Alash qairatkeri Júsipbek Aimaýytov redaktory bolǵan «Abai» jýrnalynyń joǵalyp ketken sońǵy sany tabyldy. Alashty qýantqan jańalyqty ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń PhD-doktoranty Altyn Aqynbekova «Túrkistan» gazetiniń tilshisine habarlady.
«Abai» jýrnaly Alash qalasynda (qazirgi Jańa Semei) 1918 jyldyń 4 aqpanynan bastap oqyrmanǵa jol tartady. Alaida búginge deiin jýrnaldyń qansha sany shyqqandyǵy jóninde ǵalymdar arasynda pikir talas oryn alyp kelgen edi. Olardyń birqatary «Abai» jýrnalynyń 11 sany ǵana shyqty dese, taǵy bir tarap 12-sany jaryq kórgendigin aitatyn. Biraq, osyǵan deiin basylymnyń №12 sany eshbir jerden tabylmaǵan. Baspasóz tarihyn zertteýshi Beisenbai Kenjebaev «Qazaq baspasóziniń tarihynan» atty eńbeginde (1950 j): «Abai» jýrnaly 1918 jyldyń fevral aiynan sol jyly oktiabr aiyna deiin Semei qalasynda shyǵyp turdy. Barlyǵy 11 sany shyqty», – deidi. Bundai pikirler ǵalym Q.Allabergen men Ó.Ábdimanulynyń eńbekterinde de kórinis tabady. «Al jýrnaldyń 12 sany shyqty» degen pikir qaita shyqqan «Abai» jýrnaly arqyly 1992 jyly oqyrmanǵa tarady. Jazýshy Sábit Muqanov ta jýrnaldyń 12-sany shyqqandyǵy týraly atap kórsetken. Sondai-aq, ǵalym Baýyrjan Jaqyp pen qaita shyqqan «Abaidyń» tuńǵysh redaktory R.Musauly jýrnaldyń 12 sany shyqqan degen pikirde boldy. Alashtyń shynaiy tarihyn qalpyna keltirýde airyqsha úles qosqan ǵalym K.Nurpeiisov óziniń «Alash hám Alashorda» eńbeginde «Abai» jýrnalynyń 12 sany ǵana oqýshylar qolyna tidi» dep jazdy. Al Júsipbek Aimaýytovtyń ózi «Abai qalai jabyldy?» degen maqalasynda «Ótken 1918 jyldyń fevralinen bastap «Abai» jýrnaly dúniege shyǵyp, on eki nómiri basylyp, on ai ómir súrip toqtady» dep, jýrnaldyń 12 sany shyqqandyǵyn naqty atap kórsetti», – deidi filologiia ǵylymdarynyń doktory Aigúl Ramazan.
Al jýrnaldyń joǵalyp ketken №12 sanyn tapqan PhD-doktorant Altyn Aqynbekova: «Men PhD doktorantýranyń 1-kýrsynda oqimyn. Ǵylymi jetekshim filologiia ǵylymdarynyń doktory, dotsent Ramazan Aigúl Ámirǵaliqyzy: «HH ǵasyr basyndaǵy qazaq jýrnaldary tolyq zerttelip bolǵan joq, osy taqyrypty alsań qalai bolady?» degen usynysyn aitty. Sodan «HH ǵasyr basyndaǵy qazaq jýrnaldary: tarihy, fýnktsiiasy, tipologiiasy» degen taqyrypqa toqtaldyq. Taqyryp aiasynda zertteý jumystaryn jýrnaldardyń túpnusqalaryn kitaphanalar men muraǵattardan izdep taýyp, tanysýdan bastadym. HH ǵasyr basynda jaryqqa shyqqan basylymdardyń barlyǵy arab áripterimen, tóte jazýda jazylǵandyqtan, olardyń kirillitsaǵa aýdarylǵandaryn túpnusqalarymen salystyrdym. Zertteý barysynda 1918 jyly «Alash» qalasynda (Jańa Semei) jaryq kórgen «Abai» jýrnalynyń 12-sany tabylmaǵany anyqtaldy. Árine, bul másele beijai qaldyrmady. Osyǵan bailanysty aldyma jýrnaldyń №12 sanyn tabam degen maqsat qoidym. Kóp uzamai úmitim aqtaldy. Búgingi kúnde jýrnaldyń sońǵy №12 sany kirill qarpine aýdarylyp, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń rektory Ǵalymqaiyr Mutanovtyń qoldaýymen «Qazaq ýniversiteti» baspasynan basyp, oqyrmandarǵa usynǵaly otyrmyz», – deidi. Sondai-aq, zertteýshi jýrnaldyń №9 sanynyń da esh jerden tabylmaǵandyǵyn aitady.
