ارادا ەكٸ عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ٶتسە دە, كەنەسارى حانعا قاتىستى تاريحي ەڭگٸمەلەر ەل جادىندا ساقتالىپ كەلەدٸ. ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە نازار اۋداراتىنى – ونىڭ ەسٸمٸمەن بايلانىستى ايتىلاتىن جەر اتاۋلارىنىڭ ٶمٸرشەڭدٸك سيپاتى بولسا, ەكٸنشٸ كٶڭٸل اۋدارارلىق دەرەك – كەنەسارى حاننىڭ كٶزٸندەي بولعان تاريحي جەدٸگەردٸڭ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلە جاتقاندىعى.
الدىمەن, بٸرٸنشٸ مەسەلەگە قاتىستى سٶز قوزعاساق. كەنەسارى حاننىڭ ەسٸمٸمەن بايلانىستى تاريحي جەرلەردٸڭ ەڭ كٶپ ساقتالعانى ۇلىتاۋ – تورعاي – ىرعىز ارالىعىن قامتيدى. بۇل بٸر جاعى تٷسٸنٸكتٸ دە, ياعني, اتالمىش ٶلكەلەر – كٶتەرٸلٸستٸڭ نەگٸزگٸ وشاعى ەرٸ ۇيىتقىسى بولعان جەرلەر. بۇل ٶلكەلەردە «كەنەسارىنىڭ قىستاعان جەرٸ», «كەنەسارى قورعانى», «كەنەسارىنىڭ قارۋ سوققان جەرٸ» دەگەن اتاۋلارمەن ساقتالعان جەرلەر جيٸ ۇشىراسادى. ال كەنەسارى حاننىڭ كٶتەرٸلٸسٸ باسىلعاننان كەيٸن, ونىڭ جاۋىنگەر سەرٸكتەرٸنٸڭ ەلگە ورالۋىمەن حانعا بايلانىستى تاريحي ەڭگٸمەلەردٸڭ گەوگرافيياسى ودان دا ەرٸ كەڭەيە تٷسەدٸ. ەرٸ بۇل كەنەسارى سەرٸكتەرٸنٸڭ قازاق دالاسىنىڭ ەر تٷكپٸرٸندە بوي كٶتەرگەن زيراتتارى كٶتەرٸلٸستٸڭ اۋقىمى مەن داڭقىن «پاش» ەتٸپ تۇرعانداي ەسەر قالدىرادى.
كەنەسارىمەن بايلانىستى نازاردان تىس قالىپ كەلە جاتقان جايتتاردىڭ بٸرٸ – قاراعاندى وبلىسى جەرٸندەگٸ ورتاۋ – قىزىلتاۋ بويىندا (اقتاۋ بەكٸنٸسٸ ايماعى) كەنەسارىنى العاش رەت «حان كٶتەرگەن» وقيعاسى. بۇل مەلٸمەتتٸ زار-زامان ٶكٸلٸ شورتانباي جىراۋدىڭ كەلەسٸدەي ٶلەڭ شۋماقتارىنان اڭعارۋعا بولادى:
«ورتاۋدا كەنەسارى حان كٶتەرگەن,
ورتا جٷز سوڭىنا ەرگەن تىم ەرتەدەن.
بەساتا بالاسىنان جانعۇتتى بار,
بەيسەيٸت, دٷيسەنباي مەن ەسباي, قارا,
بٸر قول بولىپ كٶرٸنەتٸن جەكە دارا».
بۇل ٶلەڭدە اتالىپ وتىرعان ادامدار – قاراكەسەك (ارعىن) رۋىنىڭ بەلگٸلٸ تۇلعالارى. جانعۇتتى – ەل اۋزىندا «جاقسى جەكەڭ» اتانعان ادام. ال بايسەيٸت – (كەرنەي) قوس بٸردەي باتىردىڭ ۇرپاعى. ٶز اتاسى جارىلعاپ باتىر بولسا, ناعاشى اتاسى – قانجىعالى بٶگەنباي باتىر. بايسەيٸتتٸڭ ۇلى نۇرلان كەنەسارىنىڭ كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسقان قۇدايمەندە سۇلتاندى (ە.بٶكەيحانوۆتارمەن اتالاس) جاسىرعانى ٷشٸن بولىستىقتان تٷسەدٸ.
