Arada eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, Kenesary hanǵa qatysty tarihi áńgimeler el jadynda saqtalyp keledi. Eń birinshi kezekte nazar aýdaratyny – onyń esimimen bailanysty aitylatyn jer ataýlarynyń ómirsheńdik sipaty bolsa, ekinshi kóńil aýdararlyq derek – Kenesary hannyń kózindei bolǵan tarihi jádigerdiń búgingi kúnge deiin saqtalyp kele jatqandyǵy.
Aldymen, birinshi máselege qatysty sóz qozǵasaq. Kenesary hannyń esimimen bailanysty tarihi jerlerdiń eń kóp saqtalǵany Ulytaý – Torǵai – Yrǵyz aralyǵyn qamtidy. Bul bir jaǵy túsinikti de, iaǵni, atalmysh ólkeler – kóterilistiń negizgi oshaǵy ári uiytqysy bolǵan jerler. Bul ólkelerde «Kenesarynyń qystaǵan jeri», «Kenesary qorǵany», «Kenesarynyń qarý soqqan jeri» degen ataýlarmen saqtalǵan jerler jii ushyrasady. Al Kenesary hannyń kóterilisi basylǵannan keiin, onyń jaýynger serikteriniń elge oralýymen hanǵa bailanysty tarihi áńgimelerdiń geografiiasy odan da ári keńeie túsedi. Ári bul Kenesary serikteriniń qazaq dalasynyń ár túkpirinde boi kótergen zirattary kóterilistiń aýqymy men dańqyn «pash» etip turǵandai áser qaldyrady.
Kenesarymen bailanysty nazardan tys qalyp kele jatqan jaittardyń biri – Qaraǵandy oblysy jerindegi Ortaý – Qyzyltaý boiynda (Aqtaý bekinisi aimaǵy) Kenesaryny alǵash ret «han kótergen» oqiǵasy. Bul málimetti zar-zaman ókili Shortanbai jyraýdyń kelesidei óleń shýmaqtarynan ańǵarýǵa bolady:
«Ortaýda Kenesary han kótergen,
Orta júz sońyna ergen tym erteden.
Besata balasynan Janǵutty bar,
Báiseiit, Dúisenbai men Esbai, Qara,
Bir qol bolyp kórinetin jeke dara».
Bul óleńde atalyp otyrǵan adamdar – qarakesek (arǵyn) rýynyń belgili tulǵalary. Janǵutty – el aýzynda «jaqsy Jákeń» atanǵan adam. Al Baiseiit – (kernei) qos birdei batyrdyń urpaǵy. Óz atasy Jarylǵap batyr bolsa, naǵashy atasy – qanjyǵaly Bógenbai batyr. Baiseiittiń uly Nurlan Kenesarynyń kóterilisine qatysqan Qudaimende sultandy (Á.Bókeihanovtarmen atalas) jasyrǵany úshin bolystyqtan túsedi.
Shortanbai jyraýdyń óleń joldaryna qaraǵanda «Han kóterý» oqiǵasy 1838 jyldyń jaz-kúz ailary bolýy kerek. Óitkeni osy jyldary Aqmola men Qarqaraly ýeziniń qazaqtary Kenesarynyń qol astyna jappai ótip ketken bolatyn. Ári osy 1838 jyly Aqtaý men Aqmola bekinisterine shabýyl jasap, sońǵysyn basyp alǵan bolatyn. Biraq bul jyldardan keiin, atalmysh ýezdiń bolystyqtarynyń negizgi deni, ásirese, Qarqaraly okrýginiń rýlary (jekelegen ókilderi, shaǵyn toptary bolmasa) óz oryndaryna qaityp oralady. Budan keiingi jyldarda Kenesary Orynbor men Batys Sibir gýbernatorlyǵynyń shektesken aimaǵynda (Ulytaý – Torǵai – Yrǵyz) bolyp, kei jyldary qystaýǵa Syr boiyna qarai ketip júrdi. Ári Kenesary han qaityp bul jaqta belsendi áskeri is-qimyldar jasai qoimaidy.