100 jyldyq tarihy bar «Abai» jýrnalynyń №12 sanynyń muqabasynda 1918 jyldyń 15 noiabrinde shyqqandyǵy jazylǵan. Sondai-aq, arab árpimen basylǵan jýrnalda Muhtar Áýezovtiń «Ólip taýsylý qaýpi», Shárip Aqpannyń «Opasyzdyq. Berekesizdik» maqalasy, avtorlary belgisiz «Kooperatsiia jaiynan», «Jumsaýshy jalshy» maqalalary, Ǵaisa Toqtarbekovtiń «Ǵylym tili týraly» maqalasy, Abai Qunanbaiulynyń «Esti men essizdik parqy» atty qarasózi, Jan degen avtordyń «Saǵyndym», J.A. degen búrkenshik esimdi aqynnyń «Kóshý» atty óleńderi jáne «Ýaq qaryz seriktiginiń jalpy erejesi», Maǵaýiia Abaibalasynyń «Medǵat-Qasym» poemasynan úzindi basylǵan.
«Abai» jýrnalynda jaryq kórgen maqalalardyń arasynan Shárip Aqpanulynyń «Opasyzdyq. Berekesizdik» atty syn maqalasy erekshe nazar aýdarady. Ondaǵy másele, jýrnaldyń aldyńǵy sandarynda jariialanǵan «Ǵashyqtyq» atty ádebi shyǵarmaǵa arnalǵan.
Momaqanǵa. «Ǵashyqtyq» degen áńgimeni «Abai» jýrnalynyń 7-nómirinen bastap, 9-nómirinde aiaqtadyńyz. Siz jazýyn ǵashyqtyq dep jazsańyz da, isińizde opasyzdyq, berekesizdik kórinedi. Sebebi ǵashyqtar paida, ziiandy eseptemeidi. Basty bailap alyp janǵan ottan, jaýǵan oqtan sheginbeidi. Jigit áke-sheshesiniń jan saqtaityn maly túgili óz basyn súigeniniń janyna bailaidy da, ne alady, ne óledi. Qyz hám sol. Jigit ǵashyq bolsa kúiindi bolmaq. Kúiindi ǵashyq jigit bailansa, taýdy buzady, tasty jarady, jerdi tóńkeredi; Maqsatyna jete almasa, armanynyń artynda óledi. Bir jasty áýre qylyp, basyn bailap, ómirine iritki qoiyp, tastap ketken jigit – adam emes. «Ǵashyqpyn» dep ózi aityp, aiyrylar jerge kelgende: «Bir-birimizge qosylýǵa taǵdyr jazbaǵan eken» dep júre berý buryshty ainala berip qaraǵanda sol ornynda áli sileiip turǵan Jákentaiǵa qaiyspastan, qairylmastan ketý ǵashyqtardyń isi emes, opasyzdardyń isi. Ondai jigitter keńshilikte janqiǵysh jaitaq, tarshylyqta tabansyz taiǵaq, kórseqyzar áýesqoi, ýaqytsha nápsiniń ǵana quly bolady. Sizdiń keńshilikte Jákentaidy kórgende kózińizdi ala almaityndyǵyńyzdy, boiyńyzǵa bir bý paida bolatyndyǵy, ketýge bittei dármenińiz bolmai qalatyndyǵyńyz – kórseqyzarlyǵyńyz Jákentai ekeýińizsiz daǵy eldiń súigenine qosyla almaityn jigersiz jastar tolyp jatyr. Mundai áýesqoilyqpen istegen berekesizdikti dárip qylyp, «Ǵashyqtyq» dep jazyp, jalǵyz jýrnaldyń úsh nómirinen oryn aldyrǵansha, «Ǵashyq bolsań bizdei bol» dep shyn ǵashyqtar jazsa solarǵa oryn berý kerek». (Oqyǵan – J.Ǵ)