شورتانباي جىراۋدىڭ ٶلەڭ جولدارىنا قاراعاندا «حان كٶتەرۋ» وقيعاسى 1838 جىلدىڭ جاز-كٷز ايلارى بولۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ وسى جىلدارى اقمولا مەن قارقارالى ۋەزٸنٸڭ قازاقتارى كەنەسارىنىڭ قول استىنا جاپپاي ٶتٸپ كەتكەن بولاتىن. ەرٸ وسى 1838 جىلى اقتاۋ مەن اقمولا بەكٸنٸستەرٸنە شابۋىل جاساپ, سوڭعىسىن باسىپ العان بولاتىن. بٸراق بۇل جىلداردان كەيٸن, اتالمىش ۋەزدٸڭ بولىستىقتارىنىڭ نەگٸزگٸ دەنٸ, ەسٸرەسە, قارقارالى وكرۋگٸنٸڭ رۋلارى (جەكەلەگەن ٶكٸلدەرٸ, شاعىن توپتارى بولماسا) ٶز ورىندارىنا قايتىپ ورالادى. بۇدان كەيٸنگٸ جىلداردا كەنەسارى ورىنبور مەن باتىس سٸبٸر گۋبەرناتورلىعىنىڭ شەكتەسكەن ايماعىندا (ۇلىتاۋ – تورعاي – ىرعىز) بولىپ, كەي جىلدارى قىستاۋعا سىر بويىنا قاراي كەتٸپ جٷردٸ. ەرٸ كەنەسارى حان قايتىپ بۇل جاقتا بەلسەندٸ ەسكەري ٸس-قيمىلدار جاساي قويمايدى.
كەنەسارىمەن بايلانىستى دالا تٶسٸندە ساقتالىپ كەلە جاتقان تاريحي جەردٸڭ بٸرٸ – تورعايداعى اقكٶل – جىلانشىق بويى. اقكٶل تٶڭٸرەگٸندەگٸ جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار اراسىندا (ناقتىلى بٸر ورىندى نۇسقاماعىنىمەن) جالپىلاما تٷردە «كەنەسارىنىڭ قارۋ سوققان جەرٸ» دەگەن ەڭگٸمە كەڭ تاراعان. سونداي بٸر توپشىلاما جەردٸڭ بٸرٸ «قوس قىزدىڭ مولاسى» بولاتىن. بۇل تاريحي ەسكەرتكٸش ٷيٸندٸ بولىپ جاتقاندىقتان, كەيبٸر تۇرعىندار «كەنەسارىنىڭ قارۋ سوققان جەرٸ (زاۋىتى) وسى بولۋ كەرەك» دەپ ٶز ويلارىن بٸلدٸرەتٸن. بٸراق بۇل قوس ەسكەرتكٸش اتى ايتىپ تۇرعانداي جەرلەۋ قۇرىلىسى بولىپ تابىلادى. ەرٸ جوشى ۇلىسى كەزەڭٸنەن قالعان كٶنە جەدٸگەرلەر. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ اراسىندا كەڭ تاراعان بۇل مەلٸمەتتٸڭ جايدان-جاي پايدا بولعان قاۋەسەت سٶز ەمەس ەكەنٸن تاريحي دەرەكتەردەن بايقايمىز. مىسالى, ە.بەكماحانوۆتىڭ ەڭبەگٸندە: «قازٸرگٸ كەزدە كەنەسارى: مەندەگٸ ەكٸ باشقۇرت زەڭبٸرەك قۇيۋعا كٸرٸستٸ دەپ قازاقتاردىڭ اراسىنا سٶز تاراتۋدا, ەكەۋٸنە ون قازاقتى كٶمەككە بەرٸپ, ولاردى اقكٶل كٶلٸ جاعاسىنا جۇمىس ٸستەۋگە قالدىرىپتى; پايدالاناتىن زاتتارىنان تەك كٶمٸر عانا بەلگٸلٸ, ولارعا سەكسەۋٸل اعاشىن كٷيدٸرٸپ دايىندالعان بٸرنەشە اربا كٶمٸر اپارىپ بەرٸپتٸ» دەگەن دەرەكتەر بار.
2011 جىلى اقكٶل ماڭىندا (جانكەلدٸ اۋدانى قاراسۋ اۋىلى) قازبا جۇمىستارىن اتقارىپ جاتقانىمىزدا, كيٸكتٸ قورعاۋ جٶنٸندەگٸ جەرگٸلٸكتٸ ينسپەكتسييا ٶكٸلدەرٸ بٸزگە ارنايى بٸر ورىندى اپارىپ كٶرسەتتٸ. بۇل اقكٶلدەن 50-60 شاقىرىم قاشىقتىقتا, قاراقۇمعا سۇعىنا ورنالاسقان كەدٸر دەگەن جەر بولاتىن. يەن دالادا جەرگە جارتىلاي كٶمۋلٸ تٷردە, كٷيدٸرٸلگەن قىزىل كٸرپٸشتەن قالانعان پەش ساقتاۋلى تۇر. سىرت پٸشٸنٸ كٸرپٸش كٷيدٸرەتٸن پەشتٸ قايتالايدى. كٶرسەتۋشٸ ينفورماتورلاردان سۇراعانىمدا بۇل ماڭدا قىزىل كٸرپٸشتەن تۇرعىزىلعان مازار, كەسەنەنٸڭ جوق ەكەنٸن ايتتى. بۇل پەش جۇمباق كٷيٸندە قالدى. مٷمكٸن ورتاسىن (ٸشٸن) قازىپ كٶرسە, سۇراعىمىزعا جاۋاپ الارلىق مەلٸمەتتەر انىقتالار.
ەندٸ جوعارىدا ايتقان كەنەسارى حاننىڭ كٶزٸندەي بولعان جەدٸگەردٸڭ ساقتالۋ تاريحىنا توقتالساق.
كەنەسارى حاننىڭ ٶز تۋى دەمەسەڭٸز, ٶز قولىمەن ٷلەستٸرگەن جاۋىنگەرلٸك تۋدىڭ بٸرٸ (بٶلٸگٸ) بٷگٸندە بٸزگە جەتٸپ وتىر. بۇل تۋ بالقاش قالاسىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ قوڭىرات ەلدٸ مەكەنٸندە ماعزۇم حاميتوۆ دەگەن قارييانىڭ قولىندا ساقتالىپ كەلە جاتىر. تۋدىڭ تاريحىنا كەلەتٸن بولساق, ماعزۇم قارييانىڭ ارعى باباسى دايراباي كەنەسارىنىڭ باتىرلارىنىڭ بٸرٸ بولعان. رۋى – تٶلەڭگٸت (تاز-قۇسشى). دايراباي كەنەسارىنىڭ تٶلەڭگٸتتەرٸ جاساعىنا قولباسشىلىق ەتكەن. قولىنا تۋ ۇستاعان (تۋدى جاي ادامنىڭ ۇستامايتىنى بەلگٸلٸ عوي). تۋى سارى تٷستٸ. بۇل تۋ تٶلەڭگٸت جاساعىنىڭ بەلگٸسٸ بولعان. كەنەسارىنىڭ ٶز تۋى (ٷلكەندەردەن ەستٸگەنٸ) اق تٷستٸ. دايراباي باتىر 1803 جىلى تۋىپ, 1899 جىلى, ياعني, 96 جاسقا كەلٸپ دٷنيەدەن وزعان. دايراباي باتىر قايتىس بولعان سوڭ, قازاعا جينالعان اعايىنى تۋدى «باتىردان تەبەرٸك» قىلىپ بٶلٸسٸپ العان. جارتى مەترگە جۋىق كەزدەمە ٶز ۇرپاعىنىڭ قولىندا قالعان ەكەن. تۋدىڭ وسى بٶلٸگٸ ۇرپاقتان-ۇرپاققا ٶتٸپ, بٷگٸنگە جەتٸپ وتىر. تاريحي مۇرانى قولىندا ۇستاپ وتىرعان ماعزۇم قارييا دايرابايدىڭ شٶپشەگٸ بولىپ كەلەدٸ. ماعزۇم قارييانىڭ قولىندا تۋمەن بٸرگە اتالارىنان كەلە جاتقان قاسيەتتٸ قۇران بار. تۋمەن وسى قۇراندى تىستاپ تاستاعان. سول سەبەپتٸ, قوس بٸردەي مۇرا قارييانىڭ اۋزىندا قوسارلانا «سارى قۇران» بولىپ ايتىلادى.
