مامىردىڭ 31-ٸ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن مەن اشارشىلىقتىڭ قۇرباندارىنىڭ ەسكە الۋ كٷنٸ. ٶتكەن عاسىردا قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن قاسٸرەت 1916 جىلىندا باستاعان.
25 ماۋسىم 1916 جىلى پاتشا اعزامنىڭ زٸلدٸ بۇيرىعى شىقتى. قازاقستان جەنە ورتا ازييا حالىقتارىنىڭ جٸگٸتتەرٸ جيھانكەرلٸك سوعىسىنىڭ مايدانىنا قوسالقى قارا جۇمىستارىنا جٸبەرٸلەتٸن بولدى. باۋىرجان مومىشۇلى «بٸزدٸڭ وتباسى» اتتى كٸتابٸندا جٸگٸتتەردٸ قوسالقى قارا جۇمىستارعا الىنۋى سيپاتتاعان. قارا جۇمىستارعا جازۋشى ساپارعالي بەگالين, اقىندار يسا بايزاقوۆ, سەبيت دٶنەنتاەۆ قاتىسقان. «سامالتاۋ» حالىق ەنٸ – 1916-نىڭ زارى.
حالىق وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى كٶتەرٸلدٸ. كٶتەرٸلٸس بٷكٸل ورتا ازييا ايماعىن, ەسٸرەسە تاشكەنت, سامارقان, جيزاق, حۋدجاند قالالارىن قامتىدى. فەرعانا القابىنداعى ٶزبەك پەن تەجٸك, شۋ القابىنداعى مەن ىستىقكٶلدەگٸ قىرعىز كٶتەرٸلٸستەن تىس قالمادى. الاتاۋدىڭ ار جاعىنداعى ايىرقالپاق اعايىن بۇل وقيعانى ٷركٸنشٸلٸك دەپ, ٷلكەن ۇلتتىق قاسٸرەت دەپ سانايدى. قازاقستانعا كەلسەك, ەڭ ٸرٸ كٶتەرٸلٸس وشاقتارى جەتٸسۋ مەن تورعايدا ورنالاسقان.
قارقاراداعى ۇزاق پەن جەمەڭكەلەر «بالا ٶلگەنشە, شال ٶلسٸن» دەپ, بەلٸن بۋىپ كٶتەرٸلٸس باستاعان. دٷربەلەڭ كەزٸندە ەرەكشە ەرلٸك كٶرسەتكەن تۇرلىقوجا, ەۋبەكٸر باتىرلارىنىڭ ەسٸمدەرٸ مەڭگٸلٸك ەل ەسٸندە قالادى. قارقاراداعى وقيعا مۇحتار ەۋەزوۆ «قيلى زامانىندا» جان-جاقتى سيپاتتاعان. كٶتەرٸلٸس باستاعان ايتتٶبەنٸڭ اتى ەرەۋٸلتٶبە دەپ ٶزگەرٸلدٸ. بىلتىر شەيٸت بولعان اتالاردىڭ رۋحىنا قارقارا جايلاۋىندا اس بەرٸلٸپ, تاعزىم ەتٸلگەن. رايىمبەك اۋدانىنىڭ ورتالىعى كەگەن اۋىلىندا قاندى وقيعانىڭ قۇرباندارىنا ەسكەرتكٸش ورناتىلعان.