Dál osy syn pikirden keiin avtory belgisiz «Basqarmadan jaýap» degen taqyrypta kólemdi maqala jariialanady. Onda «ǵashyqtyq» uǵymyna qatysty Shárip Aqpanulynyń synyna jaýap qaitara kelip, qazaq kórkem ádebietine óz áserin tigizgen bas ádebieti týraly, ondaǵy ǵashyqtyq uǵymdary jaily tereńnen tolǵai kele jaýap maqala jazady. Onda: «Ǵashyqtyq» degen maqala realizm rýhynda jazylǵan. Ol asyrmai, jasyrmai anyq ómirdi sýrettegen. Anyq ómir ekendigi kórinip tur. Momaqannyń geroiy opasyz bolsa taǵdyrdyń jazǵanyna kónip, qyz ben jigit aiyrylyp júre berse, basyn taýǵa-tasqa soǵyp, qiratylyp qalmasa, bunyń bári qazaq ishinde kóp bolatyn ister, bul kóp jigittiń, kóp qyzdyń mini qairatsyz, tabansyzdyqtan taǵdyr ǵarip, bata, ata-ananyń qarǵysy degen siiaqty nárselerden asa almai, súigenine bara almai, bir jamanmen qosylyp, ómiri qorlyqpen ótetin qazaqtyń qyzy az ba? Talai kúieýin mensinbei qashqan qyzdar qolǵa tússe, talqy kórse, azǵyrsa, qorqytsa, súigen jigitin jer qylyp ketetinin kórmei júrmiz be? Qyzdyń talaiyn kórip, kóńili qaityp, bir jaǵynan ómirlik izdegen maqsatyn qimai, bir jaǵynan qysqa jip kúrmeýge kelmei, ózine kómek taba almai, qapa bolyp, jastyqty aqylǵa jeńgizgen bolyp qorǵanyp, oilanyp is qylmaq bolyp júrgende qyzyqty shaǵy ótip ketip, artynan ókinip júretin jigit az ba? Árine kóp. Shárip aitpaqshy «Ekiniń birinde» bar. «Ózge dúnieni talaq qylyp, qyzdyń jolynda ólip qalmady?» deidi, Shárip: «Anyq ǵashyq emes, áýesqoilyq» deidi. Ol qata. Súiý bar, súigenin alý bar. Súigizetin júrek, súigenin qoimai alǵyzatyn qairat erlik. Súie bilýge qairattyń keregi joq. Eremes kisi de óle ǵashyq bola alady; jalǵyz-aq qairaty kem kisi qorǵanyp, janyn sala almaidy; maqsatyna jetýge tabansyz, qajymaly qorqaq keledi. Bul ekeýi eki basqa nárse. Múmkin, Shárip ózi sondai birbetkei er jigitti táýir kóretin shyǵar, «Ózim bolsa sóiter edim» deitin shyǵar. Biraq jurttyń bárin olai ólsheýge bolmaidy. Ǵashyq bolsaq, dúniede bir alapaty artyq ózgeshe adamdar bolyp, qudaidyń jai pendesi eshkimdi súie almai ma? Olai emes. Ǵashyqtyń bári qasietti adamdar siiaqty kórinip, solardyń jaqsy jaǵyn kórýge qulaǵymyz jaman úirengen. Óz ortamyzdyń ortasha kisileri birin-biri súigenin oqysaq qulaǵymyz tosańsyp, aryndaityn mánisi sol» – dep maqalany túiindeidi. (Oqyǵan — J.Ǵ)
«Abai» jýrnalynyń bar bolmysyn, baǵdaryn Júsipbek Aimaýytovtyń «Ultty súiý», Muhtar Áýezovtiń «Ólip taýsylý qaýpi», Mirjaqyp Dýlatovtyń «Alashqa» atty maqalalary arqyly tolyq tanýǵa bolady. «Abai» jýrnalynyń birinshi baǵdary – ultty súiý, ekinshi baǵdary – ólip-taýsylý qaýpinen saqtandyrý, iaǵni tildi, dindi, jerdi saqtaý. Úshinshi baǵdary – ultqa shynaiy qyzmet etý, jabyrqaǵanda janynan tabylyp, durys jol kórsetý. «Abai» baǵdarynyń myqtylyǵy «Alash» baǵdarymen sabaqtastyǵynda, salalastyǵynda. Alǵashynda «Abaidy – qazyǵym» dep shyǵarǵan jýrnalshylar, bir jyl ishinde jýrnaldy ult rýhaniiatynyń altyn qazyǵyna ainaldyrdy, – deidi filologiia ǵylymdarynyń doktory Aigúl Ramazan.