Kenesarymen bailanysty dala tósinde saqtalyp kele jatqan tarihi jerdiń biri – Torǵaidaǵy Aqkól – Jylanshyq boiy. Aqkól tóńiregindegi jergilikti turǵyndar arasynda (naqtyly bir oryndy nusqamaǵynymen) jalpylama túrde «Kenesarynyń qarý soqqan jeri» degen áńgime keń taraǵan. Sondai bir topshylama jerdiń biri «Qos qyzdyń molasy» bolatyn. Bul tarihi eskertkish úiindi bolyp jatqandyqtan, keibir turǵyndar «Kenesarynyń qarý soqqan jeri (zaýyty) osy bolý kerek» dep óz oilaryn bildiretin. Biraq bul qos eskertkish aty aityp turǵandai jerleý qurylysy bolyp tabylady. Ári Joshy ulysy kezeńinen qalǵan kóne jádigerler. Jergilikti turǵyndardyń arasynda keń taraǵan bul málimettiń jaidan-jai paida bolǵan qaýeset sóz emes ekenin tarihi derekterden baiqaimyz. Mysaly, E.Bekmahanovtyń eńbeginde: «Qazirgi kezde Kenesary: mendegi eki bashqurt zeńbirek quiýǵa kiristi dep qazaqtardyń arasyna sóz taratýda, ekeýine on qazaqty kómekke berip, olardy Aqkól kóli jaǵasyna jumys isteýge qaldyrypty; paidalanatyn zattarynan tek kómir ǵana belgili, olarǵa sekseýil aǵashyn kúidirip daiyndalǵan birneshe arba kómir aparyp beripti» degen derekter bar.
2011 jyly Aqkól mańynda (Jankeldi aýdany Qarasý aýyly) qazba jumystaryn atqaryp jatqanymyzda, kiikti qorǵaý jónindegi jergilikti inspektsiia ókilderi bizge arnaiy bir oryndy aparyp kórsetti. Bul Aqkólden 50-60 shaqyrym qashyqtyqta, Qaraqumǵa suǵyna ornalasqan Kádir degen jer bolatyn. Ien dalada jerge jartylai kómýli túrde, kúidirilgen qyzyl kirpishten qalanǵan pesh saqtaýly tur. Syrt pishini kirpish kúidiretin peshti qaitalaidy. Kórsetýshi informatorlardan suraǵanymda bul mańda qyzyl kirpishten turǵyzylǵan mazar, keseneniń joq ekenin aitty. Bul pesh jumbaq kúiinde qaldy. Múmkin ortasyn (ishin) qazyp kórse, suraǵymyzǵa jaýap alarlyq málimetter anyqtalar.
Endi joǵaryda aitqan Kenesary hannyń kózindei bolǵan jádigerdiń saqtalý tarihyna toqtalsaq.
Kenesary hannyń óz týy demeseńiz, óz qolymen úlestirgen jaýyngerlik týdyń biri (bóligi) búginde bizge jetip otyr. Bul tý Balqash qalasynyń irgesindegi Qońyrat eldi mekeninde Maǵzum Hamitov degen qariianyń qolynda saqtalyp kele jatyr. Týdyń tarihyna keletin bolsaq, Maǵzum qariianyń arǵy babasy Dairabai Kenesarynyń batyrlarynyń biri bolǵan. Rýy – tóleńgit (taz-qusshy). Dairabai Kenesarynyń tóleńgitteri jasaǵyna qolbasshylyq etken. Qolyna tý ustaǵan (týdy jai adamnyń ustamaityny belgili ǵoi). Týy sary tústi. Bul tý tóleńgit jasaǵynyń belgisi bolǵan. Kenesarynyń óz týy (úlkenderden estigeni) aq tústi. Dairabai batyr 1803 jyly týyp, 1899 jyly, iaǵni, 96 jasqa kelip dúnieden ozǵan. Dairabai batyr qaitys bolǵan soń, qazaǵa jinalǵan aǵaiyny týdy «batyrdan tábárik» qylyp bólisip alǵan. Jarty metrge jýyq kezdeme óz urpaǵynyń qolynda qalǵan eken. Týdyń osy bóligi urpaqtan-urpaqqa ótip, búginge jetip otyr. Tarihi murany qolynda ustap otyrǵan Maǵzum qariia Dairabaidyń shópshegi bolyp keledi. Maǵzum qariianyń qolynda týmen birge atalarynan kele jatqan qasietti Quran bar. Týmen osy Qurandy tystap tastaǵan. Sol sebepti, qos birdei mura qariianyń aýzynda qosarlana «Sary Quran» bolyp aitylady.
