قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ 1986 جىلعى جەلتوقسان ايىنداعى Y پلەنۋمىنىڭ شەشٸمٸنە پاۆلودار وبلىسىنداعى قازاق جۇرتشىلىعىنىڭ نارازىلىعى تٷرلٸ سيپاتتا كٶرٸنٸس بەردٸ. سولاي بولا تۇرا, پاۆلودار وبلىسى مەملەكەتتٸك مۇراعات قۇجاتتارى سول كەزدەگٸ ساياسي احۋالدى ناقتى اشىپ كٶرسەتە المايدى.
جەلتوقساننىڭ 24-ٸ كٷنٸ وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بيۋروسى ٶتكٸزٸلٸپ, «قازاقستان كومپارتيياسى وك-نٸڭ 1986 جىلدىڭ 19-جەلتوقسانىنداعى «الماتى قالاسىنداعى جاعدايعا بايلانىستى شارالار جٶنٸندەگٸ» قاۋلىسىن جٷزەگە اسىرۋ شارالارى» بەكٸتٸلگەن. ون بەس تارماقتان تۇراتىن بۇل شارالاردا مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردٸڭ مٸندەتتەرٸ مەن جۇمىس جوسپارلارى بەلگٸلەنگەن. دەگەنمەن, الماتىدا جەلتوقسانشىلاردىڭ نارازىلىق كٶرسەتۋٸ باستالىسىمەن-اق قازاق كسر كومپارتيياسى وك-نەن, رەسپۋبليكالىق مقك-نەن, ٸٸم-نەن پاۆلودارداعى پارتييا جەنە مەملەكەتتٸك ورگاندارعا ٶز بايلانىس جٷيەلەرٸ ارقىلى تٷرلٸ نۇسقاۋلار, بۇيرىقتار بەرٸلٸپ, ولار رەسمي قاۋلى شىعارىلماي-اق, قولما-قول جٷزەگە اسىرىلا باستاعان دەپ تٷسٸنگەنٸمٸز دۇرىس شىعار.
اتىشۋلى ٷ پلەنۋمنىڭ سوڭى الماتىدا قانداي دا بٸر تٶتەنشە وقيعاعا ەكەپ سوقتىرعانىن پاۆلودارلىقتار سول 17-جەلتوقسان كٷنٸ-اق سەزدٸ. جازۋشىلار وداعىنداعى تانىس قالامگەرلەرمەن حابارلاسۋ ەرەكەتٸمٸزدەن ەش نەتيجە شىقپادى: الماتىمەن تەلەفون بايلانىسى ٷزٸلدٸ. سول كەزدەگٸ ەدەتٸمٸزشە, «گولوس امەريكي» تەرٸزدٸ راديوستانتسييالاردىڭ حابارلارىنا قۇلاق تٷرگەنٸمٸزبەن, ماڭىزدى اقپارات الا المادىق.
جەلتوقساننىڭ 17-سٸ كٷنٸ, كەشكە قاراي پاۆلودار قالاسىندا قوعامدىق تەرتٸپتٸ قاداعالاۋشى ميليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ سانى كٶبەيٸپ, بەلسەندٸلٸگٸ ارتا تٷسكەنٸ ايقىن بايقالدى. كەلەسٸ كٷنٸ قالانىڭ ورتالىق الاڭى ماڭىندا جەنە وعان تاياۋ كٶشەلەردٸڭ قيىلىستارىندا ٸٸب قىزمەتكەرلەرٸ مەن نەگٸزٸنەن ەۆروپالىق ۇلتتاردىڭ ٶكٸلدەرٸنەن قۇرالعان جاساقشىلار توپتارى قوعامدىق تەرتٸپتٸ باقىلاۋعا الدى. ولار ورتالىققا قاراي ٶز ٸستەرٸمەن كەلە جاتقان قازاق جاستارىنىڭ سانى بٸر-ەكەۋدەن اسسا, سەبەپ-سالدارسىز توقتاتىپ, كەيٸن قايتارىپ تۇردى. قالادا تٶتەنشە جاعداي جارييالاماي, ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق بەلگٸلەرٸنە قاراپ, كٶپشٸلٸك ورىنداردا جٷرٸپ-تۇرۋلارىنا تىيىم سالۋ يا شەكتەۋ قويۋ حالىقارالىق جەنە كەڭەستٸك زاڭداردىڭ دا شەڭبەرٸنە سىيمايتىن. سولاي بولا تۇرا, تەرتٸپ ساقشىلارى ٶزدەرٸنٸڭ زاڭسىز ٸس-ەرەكەتتەرٸنە نارازىلىق بٸلدٸرگەن جاستاردى ميليتسييانىڭ قالالىق, اۋداندىق بٶلٸمدەرٸنە كٷش قولدانۋ ارقىلى جەتكٸزٸپ, تەرگەۋگە العان, قوقان-لوقى كٶرسەتكەن. باياناۋىل اۋدانىنان پاۆلودارعا جەڭٸل اۆتوماشينامەن ٶز شارۋالارى بويىنشا كەلە جاتقان قازاقتىڭ بەس جٸگٸتٸن قالانىڭ كٸرە بەرٸسٸندەگٸ ماي بەكەتٸندە توقتاتىپ, كەيٸن قايتارىپ جٸبەرٸپتٸ دەگەن اقپارات تا بار. ەۋەجايدا الماتىعا ۇشاتىن ۇلتى قازاق جولاۋشىلاردى اۆيابيلەتتەرٸن كٷنٸ بۇرىن العانىنا قاراماستان, ساپارلارىنىڭ ماقساتىن جەنە ٶزدەرٸ جايىنداعى مەلٸمەتتەردٸ سۇراپ, تەكسەرگەن. سول كٷندەرٸ پاۆلودارلىق ٶنەرپاز جٸگٸت سەرٸك تالاسباەۆتىڭ «قىزىق-اي» ويىن-ساۋىق كەشٸن ٶتكٸزبەك بولۋى پارتييا مەن قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸن ەبٸگەرگە سالعان. دەگەنمەن, كەش ساۋىققۇمار كٶرەرمەندەرمەن قاتار «ٷندەمەستەردٸڭ دە» كٶڭٸلٸنەن شىعىپ, سەتتٸ ٶتكەن.
جەلتوقساننىڭ 18-19-ى كٷندەرٸ الماتىداعى جەلتوقسانشىلارعا ٷن قوسۋدى كٶزدەگەن پاۆلودارلىق جاستاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ ارتتى جەنە ولارعا قارسى تەرتٸپ ساقشىلارىنىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸ دە كٷشەيٸپ, وبلىستاعى ساياسي احۋال تۇراقسىزدانا باستادى. «سوۆحوز-تەحنيكۋم – پاۆلودار» باعىتىنداعى جولاۋشىلار اۆتوبۋسى قاتىناسى توقتاتىلدى. قالاعا قاراي جاياۋ شىققان ستۋدەنتتەر توبىن ورتا جولدا ميليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ مەن جاساقشىلار كٷش قولدانۋ ارقىلى كەيٸن قايتارعان. ارالارىنداعى تارتىس كەزٸندە ستۋدەنتتەر تەرتٸپ ساقشىلارى وتىرعان اۆتوبۋستىڭ تەرەزە شىنىسىن تاسپەن اتىپ سىندىرعان. پاۆلودارداعى مونتاج, ەسەپتەۋ-ەكونوميكالىق تەحنيكۋمدارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ جاتاقحانالاردان شىعارىلمادى, ٸٸب قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ توبى مەن مقك-نٸڭ ٶكٸلدەرٸ سول مەكەنجايلاردا تٷنەدٸ. تٸپتٸ قازاق وقۋشىلارىنىڭ دا جٷرٸس-تۇرىستارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىندى. اباي اتىنداعى №10 قازاق ورتا مەكتەبٸنٸڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا ساباققا كەلمەي قالعانداردىڭ ٷيلەرٸنە قولما-قول مۇعالٸمدەر جٸبەرٸلدٸ.
قالانىڭ «كازكراي» اتالاتىن اۋماعىندا تۇراتىن قازاق جاستارى كٷن باتا بٸرنەشە توپ بولىپ كٶشەگە شىقتى. شامامەن, 20–30 ادامنان تۇراتىن توپتار ميليتسييانىڭ جىلجىمالى پۋنكتى جاقىنداعان كەزدە جان-جاققا ىدىراي قاشىپ, باسقا جەردە قايتا جينالدى. بٸراق قانداي دا بٸر ناقتى ساياسي ماقساتتى كٶزدەمەگەندٸكتەن, نە ٸستەرٸن بٸلمەي, اقىرى ٷيدٸ-ٷيلەرٸنە تاراپ تىندى. مۇنداي جايتتار كەلەسٸ كٷندەرٸ دە قايتالاندى.
