شىعىس تٷركٸستان دەپ اتالاتىن جوڭعارييا دالاسى مەن التايدىڭ اراسىندا جاتقان ۇلانعايىر دالا – قازاق حالقىنىڭ تاريحي اتا قونىسى. سول ۇلى دالادا تٸرشٸلٸك كەشكەن بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز ەشقاشان تەۋەلسٸز ەل بولۋعا دەگەن تالپىنىسىن توقتاتقان ەمەس. وڭتٷستٸك شىعىس تٷركسٸتانداعى كٶتەرٸلٸستەردە ەسەپكە الماعاندا التاي مەن تيان-شاننىڭ اراسىن مەكەن ەتكەن قازاقتىڭ ٸرگەلٸ رۋ-تايپالارى كەرەي-نايمان ەلٸ سوڭعى بٸر عاسىردا قىتاي وتارشىلدارىنا قارسى تالاي رەت ۇلت ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸن جاسادى. سولاردىڭ ٸشٸندە بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ 1940 جىلى التايدىڭ كٶكتوعاي اۋدانىندا بۇرىق ەتكەن ەسٸمحان – ىرسحان – اقتەكە ٷشتٸگٸ باستاعان رۋ اقساقالدارىنىڭ قىتاي ٷستەمدٸگٸنە قارسى بٸتٸسپەس كٷرەسٸ بولاتىن. بۇل كٶتەرٸلٸسكە باسىندا جاي ازامات رەتٸندە اتسالىسقان وسپان باتىر سوعىس ٶرتٸندە شىنىعىپ, شىڭدالا كەلە اتى اڭىزعا اينالعان باتىرعا اينالدى.
مٸنە, سول كٶكتە ۇشاق, جەردە تانكٸسٸ زۋلاعان, جويقىن وت قارۋعا ارقا سٷيەگەن قىتاي, ورىس, موڭعول ەسكەرلەرٸنە اتتى ەسكەرمەن قارسى سوعىسىپ,11 جىل بويى جەڭٸستٸ كٷرەس جٷرگٸزٸپ, قازاقتىڭ ٶشپەس ەرلٸك رۋحىن ەلەمگە پاش ەتكەن وسپان باتىر سٸلامۇلىنىڭ بيىل 115 جىلدىعى دا كەلٸپ جەتتٸ.
ولاي بولسا, بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاق ەلٸ بٷگٸنگٸ شەگارا شەگٸندە جاساماسا دا قازاقتىڭ جاۋىمەن قايىسپاي ارپالىسقان وسپان باتىردى ەسكە الۋى, ارداقتاۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. وسپان باتىردىڭ 115 جىلدىعىن ەسكە الا وتىرىپ, باتىردىڭ ٶمٸرٸ مەن ٶنەگەلٸ ٸستەرٸنە كٶز جٸبەرٸپ كٶرەيٸك.
باتىرلار تۋعان مەكەن
وسپان باتىر (وسپان يسلامۇلى) 1899 جىلى التاي ايماعى, كٶكتوعاي اۋدانى,ٶندٸرقارا دەگەن جەرٸندە دٷنيەگە كەلدٸ. وسپان باتىردىڭ بالالىق شاعى دا قازاقتىڭ شىعىس شەگارا شەبٸندە ورنالاسقان اتىس پەن شابىسقا تولى ٶرالتاي ٶڭٸرٸندە ٶتتٸ. «ٶزەننٸڭ باسىن الماي ٶزەگٸ سەنٸكٸ بولمايدى!» دەگەن ابىلايحاننىڭ كٶرەگەن ستراتەگييالىق شەشٸمٸمەن ەرتٸس بويىن ٶرلەي كٶشكەن اباق كەرەي ەلٸ 1790 جىلدارى قازٸرگٸ قالبا تاۋىنان اسىپ تٷسٸپ, القابەك – بٸلەزٸكتەن ات سالىپ, ەرتٸستٸڭ ٶر باسىنا جەتكەن مەزگٸلٸ 1837 جىلدارعا تۋرا كەلسە كەرەك. كٶشتٸڭ باسى