تۋ مەن قۇراننىڭ بٷگٸنگە جەتۋٸ ٶز الدىنا جەكە بٸر ەڭگٸمەگە ارقاۋ بولارلىق دٷنيە. وسى جايىندا قىسقاشا توقتالا كەتسەك. ماعزۇم قارييانىڭ ايتۋىنشا, اتاجۇرتتارى كەزٸندەگٸ سەمەيگە قاراستى شۇبارتاۋ اۋدانى, № 3 اۋىل (تٶلەڭگٸت اۋىلى) بولعان. قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن ەل قيىنشىلىقتى كٶپ كٶرگەن. اتامان اننەنكوۆقا قوسىلماق بولعان اقتار بٸر ٶتسە, ولاردى قۋالاپ قىزىلدار ٶتكەن. بەرٸنەن زارداپ شەككەن قاراپايىم قازاق. ودان كەيٸن كەمپەسكە, ت.س.س. وسى جىلدارى تۋدىڭ قالعان بٶلٸگٸن ساقتاۋ ٷشٸن حاميت (ماعزۇمنىڭ اتاسى) ەكەسٸ بەكٸشتەن قالعان قۇراندى وسى تۋمەن تىستاپ تاستاعان. ەلدە اشارشىلىق باستالىپ, قالعان ەل بالقاش ەلدٸ مەكەنٸنە جەتۋگە ۇيعارادى. سودان تٶلەڭگٸت اۋىلى جەنە باسقا دا رۋلار بالقاشقا ەكٸ توپ بولىپ بٶلٸنٸپ اتتانادى. بٸرٸ جازىق دالامەن كەتسە, ەكٸنشٸ توپ اينالما بولسا دا تاۋ جاعالاپ جٷرەدٸ. ماعزۇم قارييانىڭ اتالارى وسى سوڭعى توپتا بولادى. اياعىندا تەك وسى تاۋ ساعالاپ (قىزىلاراي, قاراتال ارقىلى) جٷرگەن توپ قانا امان-ەسەن جەتەدٸ. جازىقپەن كەتكەن توپتىڭ ەشقايسىسى كەلمەيدٸ. دايرابايدىڭ 41 شاڭىراعى بولعان. سودان وسى بالقاشقا جەتكەنٸ 3 شاڭىراق قانا.
تاۋ ساعالاپ كەلە جاتقان توپتىڭ ٸشٸندەگٸ حاميت اقساقال اقيرەك دەگەن تاۋعا كەلگەندە قولىنداعى تۋمەن تىستالعان قۇراندى جەنە ت.ب. دٷنيەلەرٸن بٸر تٶبەنٸڭ باسىنا كٶمٸپ, تۇسىنا بەلگٸ قويىپ كەتەدٸ. حاميت اقساقالدىڭ, باسقا دا اعايىن-تۋىستارىنىڭ دٷنيەدەن ٶتەر كەزٸندەگٸ ۇرپاعىنا اماناتتاعان نەرسەسٸ وسى «سارى قۇران» بولادى. سودان 1964 جىلى اقبار بالاسى ماعزۇمدى ەرتٸپ, نارمانبەت اۋىلىنىڭ (ول كەزدە ححٸٸ پارتسەزد سوۆحوزى) شٶپشٸ جٸگٸتتەرٸمەن اقيرەك تاۋىنا بارادى. جەر بەدەرٸ اقباردىڭ ەسٸندە جاقسى ساقتالىپ قالعان, تەز تاۋىپ الادى. ەرٸ ەكەلەرٸنٸڭ شانشىعان اعاش سابى سول كٷيٸ تۇرعان ەكەن. كٶمبەنٸڭ ٸشٸنەن ەكٸ قۇران جەنە تٸگٸن مەشينكەسٸن العان. «سارى قۇراندى» ٷيگە الىپ كەلگەندە تۋىستارىمىز جىلاپ كٶرٸستٸ» دەيدٸ ماعزۇم قارييا. ول كٸسٸ بەرتٸنگە دەيٸن بۇل تۋدىڭ سىرىن ايتپاي كەلگەن. تەك كەيٸندە عانا ۇرپاعىنا جەتە تانىستىرعان.
