Mamyrdyń 31-i saiasi qýǵyn-súrgin men asharshylyqtyń qurbandarynyń eske alý kúni. Ótken ǵasyrda qazaq halqynyń basynan keshken qasiret 1916 jylynda bastaǵan.
25 maýsym 1916 jyly patsha aǵzamnyń zildi buiryǵy shyqty. Qazaqstan jáne Orta Aziia halyqtarynyń jigitteri jihankerlik soǵysynyń maidanyna qosalqy qara jumystaryna jiberiletin boldy. Baýyrjan Momyshuly «Bizdiń otbasy» atty kitabinda jigitterdi qosalqy qara jumystarǵa alynýy sipattaǵan. Qara jumystarǵa jazýshy Saparǵali Begalin, aqyndar Isa Baizaqov, Sábit Dónentaev qatysqan. «Samaltaý» halyq áni – 1916-nyń zary.
Halyq otarlaý saiasatyna qarsy kóterildi. Kóterilis búkil Orta Aziia aimaǵyn, ásirese Tashkent, Samarqan, Jizaq, Hýdjand qalalaryn qamtydy. Ferǵana alqabyndaǵy ózbek pen tájik, Shý alqabyndaǵy men Ystyqkóldegi qyrǵyz kóterilisten tys qalmady. Alataýdyń ar jaǵyndaǵy aiyrqalpaq aǵaiyn bul oqiǵany úrkinshilik dep, úlken ulttyq qasiret dep sanaidy. Qazaqstanǵa kelsek, eń iri kóterilis oshaqtary Jetisý men Torǵaida ornalasqan.
Qarqaradaǵy Uzaq pen Jámeńkeler «Bala ólgenshe, shal ólsin» dep, belin býyp kóterilis bastaǵan. Dúrbeleń kezinde erekshe erlik kórsetken Turlyqoja, Áýbákir batyrlarynyń esimderi máńgilik el esinde qalady. Qarqaradaǵy oqiǵa Muhtar Áýezov «Qily zamanynda» jan-jaqty sipattaǵan. Kóterilis bastaǵan Aittóbeniń aty Ereýiltóbe dep ózgerildi. Byltyr sheiit bolǵan atalardyń rýhyna Qarqara jailaýynda as berilip, taǵzym etilgen. Raiymbek aýdanynyń ortalyǵy Kegen aýylynda qandy oqiǵanyń qurbandaryna eskertkish ornatylǵan.
Úshqońyrda tý kóterip joryǵyn bastaǵan Áshekeiuly Bekbolat Jambyl ata jyrlaǵan qaharman edi. 1916 jyly qyrkúiektiń 9-ynda batyr qolǵa túsip Almatynyń Boraldaiynda darǵa asyldy. Bekbolattan basqa Jetisý kóterilisiniń basshylary, belsendi qatysýshylarynyń tiziminde – Áli batyr, Toqash Bokin. Qordai óńirinde kóteriliske Alataýdyń boztorǵaiy aqyn Kenen Ázirbaiuly qatysqan. Kenen atanyń tar zamanǵa arnalǵan «Bulbul» atty áni bar. Shý, Merki, Taraz óńirindegi de oqiǵalar Jetisý kóterilisiniń bir bóligi. Aqkóz men Dosmaiyl batyr bastaǵan 7 bolystyń jigitteri 1916 jyldyń 29 tamyzynda Merkini qorshasa, qyrkúiektiń 17-sinde qazirgi Tarazdyń mańaiynda Alakól qumynda jazalaýshy otriadpen shaiqasty.
«Aqsýattyń Amankeldisi» dep atanǵan Múrsálim bolys Tarbaǵatai men búkil Shyǵys Qazaqstannyń kóterilisshileriniń basshysy edi. Jazalaýshylar eldi oirandatyp, kóbisin Qytaiǵa qashtyrdy.
Alashtyń serkesi Mirjaqyp Dýlatuly qarýly kóterilisti qoldamasa da, Qytaida bosqyn bolyp júrgen qazaq penen qyrǵyzdarǵa qol ushyn sozǵan.