العاش ٶرالتايعا جەتكەن كەزدە بۇل جەردە ەلٸ دە اتتان تٷسسەدە, ٷزەڭگٸدەن تٷسپەي تۇرعان ۇرانحاي-دٷربٸتتەر العاش بارعان ەلگە تىنىش ٶمٸر سىيلاي قويعان جوق. «جاۋ جوق دەمە, جار استىندا, بٶرٸ جوق دەمە بٶرٸك استىندا» دەگەندەي, ەل شەتٸنە شىعانداپ شىققان ەلدٸڭ ەركٷنٸ ساقتىقپەن, قارۋلى قاقتىعىسپەن ٶتتٸ. سول جاۋگەرشٸلٸك ٶمٸر وسپان باتىردىڭ بالا كەزٸندە دە تولاستاعان جوق. بالا كەزٸندە ەيگەلٸ بٶكە باتىرعا, زۋحا باتىرلاردىڭ الدىن كٶرٸپ, كٶزگە تٷسٸپ باتا العان وسپان سٸلامۇلى ٶزٸ قاراپايىم شارۋا ادامى رەتٸندە سوقاعا ٶگٸز سالىپ, جەر جىرتىپ, بيداي-تارى سالىپ, مال باعىپ, شارۋا قۋعانمەن سوناۋ عاسىردان عاسىرعا ٷزٸلمەي كەلە جاتقان, جاۋگەرشٸلٸك زامان ەش تولاستاماعان ساحارا باتىرلارىنىڭ اڭىز-داستاندارى مەن جورىقتارىن ٶز كٶزٸمەن كٶرگەندٸكتەن ول ەركەز ساحارالىق ەسكەري ٸستەردەن, سوعىس تەسٸلدەرٸنەن ساۋاتتى, كەز-كەلگەن تۇتقيىل جاعدايعا دايىن بولىپ ەرجەتتٸ.1940 جىلعى العاشقى كٶتەرٸلٸستە-اق كٶزگە تٷسكەن باتىر 1943 جىلدان كەيٸنگٸ سوعىس تٸزگٸنٸن ٶز قولىنا الىپ, ساحارانىڭ ساردارىنا اينالدى.
ساحارا سايىپقىرانى
وسپان باتىردىڭ جەتەكشٸلٸك ەتكەن التاي قازاقتارىنىڭ 11 جىلدىق ۇلت ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە زەر سالىپ وتىرساق باتىردىڭ سوعىس تەسٸلٸ, ەسكەري قۇرىلىم, جاساق جاساقتاۋ تەسٸلٸنە تاڭ قالماي تۇرا المايسىڭ.
اسپاندا ۇشاق, جەردە تانكٸ, مىڭداعان جويقىن وت قارۋى بار قىتاي-سوۆەت ەسكەرٸنە باسىندا شوقپار-نايزامەن قارۋلانعان قازاق ساربازدارى قالاي تٶتەپ بەردٸ? بۇل سۇراققا ەڭ الدىمەن قيىر قونىپ, شەت جايلاپ, جاۋگەرشٸلٸكتە ٶسكەن كەرەي ەلٸنٸڭ باتىرلارىنىڭ جادىندا ەلٸ دە سوناۋ ساحارانىڭ سايىپقىرانى – شىڭعىسحاننىڭ ەسكەري قۇرىلىمداۋ تەسٸلٸ مەن سوعىس تەسٸلدەرٸ ساقتالىپ كەلگەنٸمەن, ەرٸ سول بابادان كەلە جاتقان تەسٸلدٸ وسپان باتىردىڭ دا جەتتٸك بٸلگەنٸمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى.
بٸرٸنشٸ: وسپان باتىر جاساقتارىنىڭ قۇرىلىمدارى شىڭعىسحان ەسكەري قۇرىلىمى نەگٸزٸندە رۋلىق-تۋىسقاندىققا نەگٸزدەلگەن وندىق-جٷزدٸك بويىنشا جاساقتالدى. بٸر ەۋلەتتەن تاراعان ٶزارا تۋىسقان اۋىلدىڭ جٸگٸتتەرٸنەن ٸرٸكتەلگەن جاساقتى بٸر وندىق ەتٸپ, وعان سول جٸگٸتتەردٸڭ اراسىنداعى ەتٸ تٸرٸ, ٶزگەگە سٶزٸن تىڭداتا الاتىن, ەرجٷرەك, باۋىرمال ازاماتتى ونباسى ەتٸپ قويدى.
