Shyǵys Túrkistan dep atalatyn Jońǵariia dalasy men Altaidyń arasynda jatqan ulanǵaiyr dala – Qazaq halqynyń tarihi ata qonysy. Sol uly dalada tirshilik keshken bizdiń ata-babalarymyz eshqashan táýelsiz el bolýǵa degen talpynysyn toqtatqan emes. Ońtústik Shyǵys Túrksitandaǵy kóterilisterde esepke almaǵanda Altai men Tian-Shannyń arasyn meken etken Qazaqtyń irgeli rý-taipalary Kerei-Naiman eli sońǵy bir ǵasyrda Qytai otarshyldaryna qarsy talai ret ult azattyq kóterilisin jasady. Solardyń ishinde biri de biregeii 1940 jyly Altaidyń Kóktoǵai aýdanynda buryq etken Esimhan – Yrshan – Aqteke úshtigi bastaǵan rý aqsaqaldarynyń Qytai ústemdigine qarsy bitispes kúresi bolatyn. Bul kóteriliske basynda jai azamat retinde atsalysqan Ospan batyr soǵys órtinde shynyǵyp, shyńdala kele aty ańyzǵa ainalǵan batyrǵa ainaldy.
Mine, sol kókte ushaq, jerde tankisi zýlaǵan, joiqyn ot qarýǵa arqa súiegen Qytai, Orys, Mońǵol áskerlerine atty áskermen qarsy soǵysyp,11 jyl boiy jeńisti kúres júrgizip, Qazaqtyń óshpes erlik rýhyn álemge pash etken Ospan batyr Silamulynyń biyl 115 jyldyǵy da kelip jetti.
Olai bolsa, búgingi táýelsiz Qazaq eli búgingi shegara sheginde jasamasa da Qazaqtyń jaýymen qaiyspai arpalysqan Ospan batyrdy eske alýy, ardaqtaýy kerek dep oilaimyn. Ospan batyrdyń 115 jyldyǵyn eske ala otyryp, batyrdyń ómiri men ónegeli isterine kóz jiberip kóreiik.
Batyrlar týǵan meken
Ospan batyr (Ospan Islamuly) 1899 jyly Altai aimaǵy, Kóktoǵai aýdany,Óndirqara degen jerinde dúniege keldi. Ospan batyrdyń balalyq shaǵy da Qazaqtyń shyǵys shegara shebinde ornalasqan atys pen shabysqa toly ÓrAltai óńirinde ótti. «Ózenniń basyn almai ózegi seniki bolmaidy!» degen Abylaihannyń kóregen strategiialyq sheshimimen Ertis boiyn órlei kóshken Abaq Kerei eli 1790 jyldary qazirgi Qalba taýynan asyp túsip, Alqabek – Bilezikten at salyp, Ertistiń ór basyna jetken mezgili 1837 jyldarǵa týra kelse kerek. Kóshtiń basy alǵash Óraltaiǵa jetken kezde bul jerde áli de attan tússede, úzeńgiden túspei turǵan Uranhai-dúrbitter alǵash barǵan elge tynysh ómir syilai qoiǵan joq. «Jaý joq deme, jar astynda, bóri joq deme bórik astynda» degendei, el shetine shyǵandap shyqqan eldiń árkúni saqtyqpen, qarýly qaqtyǵyspen ótti. Sol jaýgershilik ómir Ospan batyrdyń bala kezinde de tolastaǵan joq. Bala kezinde áigeli Bóke batyrǵa, Zýha batyrlardyń aldyn kórip, kózge túsip bata alǵan Ospan Silamuly ózi qarapaiym sharýa adamy retinde soqaǵa ógiz salyp, jer jyrtyp, bidai-tary salyp, mal baǵyp, sharýa qýǵanmen sonaý ǵasyrdan ǵasyrǵa úzilmei kele jatqan, jaýgershilik zaman esh tolastamaǵan sahara batyrlarynyń ańyz-dastandary men joryqtaryn óz kózimen kórgendikten ol árkez saharalyq áskeri isterden, soǵys tásilderinen saýatty, kez-kelgen tutqiyl jaǵdaiǵa daiyn bolyp erjetti.1940 jylǵy alǵashqy kóteriliste-aq kózge túsken batyr 1943 jyldan keiingi soǵys tizginin óz qolyna alyp, saharanyń sardaryna ainaldy.
Sahara saiypqyrany
Ospan batyrdyń jetekshilik etken Altai Qazaqtarynyń 11 jyldyq ult azattyq kóterilisine zer salyp otyrsaq Batyrdyń soǵys tásili, áskeri qurylym, jasaq jasaqtaý tásiline tań qalmai tura almaisyń.