ٷشقوڭىردا تۋ كٶتەرٸپ جورىعىن باستاعان ەشەكەيۇلى بەكبولات جامبىل اتا جىرلاعان قاھارمان ەدٸ. 1916 جىلى قىركٷيەكتٸڭ 9-ىندا باتىر قولعا تٷسٸپ الماتىنىڭ بورالدايىندا دارعا اسىلدى. بەكبولاتتان باسقا جەتٸسۋ كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باسشىلارى, بەلسەندٸ قاتىسۋشىلارىنىڭ تٸزٸمٸندە – ەلي باتىر, توقاش بوكين. قورداي ٶڭٸرٸندە كٶتەرٸلٸسكە الاتاۋدىڭ بوزتورعايى اقىن كەنەن ەزٸربايۇلى قاتىسقان. كەنەن اتانىڭ تار زامانعا ارنالعان «بۇلبۇل» اتتى ەنٸ بار. شۋ, مەركٸ, تاراز ٶڭٸرٸندەگٸ دە وقيعالار جەتٸسۋ كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ. اقكٶز مەن دوسمايىل باتىر باستاعان 7 بولىستىڭ جٸگٸتتەرٸ 1916 جىلدىڭ 29 تامىزىندا مەركٸنٸ قورشاسا, قىركٷيەكتٸڭ 17-سٸندە قازٸرگٸ تارازدىڭ ماڭايىندا الاكٶل قۇمىندا جازالاۋشى وتريادپەن شايقاستى.
«اقسۋاتتىڭ امانكەلدٸسٸ» دەپ اتانعان مٷرسەلٸم بولىس تارباعاتاي مەن بٷكٸل شىعىس قازاقستاننىڭ كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸنٸڭ باسشىسى ەدٸ. جازالاۋشىلار ەلدٸ ويرانداتىپ, كٶبٸسٸن قىتايعا قاشتىردى.
الاشتىڭ سەركەسٸ مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى قارۋلى كٶتەرٸلٸستٸ قولداماسا دا, قىتايدا بوسقىن بولىپ جٷرگەن قازاق پەنەن قىرعىزدارعا قول ۇشىن سوزعان.
كٶتەرٸلٸستٸڭ الدىندا بٶكيحانوۆ, بايتۇرسىنوۆ, دۋلاتوۆ: «بٸرٸ – بارسا, الىنعان جٸگٸتتەر قازاعا, بەينەتكە از ۇشىرايدى, ەكٸنشٸسٸ – «بارمايمىن» دەپ قارسىلىق قىلسا, ەلگە زور بٷلٸنشٸلٸك كەلەدٸ», - دەپ حالىقتى نارازىلىق بٸلدٸرمەۋٸن ناسيحاتتاعان. الايدا, ٷركٸنشٸلٸكتەن كەيٸن, دۋلاتۇلى “ويان, قازاق” كٸتابٸنان تٷسكەن قاراجاتىن قىتايعا قاشۋعا مەجبٷر بولعان قازاق-قىرعىز بوسقىندارعا جٸبەرۋ شەشٸمٸن قابىلدادى. بۇل ٸستە جەردەمشٸسٸ جۇماعالي تٸلەۋلين ەدٸ.
باياناۋىلدا ەرەۋٸلدٸ باسقارعان قاقابايدىڭ اعىبايى, بٸسمٸلدەنٸڭ نۇرعاليى ەدٸ. قاراعاندى ٶڭٸرٸندە نۇرانىڭ بويىنداعى وقيعالار مەن ولارعا بەلسەندٸ قاتىسقان وسپان شوڭوۆ, نۇرلان قيياشەۆتار تۋرالى سەكەن سەيفۋللين «تار جول تايعاق كەشۋ» اتتى رومانىندا جازادى. ال قارقارالىنىڭ ەلٸ الاش زييالىلارىنىڭ ٷندەۋٸنە قۇلاق سالىپ پاتشا ٷكٸمەتٸنە قارۋلى قارسىلىق بٸلدٸرمەگەنٸن جاقىپ اقبايۇلى باياندادى. "باسقا جەرلەردە قان تٶگٸلگەن, اسىلعان, اتىلعان كٶپ. قارقارالى قازاعى بۇل پەلەدەن وقىعانداردىڭ ارقاسىندا امان بولدى", - دەپ الاشتىڭ زييالى ازاماتى جازدى.