وندىق ىقشام, ەرەكەت ەتۋٸ تەز, ۇيىمشىل, بٸر-بٸرٸ ٷشٸن جان الىپ, جان بەرەتٸن بەرٸك قاتىناستا بولعاندىقتان وسپان جاساقتارىنىڭ وندىعى مايداندا قىتايدىڭ بٸر روتا ەسكەرٸنە تۋرا كەلگەندە تاس-تالقانىن شىعاراتىن. وندىق ەسكەري قۇرىلىمنان گٶرٸ تۋىسقاندىق جاقىندىققا قۇرىلعاندىقتان بٸر-بٸرٸن جاۋعا تاستاپ قاشۋ, تاستاپ كەتۋ دەگەن مٷلدە بولمادى. سوندىقتان ولار ٶزدەرٸنە تاپسىرعان مٸندەتتٸ ابرويمەن, از شىعىنمەن ورىنداپ وتىردى. ونباسىلار مايدان دالاسىندا كٶرسەتكەن ەرلٸگٸ مەن تاپقىرلىعىنا قاراي ٶزٸندٸك ماراپات الىپ, كەزٸ كەلگەندە جٷزباسىلىققا كٶتەرٸلٸپ وتىردى.
ەكٸنشٸ: وسپان باتىر جاساقتارىنىڭ ەڭ ٷلكەن قۇرىلىمى جٷزدٸك بولىپ سانالدى. جٷزدٸك ٶزارا جاقىن, رۋلارستارستارداردان قۇرالدى. جٷزباسى بولىپ, سول رۋعا بەدەلٸ بار, ەرلٸگٸمەن كٶزگە تٷسكەن, دەربەس شەشٸم قابىلداي الاتىن, قيىن-قىستاۋدان جول تابا الاتىن, ەرجٷرەك ازاماتتار تاعايىندالدى. جٷزدٸكتەر جوعارداعى تۋىستاس وندىقتان قۇرالعاندىقتان شوقپار باسىنداي جۇمىر, مىقتى قوسىن بولىپ جاساقتالدى. ەر كٸشٸ رۋدىڭ, ٶتكەن باتىر بابالارىنىڭ اماناتى مەن ابرويىن ارقالعان جٷزباسىلار ەر شايعاستا ٶزدەرٸنە تاپسىرىلعان مٸندەتتٸ ابرويمەن ورىنداۋعا تىرىستى. ەگەر بەلگٸلٸ جٷزدٸك بەرەكەسٸزدٸكتەن, نە دۇرىس تاكتيكا قولدانباۋدان جەڭٸلٸس تاۋىپ, سەتسٸزدٸككە ۇشىراسا بۇل جەڭٸلٸس سول ازاماتتاردى مايدانعا اتتاندىرىپ وتىرعان رۋلى ەلدٸڭ ابرويى مەن نامىسىنا كەلٸپ تٸرەلدٸ. سوندىقتان جٷزدٸكتەر ەرشايقاسقا وتتاي جانعان نامىسپەن, ەل-جۇرتىنىڭ ابرويىن ارقالاپ كٸردٸ. وسپان باتىردىڭ جٷزدٸكتەرٸ سوعىس دالاسىندا قىتايدىڭ, سوۆەت قۋىرشاعى بولعان ٷش ايماق ەسكەرٸنٸڭ, موڭعول قىزىل ەسكەرٸنٸڭ بٸر پولكتەرٸنە قارسى تۇرا الاتىن قۋاتقا يە ەدٸ.
ٷشٸنشٸ: وسپان باتىر ساتقىندارعا اياۋسىز بولعانمەن «مۇسىلمانعا ٶلٸم جوق!» دەگەن ۇستانىمدا بولدى. وسپان ساربازدارىنا تٸزە بٷككەن تالاي ەسكەرلەر كەيٸن وسپاننىڭ سەنٸمدٸ سەرٸكتەرٸنە اينالدى. تٸپٸ, وسپان باتىردى اتۋعا جٸبەرگەن كەيبٸر جانكەشتٸ جٸگٸتتەر باتىردىڭ كەشٸرٸمٸنە يە بولىپ,كەيٸن قاندىكٶيلەك سەرٸكتەرٸنە اينالدى. كەشٸرٸمشٸلدٸكپەن قاتالدىق بٸر بويىندا تابىلاتىن باتىر ەلدٸ ساتقان كەيبٸر ساتقىنداردى اشىق اتقىزىپ تاستاپ وتىردى. سوندىقتان باتىردىڭ كەشٸرٸمنە يە بولعاندار ەرقاشان جانىنان تابىلسا, ال ەل ٸشٸندە ساتقىندىققا جول بەرٸلمەدٸ. باتىردىڭ بۇل تەسٸلٸ دە ساحارانىڭ سايىپقىرانى –شىڭعىسحاننان قالعان جازىلمعان زاڭ بولاتىن.