Aspanda ushaq, jerde tanki, myńdaǵan joiqyn ot qarýy bar Qytai-Sovet áskerine basynda shoqpar-naizamen qarýlanǵan Qazaq sarbazdary qalai tótep berdi? Bul suraqqa eń aldymen qiyr qonyp, shet jailap, jaýgershilikte ósken Kerei eliniń batyrlarynyń jadynda áli de sonaý saharanyń saiypqyrany – Shyńǵyshannyń áskeri qurylymdaý tásili men soǵys tásilderi saqtalyp kelgenimen, ári sol babadan kele jatqan tásildi Ospan batyrdyń da jettik bilgenimen túsindirýge bolady.
Birinshi: Ospan batyr jasaqtarynyń qurylymdary Shyńǵyshan áskeri qurylymy negizinde rýlyq-týysqandyqqa negizdelgen ondyq-júzdik boiynsha jasaqtaldy. Bir áýletten taraǵan ózara týysqan aýyldyń jigitterinen iriktelgen jasaqty bir ondyq etip, oǵan sol jigitterdiń arasyndaǵy eti tiri, ózgege sózin tyńdata alatyn, erjúrek, baýyrmal azamatty onbasy etip qoidy.
Ondyq yqsham, áreket etýi tez, uiymshyl, bir-biri úshin jan alyp, jan beretin berik qatynasta bolǵandyqtan Ospan jasaqtarynyń ondyǵy maidanda Qytaidyń bir rota áskerine týra kelgende tas-talqanyn shyǵaratyn. Ondyq áskeri qurylymnan góri týysqandyq jaqyndyqqa qurylǵandyqtan bir-birin jaýǵa tastap qashý, tastap ketý degen múlde bolmady. Sondyqtan olar ózderine tapsyrǵan mindetti abroimen, az shyǵynmen oryndap otyrdy. Onbasylar maidan dalasynda kórsetken erligi men tapqyrlyǵyna qarai ózindik marapat alyp, kezi kelgende júzbasylyqqa kóterilip otyrdy.
Ekinshi: Ospan batyr jasaqtarynyń eń úlken qurylymy júzdik bolyp sanaldy. Júzdik ózara jaqyn, rýlarstarstardardan quraldy. Júzbasy bolyp, sol rýǵa bedeli bar, erligimen kózge túsken, derbes sheshim qabyldai alatyn, qiyn-qystaýdan jol taba alatyn, erjúrek azamattar taǵaiyndaldy. Júzdikter joǵardaǵy týystas ondyqtan quralǵandyqtan shoqpar basyndai jumyr, myqty qosyn bolyp jasaqtaldy. Ár kishi rýdyń, ótken batyr babalarynyń amanaty men abroiyn arqalǵan júzbasylar ár shaiǵasta ózderine tapsyrylǵan mindetti abroimen oryndaýǵa tyrysty. Eger belgili júzdik berekesizdikten, ne durys taktika qoldanbaýdan jeńilis taýyp, sátsizdikke ushyrasa bul jeńilis sol azamattardy maidanǵa attandyryp otyrǵan rýly eldiń abroiy men namysyna kelip tireldi. Sondyqtan júzdikter árshaiqasqa ottai janǵan namyspen, el-jurtynyń abroiyn arqalap kirdi. Ospan batyrdyń júzdikteri soǵys dalasynda Qytaidyń, Sovet qýyrshaǵy bolǵan úsh aimaq áskeriniń, mońǵol qyzyl áskeriniń bir polkterine qarsy tura alatyn qýatqa ie edi.
Úshinshi: Ospan batyr satqyndarǵa aiaýsyz bolǵanmen «musylmanǵa ólim joq!» degen ustanymda boldy. Ospan sarbazdaryna tize búkken talai áskerler keiin Ospannyń senimdi serikterine ainaldy. Tipi, Ospan batyrdy atýǵa jibergen keibir jankeshti jigitter batyrdyń keshirimine ie bolyp,keiin qandykóilek serikterine ainaldy. Keshirimshildikpen qataldyq bir boiynda tabylatyn batyr eldi satqan keibir satqyndardy ashyq atqyzyp tastap otyrdy. Sondyqtan batyrdyń keshirimne ie bolǵandar árqashan janynan tabylsa, al el ishinde satqyndyqqa jol berilmedi. Batyrdyń bul tásili de saharanyń saiypqyrany –Shyńǵyshannan qalǵan jazylmǵan zań bolatyn.