ماعزۇم قارييا – بٷگٸندە ەكٸ كٶزدەن بٸردەي زاعيپ بولىپ وتىرعان جان. اپامىزدىڭ ەكەلٸپ بەرگەن وراماسىن اشىپ, «سارى قۇراندى» سيپالاي وتىرىپ بٸزگە ۇستاتتى. قۇراننىڭ كٶنە دٷنيە ەكەنٸ بٸردەن اڭعارىلادى. قۇراندى تىستاعان تۋدىڭ بٶلٸگٸنٸڭ ساقتالۋ دەڭگەيٸ ٶتە جاقسى. كەيبٸر دىمقىل ٶتكەن جەرلەرٸ ازداپ سورتاڭ تارتقان. سٶگٸلمەگەنٸنە قاراعاندا ماتاسى جٸبەك تەرٸزدٸ. شەتتەرٸ شاشاقتالعان.
دايراباي باتىرعا بايلانىستى ماعزۇم قارييادان جازىپ الىنعان بٸرنەشە مەلٸمەتتەردٸ بەرسەك:
بٸرٸنشٸ. ەكەلەرٸمنەن ەستٸگەنٸم, دايراباي بابام كەنەسارىنىڭ قاسىندا سوڭىنا دەيٸن بولعان. مىڭ جٸگٸتٸمەن قورشاۋدا قالعاندا, كەنەسارى اعىباي باستاعان 500 جٸگٸتكە قورشاۋدى بۇزىپ جول اشۋعا بۇيىرادى. دايراباي دا ناۋرىزباي تٶرەمەن وسى توپتا بولىپ, جاۋدى جارىپ شىققان. بٸراق ناۋرىزباي كەنەسارىنىڭ جاۋدىڭ قولىندا قالعانىن ەستٸپ, «سەن تۇرعاندا كەنەسارىنى قىرعىز ٶلتٸرمەيدٸ» دەگەن اعىبايدىڭ اقىلىنا قاراماستان, قايتا اعاسىنىڭ قاسىنا بارعان.
ەكٸنشٸ. كەنەسارى اعىباي جەنە باسقا دا باتىرلارىمەن اقمولانى العان كەزدە, دايراباي ٶز قولىمەن حانعا بٸر ورىس وفيتسەرٸن جەنە احمەت (تٶرە) سۇلتاندى ەكەلٸپ تاپسىرعان. كەنەسارى احمەت تٶرەنٸ بوساتىپ جٸبەرٸپتٸ. بۇل مەلٸمەتتەن دايراباي باتىردىڭ كەنەسارىعا كٶتەرٸلٸستٸڭ العاشقى كەزٸنەن قوسىلعانىن كٶرۋگە بولادى. اقمولا بەكٸنٸسٸ جوعارىدا جازعانىمىزداي, 1838 جىلى الىنعان.
ٷشٸنشٸ. دايراباي ٷنەمٸ حاننىڭ ماڭايىندا بولىپ, قىزمەت قىلعان. تٶلەڭگٸتتەرٸنٸڭ باسشىسى بولعان. كٶبٸنە حاننىڭ جەكە تاپسىرمالارىن ورىنداعان. ەلدەن سالىق جيناعان. بارىمتالارعا بارعان.
تٶرتٸنشٸ. – كەنەسارى كٸشٸ جٷزدە بٸر سەۋەگەي قارييا بار دەگەندٸ ەستٸپ, جانىنا اعىبايدى قوسىپ ناۋرىزبايدى اتتاندىراتىن وقيعا بار ەمەس پە? (ينفورماتور بۇل جەردە قارت ابىز بەن جاس ناۋرىزبايدىڭ وقيعاسىن سٶز ەتٸپ وتىر. بۇل اڭىز بويىنشا «ابىز: «ە, ناۋرىزباي, مەنٸڭ جاسىم 120-عا كەلٸپ وتىر. وسى جاستىڭ ٸشٸندە سەنەن ارتىق ەر كٶرمەدٸم. ٷش نەرسەنٸڭ سىرتتانى بار ەدٸ: يتتٸڭ, قاسقىردىڭ, جٸگٸتتٸڭ. سەن جٸگٸتتٸڭ سىرتتانى ەكەنسٸڭ. بٸراق ادام بالاسىنا مەيٸرٸمٸڭ جوق ەكەن, باعىڭ ماڭدايىڭدا عانا ەكەن. عۇمىرىڭ قىسقا 20-25-تەن اسپاسسىڭ, دٷنيەدە ارماندا قالما», – دەگەن. سول وقيعانىڭ ٸشٸندە دايراباي دا بولعان. دايراباي 40 جٸگٸتٸن قاسىنا ەرتٸپ, ناۋرىزباي مەن اعىبايعا قوسشى بولىپ بارعان. سول ساپاردا سەۋەگەي قارييا دايرابايدىڭ دا ٶمٸرٸن بولجاپ, ۇزاق جاسايتىنىن ايتىپتى.