تٶرتٸنشٸ : وسپان باتىر باستاعان قازاق جاساقتارى اتاقۇمارلىققا,بايلىققا ساتىلمادى. وعان وسپان باتىردىڭ ٶزٸ ٶنەگە ٷلگٸ بولدى. شىعىس تٷركiستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىن «ۋش ايماق ٷكٸمەتٸ» دەپ ٶزگەرتٸپ, ەليحان تٶرەنٸ ۇستاپ كەتكەن كەزدە, سول كەزدەگٸ ٷش ايماق ٷكٸمەتٸنٸڭ ەڭ جوعارعى باسشىلارى , گەنەرال لەيتەنانت ىسقاقبەك مونونوۆ التايعا كەلٸپ, سول كەزدەگٸ ەڭ جوعارىعى ازاتتىق «قىزىل جۇلدىز» وردەنٸن بەرگەندە وشىڭ «تەڭگە-مونشاقتى بٸزدٸڭ ەلدە تەك قىز-كەلٸنشەكتەر تاعادى» دەپ ەيەلٸنە قاراي لاقتىرا سالۋى بۇل ەرلٸكتٸڭ ەرلٸگٸ. ورىس-قىتايدىڭ تەڭگە-مونشاعىن كەۋدەگە تاعۋ ٷشٸن تالاي قازاق بٸر-بٸرٸن باسىن الىپ,تالاي قان تٶگٸلدٸ ەمەس پە? ال ارزان ابروي مەن تەمٸر-تەرسەكتەن بيٸك تۇرعان وسپان ٷشٸن ەڭ ٷلكەن اتاق حالقىنىڭ ٶزٸ بەرگەن «وسپان باتىر» دەگەن اتاعى بولدى, جانە ول سول اتاقتى ەش كٸرلەتپەي,احيرەتكە تاپ-تازا كٷيٸندە الا كەتتٸ. سوناۋ 20 عاسىر ەمەس, تەۋەلسٸز ەل بولعان بٷگٸنگٸ زاماندا اتاقۇمارلىق پەن تەمٸر-تەرسەكتٸڭ قۇلىنا اينالىپ جٷرگەن بٷگٸننٸڭ اتاققۇمارلارى ٷشٸن وسپان باتىر كٸرشٸكسٸز ٷلگٸ بولىپ كەتتٸ.
بەسٸنشٸ : وسپان باتىر باستاعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ شىرقاۋ شىڭعا شىققان كٷننەن باستاپ, كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقان سارباز عانا ەمەس,بەيبٸت ەلدە تاستٷيٸن تەرتٸپكە كەلٸپ,بٸر ۇران شىققاندا اتقا قونىپ,كٶشٸنە سالت اتتى ٸلەسپەس جىلدام پارتيزان قوسىننا اينالدى. تٸپتٸ وسپان باتىر قوسىندارىنىڭ ٸشٸندە نەلەر ەر ازاماتتان كەم تٷسپەس باتىر قىزدار شىقتى. «قازٸرگٸ زاماننىڭ ەركەكتٸڭ مٷشەسٸ مىنا وت قارۋ! قولىندا وت قارۋى بار ەيەل دە ەركەك» دەپ باتىر سول كەز بەكەر ايتپاعان بولاتىن. تٸپتٸ باتىردىڭ كٸشٸ قىزى شىعىس تٷركستاندا اتى اڭىزعا اينالعان ەرلٸكتەر جاساعان. وتارشىلدارعا قارسى بەلدٸ بەكەم بۋعان ەل ارتىق دٷنيە-مٷلٸكتەن, جاساۋ-جابدىقتان ارىلىپ, «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى!» دەگەن ۇستانىمدى بەرٸك ۇستادى. ادالداپ تاپقان مالىن ازاتتىقتىڭ جولىنا اتاعان تالاي جومارتتار وسپان كەزٸندە شىقتى.
كٷللٸ ەۋروپا مەن ازييانى ات تۇياعىمەن تاپتاعان شىڭعىحان قوسىندارى دا جاي ەسكەري قوسىن ەمەس, بالا-شاعاسىن, قاتىن-قالاشىن تاستاماعان, ەسكەري ٶمٸرگە ٷيرەنگەن تاستٷيٸن ەل بولاتىن. وسپان باتىر باستاعان ازاتتىققا تالپىنعان حالىقتا جارتىلاي ەسكەري ٶمٸر كەشتٸ. وسىنداي ەلگە, ەرلەرگە جەتەكشٸلٸك ەتكەن وسپان باتىر-ساحارانىڭ سوڭعى سايىپقىرانى ەدٸ.