جەرگٸلٸكتٸ ٷكٸمەت پەن پارتييا ورگاندارى جاستاردى ورتالىق الاڭعا شىعارماۋدىڭ «بەيبٸت» تەسٸلٸن ويلاپ تاۋىپ, ەككٸلٸكپەن جٷزەگە اسىرا بٸلدٸ. اراق-شاراپ دٷكەندەرٸ تەڭەرتەڭنەن كەشكە دەيٸن جۇمىس ٸستەدٸ جەنە الكوگولدٸ ٸشٸمدٸكتەر اۆتوماشينالارمەن ٷستٸ-ٷستٸنە تاسىلىپ جەتكٸزٸلٸپ تۇردى, وسى سەبەپتٸ, ەدەتتەگٸدەي بٸر-ەكٸ ساعات ٸشٸندە بٸتٸپ قالعان جوق. پاۆلودارلىقتار م.گورباچەۆتٸڭ «قۇرعاق» زاڭى شىققان 1985 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ مۇنداي اراق-شاراپ مولشىلىعىن كٶرمەپ ەدٸ... ەۋەلدە ورتالىق الاڭعا بارۋعا نيەتتەنگەن قازاق جاستارىنىڭ بٸرسىپىراسى وعان جەتپەي, دزەرجينسكيي (قازٸرگٸ سەتباەۆ) مەن تولستوي كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىنداعى اراق-شاراپ دٷكەنٸنە جٸپسٸز بايلاندى... دەگەنمەن, الماتىداعى جەلتوقسانشىلارعا ٷن قوسۋعا بەل بۋعان ۇلتجاندى جاستاردىڭ شاعىن توپتارى ميليتسييا مەن جاساقشىلار تۇرعان جەرلەردەن جەكە-جەكە بٶلٸنٸپ ٶتٸپ, ورتالىق الاڭنىڭ جانىنداعى تسۋم ٸشٸنە جيىلدى. ساتىپ الۋشىلاردىڭ كەيپٸنە ەنگەن ولار الاڭعا شىعار سەتتٸ كٷتتٸ. بٸراق جاتاقحانالارداعى قاماۋدان ەبٸن تاۋىپ سىتىلىپ شىققان ساناۋلى ستۋدەنتتەر مەن جۇمىسشىلار ٶكٸلدەرٸنەن عانا قۇرالعان ولاردىڭ سانى تىم از ەدٸ ەرٸ بٸرٸن-بٸرٸ تانىمايتىن. ال ورتالىق الاڭنىڭ وبكومعا قاراما-قارسى جاعىندا ميليتسييانىڭ بٸر عانا «جيگۋلي» اۆتوماشيناسى «موماقان مٸنەز» تانىتىپ تۇردى. مۇنىڭ الدامشى كٶرٸنٸس ەكەنٸن ٸشٸمٸز سەزدٸ.
سول ورتالىق الاڭنىڭ جانىنان تٷنگە قاراي قوناقتان ٷيٸنە قايتىپ بارا جاتقان ورتا جاستاعى ەرلٸ-زايىپتى ەركەك پەن ەيەلدٸ ۇلتى ٶزگە ميليتسييا قىزمەتكەرٸ ەش سەبەپسٸز توقتاتىپ, قول جۇمساعان. بٸر جاقسىسى, ەلگٸنٸڭ جانىنداعى ميليتسيونەر قازاق جازىقسىز جاندارعا اراشا تٷسٸپ, سوققىعا جىعىلۋدان ساقتاپ قالعان. ەسەسٸنە ول ەرتەڭگٸسٸندە ٸشكٸ ٸستەر بٶلٸمٸ باسشىلىعىنا ۇلتى قازاق ەرٸپتەسٸنٸڭ ٷستٸنەن «باسبۇزارلاردى جاقتادى» دەگەن سىڭايدا ارىز تٷسٸرگەن.