«Abaidyń» redaktory jýrnaldyń bolashaǵyna úlken senimmen qaraǵan edi. Alaida, basylymnyń 12 sany shyqqan soń toqtaidy. Alashtanýshy ǵalym Aigúl Ramazannyń aitýynsha, Júsipbek Aimaýytov 1919 jyly «Saryarqada» jariialanǵan «Gazet-jýrnal oqýshylarǵa» degen habarlamasynda: «Qazaqtyń bir gazet, bir jýrnaly podpisshigi joqtyqtan jabylyp qaldy – dep Novonikolaiskide shyǵatyn orys gazetinde jazyldy. Ol aitqany «Jas azamat» gazeti men «Abai» jýrnaly. Bul habar beker: «Jas azamat» kúni búginge deiin shyǵyp otyr. Qarjy jaǵynan kemdik kórip toqtai ma degen kúdik bolyp edi. Endi toqtamasyn deimiz. Óitkeni Omby jastary ádebiet keshinen 1000 som, Semei jastary 5000 som kómek jiberip otyr. Taǵy sondai kótermeleýshiler tabylatyn kórinedi. «Abaida» 900-dei alýshy bar. «Abai» birjola jabylǵan joq. Jalǵyz jýrnalyn jaýyp qoiyp tynysh otyrýǵa oqyǵan jastardyń, talapty azamattardyń namysy, ujdany jibermes, qaitse de shyǵarar degen úmitimiz kúshti. Sondyqtan oqýshylar «Abaidyń» az kún toqtap qalǵanyna renjimeýine, kúdiktenbeýin, kúder úzbeýin, shydam jasaýyn ótinemiz», – dep jazady. Ókinishke qarai, Júsipbek Aimaýytovtyń úmiti aqtalmady.
Alasapyran zamanda «Abai» jýrnalynyń qarjylai demeýshileri birneshe ret aýysqan. Basylym áýelde «Janar» uiymynyń, keiinnen «Ýaq qaryz seriktestiginiń» qarjylai qoldaýymen «Qazaq komiteti baspahanasynan» jaryq kóredi. Atalǵan baspahana Semeidegi aǵaiyndy Nyǵmatýllinderdiń «Iardam» baspahanasynyń negizinde ashylǵan eken. Bul baspahanadan «Abai» jýrnalynan bólek, «Saryarqa» gazeti de shyǵyp turǵan.
Jýrnaldyń alǵashqy jazýshylary: Mánnan Turǵanbaev, Júsipbek Aimaýytov, Sultanmahmut Toraiǵyrov, Muhtar Áýezov, Sábit Dónentaev, Seiitbattal Mustafin boldy. Keiinnen bulardyń qataryna Ǵumar Qarashbalasy, Shákárim Qudaiberdiev, Maǵjan Jumabaev, Aqylbai Abaiuly, Maǵaýiia Abaibalasy, Shynjy Kereibaev, Ǵabdolla Baitasov qosyldy.
«Abai» jýrnalynda redaktsiia tarapynan basylym aiyna eki ret shyǵady dep kórsetilgen. Alaida, alǵashqy jaryq kórgen aqpan aiynda qatarynan eki sany basylǵan jýrnal, onan keiingi ýaqyttarda aiyna tek bir sanyn ǵana shyǵaryp turǵan. Sondai-aq, jýrnaldyń keibir sandary 16-17 bet, kei sandary 21 bet kóleminde jaryq kórgen.
Jýrnaldyń birinshi sanynda shyǵarýshy Júsipbek Aimaýytov «Jýrnal týraly» degen bas maqalasyn jariialap: «Jýrnaldyń atyn «Abai» qoiǵan soń ádebi jolyn ǵana tutyný kerek edi der bireý. Oǵan aitatynymyz: Abai jalǵyz ǵana aqyn (literator) boldy deýge bolmaidy. Ádebietimizge de negiz salǵan Abai, adamshylyq, tárbie, ǵylym, ónerkásip degen sózderdi tereń oilap, teksergen de Abai. Qazaqtyń turmysyn, ómirin, minezin aiqyn sýrettep, kemshiligin kórsetken de Abai. Solai bolǵan soń jýrnaldy Abaiǵa arnaǵandyq, Abaidy qai jónnen bolsyn ustaz qylyp, betke ustap, jastar shákirt bolyp, sońynan júrýge talaptanǵandyǵyn kórsetedi», – deidi. Sondai-aq jýrnaldyń №3 sanynan bastap Alashorda úkimetiniń is-áreketi úzbei jariialanyp turǵany anyq kórinedi.
Alashtyń joǵalyp tabylǵan murasy «Abai» jýrnalynyń №12 sany kitap túrinde jaryq kórmek. Arab árpimen tańbalanǵan jýrnaldaǵy jariialanymdardy faksimildi jáne kirill qarpine kóshirilgen nusqasynda basylmaq. Alash Orda ókimetiniń 100 jyldyq mereitoiyna orai tabylǵan «Abai» jýrnalyna da keler jyly bir ǵasyr tolmaq. Sondyqtan da, qundy dúnieniń qazaq tarihy men qazaq jýrnalistikasyn zertteýshiler úshin úlken olja bolary anyq.
Jánibek Ǵalym
Derekkóz: "Túrkistan" gazeti
Sýretti túsirgen Maqsat Qusaiynov