Kóterilistiń aldynda Bókihanov, Baitursynov, Dýlatov: «Biri – barsa, alynǵan jigitter qazaǵa, beinetke az ushyraidy, ekinshisi – «barmaimyn» dep qarsylyq qylsa, elge zor búlinshilik keledi», - dep halyqty narazylyq bildirmeýin nasihattaǵan. Alaida, úrkinshilikten keiin, Dýlatuly “Oian, qazaq” kitabinan túsken qarajatyn Qytaiǵa qashýǵa májbúr bolǵan qazaq-qyrǵyz bosqyndarǵa jiberý sheshimin qabyldady. Bul iste járdemshisi Jumaǵali Tileýlin edi.
Baianaýylda ereýildi basqarǵan Qaqabaidyń Aǵybaiy, Bismildániń Nurǵaliy edi. Qaraǵandy óńirinde Nuranyń boiyndaǵy oqiǵalar men olarǵa belsendi qatysqan Ospan Shońov, Nurlan Qiiashevtar týraly Sáken Seifýllin «Tar jol taiǵaq keshý» atty romanynda jazady. Al Qarqaralynyń eli Alash ziialylarynyń úndeýine qulaq salyp patsha úkimetine qarýly qarsylyq bildirmegenin Jaqyp Aqbaiuly baiandady. "Basqa jerlerde qan tógilgen, asylǵan, atylǵan kóp. Qarqaraly qazaǵy bul páleden oqyǵandardyń arqasynda aman boldy", - dep Alashtyń ziialy azamaty jazdy.
Al kóterilistiń kókesi Torǵai men Yrǵyzdyń jazyq dalasynda qainaǵan eken. Yrǵyzda Aijarqyn Qanaiuly men 9 serigi bastaǵan erjúrek jigitter eki ret kóterilgen eken. Birinshi ret 1916 jyly kóterilse, ekinshi ret – 1929 jyly Keńes úkimetine qarsy shyǵyp, aqyry Stalin men Goloshekinnyń saiasi quǵyn-súrginderiniń qurbandary bolyp ketti.
Torǵaida kóterilistiń uiymdastyrýy joǵary deńgeiinde boldy. Kóterilisishiler Keńes quryp, Ábdiǵappardy han qylyp sailap, Amankeldini bas sardar qylyp taǵaiyndady. Ereýildiń basynda Sholaqtyń Ospany, Qasym, Ábdiǵappar, Amankeldi, Álibi Jankeldin, Baiqadam Qaraldin bolsa, batagóii Qaraman Dosai sheshen edi. Amankeldi ustalarǵa qarý-jaraq soqtyryp, sarbazdar men tyl arasynda bailanys, qamtamasyz etý júiesin oryndatyp, strategiialyq, taktikalyq sheberligin kórsetti. Sarbazdar Tatyr kóli mańynda, Qumkeshý, Kúiik qopasynda bolǵan shaiqastarda erlik kórsetti.
Ásirese, Keiki batyrdyń aty shyqty. Qazan aiynyń aiaǵynda – qarashanyń basynda sarbazdar Torǵai qamalyna shabýyl jasady. Al kóterilistiń sońǵy shaiqasy qystyń qara sýyq kezinde, aqpannyń aiaǵynda Torǵai dalasynyń Doǵal-Úrpek degen jerinde iaǵni Doǵal qopasy men Úrpek qonysy arasynda ótti.
Aqpan men Qazan tóńkeristeri, erkin Alash memleketi úshin kúres, Keńes úkimetiniń ornatýy men oǵan qarsylyq bildirýi – bul 1917 jyldan beri bastaǵan alasapyran zaman, tarihtyń 1916 jyldaǵy ult-azattyq kóterilisinen keiingi paraqtary. Bul alasapyran Ábdiǵappardy da, Amankeldini de, Keikini de, Baiqadamdy da aiamady. Árkim óz jolyn tańdasa da – aqyry Amankldi 1919 jyly qaza tapty, Keiki batyrdyń basy 1923 jyly alyndy, Baiqadam – saiasi qýǵyn-súrginderiniń qurbany boldy. Keikiniń bas súiegi byltyr Reseiden eline oraldy, byltyr árýaqty riza qylyp týǵan Torǵai topyraǵyna jerleý rásiminiń jospary bar.
1916 jyl – elimizdiń tarihyndaǵy qasireti mol jyldar belgisi, erlik pen birliktiń dastany, táýelsizdigimizge aparatyn joldaǵy asýly kezeńi.
Asqar Daiyrbekov,
Ult portaly