Tórtinshi : Ospan batyr bastaǵan qazaq jasaqtary ataqumarlyqqa,bailyqqa satylmady. Oǵan Ospan batyrdyń ózi ónege úlgi boldy. Shyǵys Túrkistan Respýblikasynyń atyn «Ýsh aimaq úkimeti» dep ózgertip, Álihan tóreni ustap ketken kezde, sol kezdegi úsh aimaq úkimetiniń eń joǵarǵy basshylary , general leitenant Ysqaqbek Mononov Altaiǵa kelip, sol kezdegi eń joǵaryǵy azattyq «qyzyl juldyz» ordenin bergende Oshyń «teńge-monshaqty bizdiń elde tek qyz-kelinshekter taǵady» dep áieline qarai laqtyra salýy bul erliktiń erligi. Orys-qytaidyń teńge-monshaǵyn keýdege taǵý úshin talai qazaq bir-birin basyn alyp,talai qan tógildi emes pe? Al arzan abroi men temir-tersekten biik turǵan Ospan úshin eń úlken ataq halqynyń ózi bergen «Ospan batyr» degen ataǵy boldy, jane ol sol ataqty esh kirletpei,ahiretke tap-taza kúiinde ala ketti. Sonaý 20 ǵasyr emes, táýelsiz el bolǵan búgingi zamanda ataqumarlyq pen temir-tersektiń qulyna ainalyp júrgen búginniń ataqqumarlary úshin Ospan batyr kirshiksiz úlgi bolyp ketti.
Besinshi : Ospan batyr bastaǵan ult-azattyq kóterilisi shyrqaý shyńǵa shyqqan kúnnen bastap, kóteriliske qatysqan sarbaz ǵana emes,beibit elde tastúiin tártipke kelip,bir uran shyqqanda atqa qonyp,kóshine salt atty ilespes jyldam partizan qosynna ainaldy. Tipti Ospan batyr qosyndarynyń ishinde neler er azamattan kem túspes batyr qyzdar shyqty. «Qazirgi zamannyń erkektiń múshesi myna ot qarý! Qolynda ot qarýy bar áiel de erkek» dep batyr sol kez beker aitpaǵan bolatyn. Tipti batyrdyń kishi qyzy Shyǵys Túrkstanda aty ańyzǵa ainalǵan erlikter jasaǵan. Otarshyldarǵa qarsy beldi bekem býǵan el artyq dúnie-múlikten, jasaý-jabdyqtan arylyp, «malym janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy!» degen ustanymdy berik ustady. Adaldap tapqan malyn azattyqtyń jolyna ataǵan talai jomarttar Ospan kezinde shyqty.
Kúlli Eýropa men Aziiany at tuiaǵymen taptaǵan Shyńǵyhan qosyndary da jai áskeri qosyn emes, bala-shaǵasyn, qatyn-qalashyn tastamaǵan, áskeri ómirge úirengen tastúiin el bolatyn. Ospan batyr bastaǵan azattyqqa talpynǵan halyqta jartylai áskeri ómir keshti. Osyndai elge, erlerge jetekshilik etken Ospan batyr-saharanyń sońǵy saiypqyrany edi.
Ospan batyr nege jeńildi?
Ospan batyr bastaǵan Shyǵys Túrkistan kóterilisi týraly derekter men zertteýler, maqalalar, ádebi-tarihi romandar Qazaq elinde az emes. Tipti Ospan batyr jaily Túrik, Qytai, Mońǵol, Aǵylshyn jazýshylary men zertteýshileri qalam terbedi. Aty qazaqtyń altyn ańyzyna ainalǵan Ospan batyrdyń sarbazdary jeńisti soǵystar júrgizgenimen nege maqsatyna jetpedi? Oǵan el kóp zerttermender tómendegidei jaýap beredi.
Birinshi: sol kezdegi Shyǵys Túrkistan Qazaqtarynyń bir týdyń astyna jinalyp, barlyǵy ult-azattyq kóterilisine at salyp,bir jaǵadan bas,bir jeńnen qol shyǵarmady. Ospan batyrdyń sońynan tek Altaidaǵy Abaq Kereiler ǵana erdi de qalǵan eki aimaqtaǵy Qazaqtar kersinshe qarsy jaqqa ótip ketti.
Ekinshi: Ospan batyr bastaǵan kóterilisshilerdiń jan-jaǵy qyzyl Mońǵol, qyzyl qytai, qyzyl orys qaýmalap, qyzyl apattyń qorshaýynda qaldy. «Tym bolmaǵanda bir jaǵym ashyq, jaýsyz bolǵanda Altaidyń alyp taý-tasyn qorǵan etip, jaýǵa aldyrmas edim» dep Ospan batyr beker aitpasa kerek.