بەسٸنشٸ. ەكەلەرٸمنٸڭ ايتۋىنشا, دايراباي زور, بالۋان دەنەلٸ ادام بولعان. باسى ٷلكەن, قوڭقاق مۇرىندى, دەنەسٸ تٶرتپاق كەلگەن. جورىقتا كٶپ جٷرگەندٸكتەن كٶپ سوققى العان, تٶبەسٸ بۇجىر-بۇجىر, تٸلٸم-تٸلٸم ەكەن. كٶزٸمەن كٶرگەن كٸسٸلەر «انانداي باسپەن ٶمٸر سٷرۋ مٷمكٸن ەمەس» دەپ تاڭعالىسىپ, ەڭگٸمە قىلىساتىن بولعان. ۇستارامەن شاشىن الۋ قيىنعا سوعادى ەكەن. اتتىڭ ٷستٸندە جٷرٸپ ۇيىقتاي بەرەتٸن بولعان. قايتقان جەرٸ ٷشتاباق كەنتارلاۋ. سٷيەگٸ سول جەردە. باسىندا مولانىڭ بار-جوعىن بٸلمەيمٸن.
التىنشى. دايراباي مەن اعىباي كٶزi تٸرٸسٸندە بٸر-بٸرٸمەن ارالاسىپ تۇرعان. كەيٸن قۇداندالى بولعان ەكەن. اعىبايدىڭ بٸر ۇرپاعىنا حاميتتىڭ قارىنداسى شىققان.
جالپى, بۇل ماقالانى جازۋ بارىسىندا كەنەسارى حان جەنە ونىڭ جاۋىنگەر سەرٸكتەرٸمەن بايلانىستى ەل ٸشٸندە ساقتالىپ كەلە جاتقان تاريحي ەڭگٸمەلەردٸ كٶپشٸلٸك وقىرمان قاۋىمعا جەتكٸزۋدٸ ماقسات تۇتتىق. سٶز سوڭىندا, كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸ تۋرالى بٸر-ەكٸ اۋىز توقتالساق. كەيٸنگٸ كەزدە زەرتتەۋشٸلەر اراسىندا (س.اققۇلى) «كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸ پەتەربۋرگكە جەتپەي, ومبى قالاسىندا قالعان بولۋى كەرەك» دەگەن ويلار ايتىلىپ جٷر. وسى سوڭعى تۇجىرىمنىڭ جانى بار سەكٸلدٸ. 1906 جىلى م.تەرەنتەۆتٸڭ «يستورييا زاۆوەۆانييا سرەدنەي ازيي» دەگەن مونوگرافيياسى جارىققا شىققان. وسى ەڭبەكتە م.تەرەنتەۆ كەنەسارى كٶتەرٸلٸسٸ تۋرالى سٶز قوزعاپ, سوڭىندا «…ي زدەس ۆ ودنوم يز ۋششەليي پوتەرپەل پوراجەنيە ي بىل ۋبيت ۆمەستە تەلەنگۋتامي (تەلوحرانيتەلي, پالاچي) ي 3,000 ۆويسكا. چەرەپ ەگو دوستاۆلەن بىل ك كن. گورچاكوۆۋ ي حرانيتسيا پري دەلە «و بۋنتە كەنيسسارى» دەپ جازادى. بۇل دەرەكتەن كەنەسارىنىڭ باسى حح عاسىردىڭ باس كەزٸنە دەيٸن ومبىدا بولعانىن اڭعارامىز. 1917-1919 جىلدار ارالىعىنداعى الاساپىران كەزدە جويىلىپ كەتپەسە, ومبىدان اسىپ, ەشقايدا شىقپاعان سەكٸلدٸ.
ورىنباي وشانوۆ,
ەتنوگراف, ارحەولوگ
"ايقىن" گازەتٸ
