵa bel býǵan ultjandy jastardyń shaǵyn toptary militsiia men jasaqshylar turǵan jerlerden jeke-jeke bólinip ótip, ortalyq alańnyń janyndaǵy TsÝM ishine jiyldy. Satyp alýshylardyń keipine engen olar alańǵa shyǵar sátti kútti. Biraq jataqhanalardaǵy qamaýdan ebin taýyp sytylyp shyqqan sanaýly stýdentter men jumysshylar ókilderinen ǵana quralǵan olardyń sany tym az edi ári birin-biri tanymaityn. Al ortalyq alańnyń obkomǵa qarama-qarsy jaǵynda militsiianyń bir ǵana «jigýli» avtomashinasy «momaqan minez» tanytyp turdy. Munyń aldamshy kórinis ekenin ishimiz sezdi.
Sol ortalyq alańnyń janynan túnge qarai qonaqtan úiine qaityp bara jatqan orta jastaǵy erli-zaiypty erkek pen áieldi ulty ózge militsiia qyzmetkeri esh sebepsiz toqtatyp, qol jumsaǵan. Bir jaqsysy, álginiń janyndaǵy militsioner qazaq jazyqsyz jandarǵa arasha túsip, soqqyǵa jyǵylýdan saqtap qalǵan. Esesine ol erteńgisinde ishki ister bólimi basshylyǵyna ulty qazaq áriptesiniń ústinen «basbuzarlardy jaqtady» degen syńaida aryz túsirgen.
Sol kúnderi MQK, IIB, partiia organdarynyń jaýapty qyzmetkerleri jumys ýaqytynan keiin de jumys oryndarynda qalyp, tótenshe oqiǵaǵa ázir otyrǵandyǵyn, jabyq mekemelerdi kúzetetin áskeri bólimshelerde narazylyq aktsiialaryn kúshpen basýdy kózdeitin daiyndyq isteri júrgizilgenin biz keiin bildik. Daiyndyq barysynda jaýyngerlerge, miting ne demonstratsiia bola qalǵan jaǵdaida, aktsiiaǵa qatysýshylardy soldat kúrekteriniń qyrymen emes, jalpaǵymen uryp tarqatý jóninde aýyzsha nusqaý berilgen kórinedi. (Mundai buiryqty múltiksiz oryndaý múmkin emes. Sol kúnderi Almatynyń ortalyq alańynda qaza tapqan, jaralanǵan jeltoqsanshylardyń denelerinde soldat kúrekteriniń qyrynan «kesilgen», «shabylǵan» delinetin jaraqattar túsken). Komandirlerdiń saiasi ister jónindegi orynbasarlary ulty qazaq áskeri qyzmetshilerden jeltoqsanshylardyń is-áreketteri jónindegi pikirlerin surap, ózderinshe synaq júrgizip, senimsizdik tanytqan.
Pavlodar qalasynda jurtshylyqtyń alańǵa shyǵyp, narazylyq kórsetýge degen umtylysy kelesi 1987 jyldyń bas kezine deiin oqtyn-oqtyn boi kórsetip turdy. Qazaq jastarynyń narazylyǵy aýyldyq aýdandardyń ortalyqtarynda da kórinis berdi. Biraq bul is-áreketter túrli sebep-saldarlarǵa bailanysty Almatydaǵydai kóterilis dárejesine jetken joq.
Degenmen, sol kezde Almatyda joǵary oqý oryndarynda oqyp júrgen pavlodarlyq stýdentter: Aiman Zeinýllina, Sáýle Jaqaeva, Ryskúl Shakaman, Amantai Qudabaev, Marjan Baimuqanova, Aqan Alpysov, Rústembek Qasenov, Beibit Shánimov tárizdi stýdentter Jeltoqsan oqiǵasyna qatysyp, keibiri jazalaý men qýdalaýdy bastan ótkerdi. Qazirgi shaqta Rústembek Qasenovten (1964-2005) basqa jeltoqsanshylar bar – bilim men óner salalaryna eńbegi sińgen belgili azamattar. Al Almaty oblysy, Jambyl aýdanynyń Myńbaev aýylyndaǵy qoi sharýashylyq ǵylymi zertteý institýtynyń aspiranty Qurmanjan Ybyraevtyń Jeltoqsan oqiǵasy kezindegi jumbaq qazasynyń qupiiasy áli ashylǵan joq. Marqumnyń esimi Jeltoqsan qurbandarynyń tizimine engizilmegen...
Sýrette: Kerekýlik jeltoqsanshylar men «Azat» qozǵalysynyń ardagerleri Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandary monýmenti janynda. Pavlodar, 2014 jyl, 16 jeltoqsan.
Árine, Jeltoqsan oqiǵasynyń tarihy men jeltoqsanshylardyń ómirbaiandarynda áli de jariialyq sáýlesi túspegen kúńgir tustar kóp. Bulardy zerttep jaryqqa shyǵarý isi keleshektiń enshisine tiesili.
Arman QANI,
Pavlodar qalasy.
Ult portaly