Úshinshi: sol kezde Altai Abaq kereilerine bedeldi keibir rýbasylar sovet úkimetiniń aldaýyna erip, qaqpanyna túskendikten Ospan sarbazdarynyń ishine de irtki tústi, belgili yqpaly bar genaral-maior Dálelhan Súgirbaev sonyń biri. Sovet úkimetiniń qaqpanyn basyp, qýyrshaǵyna ainalǵan Ysqaqbek, Dálelhan, Ábdikarim, Ahmetjandar sońynda báribir belgisiz jaǵdaida abroisyz ajal tapty. Eger sol kez sol azamattar satylmaǵanda múmkin Shyǵys Túrkstan avtonomiasyn qolǵa keltirýge bolarma edi, kim bilsin?!
Tórtinshi: sol kez qalyptasqan halqaralyq tarihi jaǵdai Shyǵys Túrkistan úkimeniniń ómir súrýine múmkindik bermes edi. Úsh qyzyl úkimettiń ortasynda islam dinin ustanǵan, Amerikamen odaqtasqysy keletin, qul bolǵysy kelmeitin batyr kósemi bar táýelsiz Túrik memleketiniń qurylýyna Stalin bastaǵan sovet úkimetiniń jol berýi múmkin emes edi. Sondyqtan dúnie júzilik ekinshi soǵys kezinde óz múdesi úshin ýaqytsha paidalanǵanymen Shyǵys Túrkistan respýblikasynyń tolyq táýelsizdik alýyna sol kez komýnizim oshaǵyn qalyptastyrǵysy kelgen sovet úkimeti jetekshisi Stalin múlde jol qoimady. Tipti, táýelsizdikke talpynǵan Shyǵys Túrkistan kósemderin jasyryn tutqyndap, atyp, endi bilikke jetken qytai qyzyl úkimetine Shyǵystúrkstan armiiasy men halqyn óz qolymen tapsyryp, táýelsizdik úshin ondaǵan jyl kúresken Qazaq halqyn satyp ketti.
Bul kúnderi Ospan batyr jaily ártúrli oilar aitylyp, jeńilisine árqily sebep izdegenmen Shyǵys Túrkistan jáne Ospan batyr bastaǵan kóterilisshilerdiń jeńiske jete almaýynyń jalǵyz sebebi bar. Ol Sovet odaǵy kósemi Stalinnyń qytai qyzyl úkimetimen birlesip,erkindikpen bostandyqqa talpynǵan shyǵys Qazaqtarynyń armany men múdesin aiaqqa taptap,basym kúshpen qytai ústemdigine tapsyryp berý deýge bolady. Eger Stalin bastaǵan sovet qyzyl úkimeti aralaspaǵanda shyǵystúrkstan táýelsiz memleketiniń shyǵysta boi kóterýi ǵajap emes edi.
Sońǵy kókjaldyq
Ospan batyr kóterilis tizginin óz qolyna alǵannan bastap, maidanda jaýymen jantalasa urys júrgizip qana qoimai, diplomatiialyq ústelderge de kezek berip otyrdy. Dalanyń darqan qazaǵy esh joǵary oqý orynyn bitirmese de, jaýynyń jaǵdaiyn árqashan barlap, álemdik saiasattyń qaida betalyp bara jatqanyn, kimdermen odaq bolý kerek ekenin dana kókirekpen dúp basyp otyrdy. Batyrdyń «Oryspen Qytaimen odaq bolsam jerimdi alyp,elimdi azdyrady. Al Amerika kóp bolsa bailyǵymdy alar, jerimmen rýhymdy almas!» degen áigeli sózi men « men Qazaqtyń azattyǵy úshin saitanmen de odaqtasýǵa barmyn!» degen batyl sheshimi batyrdyń Qazaq eliniń azatyq soǵysynyń jeńiske jetýi úshin nege bolsada barýǵa daiyn ekenin bilýge bolady.