سول كٷندەرٸ مقك, ٸٸب, پارتييا ورگاندارىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرٸ جۇمىس ۋاقىتىنان كەيٸن دە جۇمىس ورىندارىندا قالىپ, تٶتەنشە وقيعاعا ەزٸر وتىرعاندىعىن, جابىق مەكەمەلەردٸ كٷزەتەتٸن ەسكەري بٶلٸمشەلەردە نارازىلىق اكتسييالارىن كٷشپەن باسۋدى كٶزدەيتٸن دايىندىق ٸستەرٸ جٷرگٸزٸلگەنٸن بٸز كەيٸن بٸلدٸك. دايىندىق بارىسىندا جاۋىنگەرلەرگە, ميتينگ نە دەمونستراتسييا بولا قالعان جاعدايدا, اكتسيياعا قاتىسۋشىلاردى سولدات كٷرەكتەرٸنٸڭ قىرىمەن ەمەس, جالپاعىمەن ۇرىپ تارقاتۋ جٶنٸندە اۋىزشا نۇسقاۋ بەرٸلگەن كٶرٸنەدٸ. (مۇنداي بۇيرىقتى مٷلتٸكسٸز ورىنداۋ مٷمكٸن ەمەس. سول كٷندەرٸ الماتىنىڭ ورتالىق الاڭىندا قازا تاپقان, جارالانعان جەلتوقسانشىلاردىڭ دەنەلەرٸندە سولدات كٷرەكتەرٸنٸڭ قىرىنان «كەسٸلگەن», «شابىلعان» دەلٸنەتٸن جاراقاتتار تٷسكەن). كومانديرلەردٸڭ ساياسي ٸستەر جٶنٸندەگٸ ورىنباسارلارى ۇلتى قازاق ەسكەري قىزمەتشٸلەردەن جەلتوقسانشىلاردىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸ جٶنٸندەگٸ پٸكٸرلەرٸن سۇراپ, ٶزدەرٸنشە سىناق جٷرگٸزٸپ, سەنٸمسٸزدٸك تانىتقان.
پاۆلودار قالاسىندا جۇرتشىلىقتىڭ الاڭعا شىعىپ, نارازىلىق كٶرسەتۋگە دەگەن ۇمتىلىسى كەلەسٸ 1987 جىلدىڭ باس كەزٸنە دەيٸن وقتىن-وقتىن بوي كٶرسەتٸپ تۇردى. قازاق جاستارىنىڭ نارازىلىعى اۋىلدىق اۋدانداردىڭ ورتالىقتارىندا دا كٶرٸنٸس بەردٸ. بٸراق بۇل ٸس-ەرەكەتتەر تٷرلٸ سەبەپ-سالدارلارعا بايلانىستى الماتىداعىداي كٶتەرٸلٸس دەرەجەسٸنە جەتكەن جوق.
دەگەنمەن, سول كەزدە الماتىدا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جٷرگەن پاۆلودارلىق ستۋدەنتتەر: ايمان زەينۋللينا, سەۋلە جاقاەۆا, رىسكٷل شاكامان, امانتاي قۇداباەۆ, مارجان بايمۇقانوۆا, اقان الپىسوۆ, رٷستەمبەك قاسەنوۆ, بەيبٸت شەنٸموۆ تەرٸزدٸ ستۋدەنتتەر جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسىپ, كەيبٸرٸ جازالاۋ مەن قۋدالاۋدى باستان ٶتكەردٸ. قازٸرگٸ شاقتا رٷستەمبەك قاسەنوۆتەن (1964-2005) باسقا جەلتوقسانشىلار بار – بٸلٸم مەن ٶنەر سالالارىنا ەڭبەگٸ سٸڭگەن بەلگٸلٸ ازاماتتار. ال الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانىنىڭ مىڭباەۆ اۋىلىنداعى قوي شارۋاشىلىق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتى قۇرمانجان ىبىراەۆتىڭ جەلتوقسان وقيعاسى كەزٸندەگٸ جۇمباق قازاسىنىڭ قۇپيياسى ەلٸ اشىلعان جوق. مارقۇمنىڭ ەسٸمٸ جەلتوقسان قۇرباندارىنىڭ تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلمەگەن...
سۋرەتتە: كەرەكۋلٸك جەلتوقسانشىلار مەن «ازات» قوزعالىسىنىڭ ارداگەرلەرٸ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارى مونۋمەنتٸ جانىندا. پاۆلودار, 2014 جىل, 16 جەلتوقسان.
ەرينە, جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ تاريحى مەن جەلتوقسانشىلاردىڭ ٶمٸرباياندارىندا ەلٸ دە جارييالىق سەۋلەسٸ تٷسپەگەن كٷڭگٸر تۇستار كٶپ. بۇلاردى زەرتتەپ جارىققا شىعارۋ ٸسٸ كەلەشەكتٸڭ ەنشٸسٸنە تيەسٸلٸ.
ارمان قاني,
پاۆلودار قالاسى.
ۇلت پورتالى