ال كٶتەرٸلٸستٸڭ كٶكەسٸ تورعاي مەن ىرعىزدىڭ جازىق دالاسىندا قايناعان ەكەن. ىرعىزدا ايجارقىن قانايۇلى مەن 9 سەرٸگٸ باستاعان ەرجٷرەك جٸگٸتتەر ەكٸ رەت كٶتەرٸلگەن ەكەن. بٸرٸنشٸ رەت 1916 جىلى كٶتەرٸلسە, ەكٸنشٸ رەت – 1929 جىلى كەڭەس ٷكٸمەتٸنە قارسى شىعىپ, اقىرى ستالين مەن گولوششەكيننىڭ ساياسي قۇعىن-سٷرگٸندەرٸنٸڭ قۇرباندارى بولىپ كەتتٸ.
تورعايدا كٶتەرٸلٸستٸڭ ۇيىمداستىرۋى جوعارى دەڭگەيٸندە بولدى. كٶتەرٸلٸسٸشٸلەر كەڭەس قۇرىپ, ەبدٸعاپپاردى حان قىلىپ سايلاپ, امانكەلدٸنٸ باس ساردار قىلىپ تاعايىندادى. ەرەۋٸلدٸڭ باسىندا شولاقتىڭ وسپانى, قاسىم, ەبدٸعاپپار, امانكەلدٸ, ەلٸبي جانكەلدين, بايقادام قارالدين بولسا, باتاگٶيٸ قارامان دوساي شەشەن ەدٸ. امانكەلدٸ ۇستالارعا قارۋ-جاراق سوقتىرىپ, ساربازدار مەن تىل اراسىندا بايلانىس, قامتاماسىز ەتۋ جٷيەسٸن ورىنداتىپ, ستراتەگييالىق, تاكتيكالىق شەبەرلٸگٸن كٶرسەتتٸ. ساربازدار تاتىر كٶلٸ ماڭىندا, قۇمكەشۋ, كٷيٸك قوپاسىندا بولعان شايقاستاردا ەرلٸك كٶرسەتتٸ.
ەسٸرەسە, كەيكٸ باتىردىڭ اتى شىقتى. قازان ايىنىڭ اياعىندا – قاراشانىڭ باسىندا ساربازدار تورعاي قامالىنا شابۋىل جاسادى. ال كٶتەرٸلٸستٸڭ سوڭعى شايقاسى قىستىڭ قارا سۋىق كەزٸندە, اقپاننىڭ اياعىندا تورعاي دالاسىنىڭ دوعال-ٷرپەك دەگەن جەرٸندە ياعني دوعال قوپاسى مەن ٷرپەك قونىسى اراسىندا ٶتتٸ.
اقپان مەن قازان تٶڭكەرٸستەرٸ, ەركٸن الاش مەملەكەتٸ ٷشٸن كٷرەس, كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ ورناتۋى مەن وعان قارسىلىق بٸلدٸرۋٸ – بۇل 1917 جىلدان بەرٸ باستاعان الاساپىران زامان, تاريحتىڭ 1916 جىلداعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنەن كەيٸنگٸ پاراقتارى. بۇل الاساپىران ەبدٸعاپپاردى دا, امانكەلدٸنٸ دە, كەيكٸنٸ دە, بايقادامدى دا ايامادى. ەركٸم ٶز جولىن تاڭداسا دا – اقىرى امانكلدٸ 1919 جىلى قازا تاپتى, كەيكٸ باتىردىڭ باسى 1923 جىلى الىندى, بايقادام – ساياسي قۋعىن-سٷرگٸندەرٸنٸڭ قۇربانى بولدى. كەيكٸنٸڭ باس سٷيەگٸ بىلتىر رەسەيدەن ەلٸنە ورالدى, بىلتىر ەرۋاقتى ريزا قىلىپ تۋعان تورعاي توپىراعىنا جەرلەۋ رەسٸمٸنٸڭ جوسپارى بار.
1916 جىل – ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىنداعى قاسٸرەتٸ مول جىلدار بەلگٸسٸ, ەرلٸك پەن بٸرلٸكتٸڭ داستانى, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە اپاراتىن جولداعى اسۋلى كەزەڭٸ.
اسقار دايىربەكوۆ,
ۇلت پورتالى