1940-1951 jylǵa deiin gomin qytai,qyzyl mońǵol ,qyzyl orys, qyzyl qytai áskerimen keskilesken kúres júrgizgen Ospan batyr Qazaq jeri úshin Oryspen de, qoqan, hiýamen de, qyrǵyzben de alysyp, Qazaq shegarasyn ainala júrip urys salǵan Qazaqtyń sońǵy hany Kenesarynyń erligi men ómiriniń jalǵasyndai Hankene rýhyn HH ǵasyrǵa jetkizdi. Ózinen neshe ese kúshti ot qarý ustaǵan jaýǵa kózsiz erlikpen qarsy turǵan Kenesary Qazaqtyń sońǵy hany bolsa, kókte ushaq,jerde tanki zymyraǵan temir qursanǵan áskerge tulpar minip qarsy turǵan Ospan saharanyń sońǵy batyry boldy.
Kene hannyń rýhy men týyn Shyǵys Túrkistanda jelbiretken Ospan batyr- jaý qolyna túsip, tutqyn bolǵan kezde de jaýǵa jalynyp bas iip, moiyn usynbai qasqaiyp turyp ajaldy qarsy aldy. Hankeneniń erligi men taǵdyryn taǵy bir qaitalaǵan batyr sońǵy kókjaldyq jasady.
Ospan batyr oqqa ushqannan keiin 1958 jyldary jeke-jeke batyrdyń týǵan jerindegi jerlesteri ondaǵan kóterilis jasady. Ony áigeli Aqyt Qajyuly Qalman Aqytuly, áigeli Dálelhan balýandar basqardy. Byraq aibyndy qolbasshysynan airylǵan Qazaq jasaqtary basqa urǵan attai qairylyp, aiaýsyz janyshtaldy.
Endi sol Ospan jortqan aqdalada Qazaq sarbazy qarý alyp,tulpar minip,tý kótermeidi. Byraq tý ustaǵan batyr rýhy shyǵys Túrkistandaǵy sońǵy Qazaq júregi soǵýyn toqtatqansha saqtalyp qalady.
Táýelsiz elge kerek batyr
Bul kúnderi armanda ketken esil erlerdiń tilegi iske asyp, táýelsiz el boldyq. Táýelsizdik nury túsken ár qazaq otannyń, bostandyqtyń qadyryne jetý úshin ótken tarihymyzdy qasterlep, ótken tarihtan sabaq alý úshin búgin Qazaq urpaǵy Qazaq tarihyn bilýi kerek bolatyn. Bir aq, ókinishke orai, Qazaqstan mektepterinde Qazaqstan tarihy tek sovet odaǵy belgilep bergen shegaramen oqytylyp keledi. Qazaqstan mektepterindegi oqýlyqtarda búgingi shegara syrtynda qalǵan Qazaq jeri men Qazaq táýelsizdigi úshin kúresken júzdegen batyrlar men aqyndar eskerýsiz qalyp otyr.
Qazaqtyń jazýshysy da, kinogerleri de, músinshileri de jappai bul kúnderi aty ǵana bar, joiylyp ketken, kórshi imperiialardyń aitaǵyna erip otqa túsken taǵdyry bir Jońǵar elin toqtamai soqqylap, Jońǵarǵa qarsy soǵysqan ata-babalaryn túgendep, ár qala, ár aýdan, ár kósheden eskertkish ornatyp, as berip, toi-toilap jatqanmen, búgingi taǵdyrymyz ben táýelsizdigimizge áli kúnge kúdik pen qaýipti qatar uialatyp otyrǵan eki alyp imperiia Resei men Qytaiǵa tulpar minip, tý kóterip, myltyq ustap turǵan batyrlarymyz elenbei tasada qalyp jatyr. Búgingi kúnde kúiip turǵan máseleniń biri táýelsizdik pen bodandyqtyń qaýpi qatar beleń berip,bir úmit, myń kúdikte júrgen kezimizde bizdi eli de úreide ustaǵysy keletin otarshyldarǵa dirildemei qarsy turǵan batyrlarymyzdy eskerip, elep, rýhymyzdy kótermesek tarih bizge tas atpaima.
Ospan batyr jane Ospan batyrdyń taǵdyrlastary bolǵan shegara syrtyndaǵy batyrlardy eske alý, ulyqtaý ol eń aldymen táýelsizdigmimizdiń tuǵyrly bolýy úshin kerek shara edi. El namysyn biik ustaityn, táýelsizdik úshin búginde kúresip júrgen asyl azamattar batyrdyń 115 jyldyǵyna at salyp, sharalar uiymdastyrsa, elordamyzdyń bir jerinen kóshe berip, shegara syrtyndaǵy qaza bolǵan batyrdy eline qaýyshtyrsa nur ústine nur bolar edi.Batyr babamnyń jany jannatta,topyraǵy torqa bolyp, rýhy bizdi qoldap júrsin. Ámin!
Serik Murathan,
altyalash.kz