Tý men Qurannyń búginge jetýi óz aldyna jeke bir áńgimege arqaý bolarlyq dúnie. Osy jaiynda qysqasha toqtala ketsek. Maǵzum qariianyń aitýynsha, atajurttary kezindegi Semeige qarasty Shubartaý aýdany, № 3 aýyl (Tóleńgit aýyly) bolǵan. Qazan tóńkerisinen keiin el qiynshylyqty kóp kórgen. Ataman Annenkovqa qosylmaq bolǵan aqtar bir ótse, olardy qýalap qyzyldar ótken. Bárinen zardap shekken qarapaiym qazaq. Odan keiin kámpeske, t.s.s. Osy jyldary týdyń qalǵan bóligin saqtaý úshin Hamit (Maǵzumnyń atasy) ákesi Bákishten qalǵan Qurandy osy týmen tystap tastaǵan. Elde asharshylyq bastalyp, qalǵan el Balqash eldi mekenine jetýge uiǵarady. Sodan Tóleńgit aýyly jáne basqa da rýlar Balqashqa eki top bolyp bólinip attanady. Biri jazyq dalamen ketse, ekinshi top ainalma bolsa da taý jaǵalap júredi. Maǵzum qariianyń atalary osy sońǵy topta bolady. Aiaǵynda tek osy taý saǵalap (Qyzylarai, Qaratal arqyly) júrgen top qana aman-esen jetedi. Jazyqpen ketken toptyń eshqaisysy kelmeidi. Dairabaidyń 41 shańyraǵy bolǵan. Sodan osy Balqashqa jetkeni 3 shańyraq qana.
Taý saǵalap kele jatqan toptyń ishindegi Hamit aqsaqal Aqirek degen taýǵa kelgende qolyndaǵy týmen tystalǵan Qurandy jáne t.b. dúnielerin bir tóbeniń basyna kómip, tusyna belgi qoiyp ketedi. Hamit aqsaqaldyń, basqa da aǵaiyn-týystarynyń dúnieden óter kezindegi urpaǵyna amanattaǵan nársesi osy «Sary Quran» bolady. Sodan 1964 jyly Aqbar balasy Maǵzumdy ertip, Narmanbet aýylynyń (ol kezde HHII Partsezd sovhozy) shópshi jigitterimen Aqirek taýyna barady. Jer bederi Aqbardyń esinde jaqsy saqtalyp qalǵan, tez taýyp alady. Ári ákeleriniń shanshyǵan aǵash saby sol kúii turǵan eken. Kómbeniń ishinen eki Quran jáne tigin máshinkesin alǵan. «Sary Qurandy» úige alyp kelgende týystarymyz jylap kóristi» deidi Maǵzum qariia. Ol kisi bertinge deiin bul týdyń syryn aitpai kelgen. Tek keiinde ǵana urpaǵyna jete tanystyrǵan.
Maǵzum qariia – búginde eki kózden birdei zaǵip bolyp otyrǵan jan. Apamyzdyń ákelip bergen oramasyn ashyp, «Sary Qurandy» sipalai otyryp bizge ustatty. Qurannyń kóne dúnie ekeni birden ańǵarylady. Qurandy tystaǵan týdyń bóliginiń saqtalý deńgeii óte jaqsy. Keibir dymqyl ótken jerleri azdap sortań tartqan. Sógilmegenine qaraǵanda matasy jibek tárizdi. Shetteri shashaqtalǵan.
Dairabai batyrǵa bailanysty Maǵzum qariiadan jazyp alynǵan birneshe málimetterdi bersek:
Birinshi. Ákelerimnen estigenim, Dairabai babam Kenesarynyń qasynda sońyna deiin bolǵan. Myń jigitimen qorshaýda qalǵanda, Kenesary Aǵybai bastaǵan 500 jigitke qorshaýdy buzyp jol ashýǵa buiyrady. Dairabai da Naýryzbai tóremen osy topta bolyp, jaýdy jaryp shyqqan. Biraq Naýryzbai Kenesarynyń jaýdyń qolynda qalǵanyn estip, «sen turǵanda Kenesaryny qyrǵyz óltirmeidi» degen Aǵybaidyń aqylyna qaramastan, qaita aǵasynyń qasyna barǵan.
Ekinshi. Kenesary Aǵybai jáne basqa da batyrlarymen Aqmolany alǵan kezde, Dairabai óz qolymen hanǵa bir orys ofitserin jáne Ahmet (tóre) sultandy ákelip tapsyrǵan. Kenesary Ahmet tóreni bosatyp jiberipti. Bul málimetten Dairabai batyrdyń Kenesaryǵa kóterilistiń alǵashqy kezinen qosylǵanyn kórýge bolady. Aqmola bekinisi joǵaryda jazǵanymyzdai, 1838 jyly alynǵan.
Úshinshi. Dairabai únemi hannyń mańaiynda bolyp, qyzmet qylǵan. Tóleńgitteriniń basshysy bolǵan. Kóbine hannyń jeke tapsyrmalaryn oryndaǵan. Elden salyq jinaǵan. Barymtalarǵa barǵan.
Tórtinshi. – Kenesary Kishi júzde bir sáýegei qariia bar degendi estip, janyna Aǵybaidy qosyp Naýryzbaidy attandyratyn oqiǵa bar emes pe? (Informator bul jerde qart abyz ben jas Naýryzbaidyń oqiǵasyn sóz etip otyr. Bul ańyz boiynsha «Abyz: «E, Naýryzbai, meniń jasym 120-ǵa kelip otyr. Osy jastyń ishinde senen artyq er kórmedim. Úsh nárseniń syrttany bar edi: ittiń, qasqyrdyń, jigittiń. Sen jigittiń syrttany ekensiń. Biraq adam balasyna meiirimiń joq eken, baǵyń mańdaiyńda ǵana eken. Ǵumyryń qysqa 20-25-ten aspassyń, dúniede armanda qalma», – degen. Sol oqiǵanyń ishinde Dairabai da bolǵan. Dairabai 40 jigitin qasyna ertip, Naýryzbai men Aǵybaiǵa qosshy bolyp barǵan. Sol saparda sáýegei qariia Dairabaidyń da ómirin boljap, uzaq jasaitynyn aitypty.
Besinshi. Ákelerimniń aitýynsha, Dairabai zor, balýan deneli adam bolǵan. Basy úlken, qońqaq muryndy, denesi tórtpaq kelgen. Joryqta kóp júrgendikten kóp soqqy alǵan, tóbesi bujyr-bujyr, tilim-tilim eken. Kózimen kórgen kisiler «anandai baspen ómir súrý múmkin emes» dep tańǵalysyp, áńgime qylysatyn bolǵan. Ustaramen shashyn alý qiynǵa soǵady eken. Attyń ústinde júrip uiyqtai beretin bolǵan. Qaitqan jeri Úshtabaq Kentarlaý. Súiegi sol jerde. Basynda molanyń bar-joǵyn bilmeimin.
Altynshy. Dairabai men Aǵybai kózi tirisinde bir-birimen aralasyp turǵan. Keiin qudandaly bolǵan eken. Aǵybaidyń bir urpaǵyna Hamittyń qaryndasy shyqqan.
Jalpy, bul maqalany jazý barysynda Kenesary han jáne onyń jaýynger serikterimen bailanysty el ishinde saqtalyp kele jatqan tarihi áńgimelerdi kópshilik oqyrman qaýymǵa jetkizýdi maqsat tuttyq. Sóz sońynda, Kenesarynyń bas súiegi týraly bir-eki aýyz toqtalsaq. Keiingi kezde zertteýshiler arasynda (S.Aqquly) «Kenesarynyń bas súiegi Peterbýrgke jetpei, Omby qalasynda qalǵan bolýy kerek» degen oilar aitylyp júr. Osy sońǵy tujyrymnyń jany bar sekildi. 1906 jyly M.Terentevtiń «Istoriia zavoevaniia Srednei Azii» degen monografiiasy jaryqqa shyqqan. Osy eńbekte M.Terentev Kenesary kóterilisi týraly sóz qozǵap, sońynda «…i zdes v odnom iz ýshelii poterpel porajenie i byl ýbit vmeste telengýtami (telohraniteli, palachi) i 3,000 voiska. Cherep ego dostavlen byl k kn. Gorchakový i hranitsia pri dele «o býnte Kenissary» dep jazady. Bul derekten Kenesarynyń basy HH ǵasyrdyń bas kezine deiin Ombyda bolǵanyn ańǵaramyz. 1917-1919 jyldar aralyǵyndaǵy alasapyran kezde joiylyp ketpese, Ombydan asyp, eshqaida shyqpaǵan sekildi.
Orynbai OShANOV,
etnograf, arheolog
"Aiqyn" gazeti