وسپان باتىر نەگە جەڭٸلدٸ?
وسپان باتىر باستاعان شىعىس تٷركiستان كٶتەرٸلٸسٸ تۋرالى دەرەكتەر مەن زەرتتەۋلەر, ماقالالار, ەدەبي-تاريحي روماندار قازاق ەلٸندە از ەمەس. تٸپتٸ وسپان باتىر جايلى تٷرiك, قىتاي, موڭعول, اعىلشىن جازۋشىلارى مەن زەرتتەۋشٸلەرٸ قالام تەربەدٸ. اتى قازاقتىڭ التىن اڭىزىنا اينالعان وسپان باتىردىڭ ساربازدارى جەڭٸستٸ سوعىستار جٷرگٸزگەنٸمەن نەگە ماقساتىنا جەتپەدٸ? وعان ەل كٶپ زەرتتەرمەندەر تٶمەندەگٸدەي جاۋاپ بەرەدٸ.
بٸرٸنشٸ: سول كەزدەگٸ شىعىس تٷركiستان قازاقتارىنىڭ بٸر تۋدىڭ استىنا جينالىپ, بارلىعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە ات سالىپ,بٸر جاعادان باس,بٸر جەڭنەن قول شىعارمادى. وسپان باتىردىڭ سوڭىنان تەك التايداعى اباق كەرەيلەر عانا ەردٸ دە قالعان ەكٸ ايماقتاعى قازاقتار كەرسٸنشە قارسى جاققا ٶتٸپ كەتتٸ.
ەكٸنشٸ: وسپان باتىر باستاعان كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ جان-جاعى قىزىل موڭعول, قىزىل قىتاي, قىزىل ورىس قاۋمالاپ, قىزىل اپاتتىڭ قورشاۋىندا قالدى. «تىم بولماعاندا بٸر جاعىم اشىق, جاۋسىز بولعاندا التايدىڭ الىپ تاۋ-تاسىن قورعان ەتٸپ, جاۋعا الدىرماس ەدٸم» دەپ وسپان باتىر بەكەر ايتپاسا كەرەك.
ٷشٸنشٸ: سول كەزدە التاي اباق كەرەيلەرٸنە بەدەلدٸ كەيبٸر رۋباسىلار سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ الداۋىنا ەرٸپ, قاقپانىنا تٷسكەندٸكتەن وسپان ساربازدارىنىڭ ٸشٸنە دە ٸرتكٸ تٷستٸ, بەلگٸلٸ ىقپالى بار گەنارال-مايور دەلەلحان سٷگٸرباەۆ سونىڭ بٸرٸ. سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ قاقپانىن باسىپ, قۋىرشاعىنا اينالعان ىسقاقبەك, دەلەلحان, ەبدٸكارٸم, احمەتجاندار سوڭىندا بەرٸبٸر بەلگٸسٸز جاعدايدا ابرويسىز اجال تاپتى. ەگەر سول كەز سول ازاماتتار ساتىلماعاندا مٷمكٸن شىعىس تٷركستان اۆتونومياسىن قولعا كەلتٸرۋگە بولارما ەدٸ, كٸم بٸلسٸن?!
تٶرتٸنشٸ: سول كەز قالىپتاسقان حالقارالىق تاريحي جاعداي شىعىس تٷركiستان ٷكٸمەنٸنٸڭ ٶمٸر سٷرۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرمەس ەدٸ. ٷش قىزىل ٷكٸمەتتٸڭ ورتاسىندا يسلام دٸنٸن ۇستانعان, امەريكامەن وداقتاسقىسى كەلەتٸن, قۇل بولعىسى كەلمەيتٸن باتىر كٶسەمٸ بار تەۋەلسٸز تٷرٸك مەملەكەتٸنٸڭ قۇرىلۋىنا ستالين باستاعان سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ جول بەرۋٸ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. سوندىقتان دٷنيە جٷزٸلٸك ەكٸنشٸ سوعىس كەزٸندە ٶز مٷدەسٸ ٷشٸن ۋاقىتشا پايدالانعانىمەن شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تولىق تەۋەلسٸزدٸك الۋىنا سول كەز كومۋنيزيم وشاعىن قالىپتاستىرعىسى كەلگەن سوۆەت ٷكٸمەتٸ جەتەكشٸسٸ ستالين مٷلدە جول قويمادى. تٸپتٸ, تەۋەلسٸزدٸككە تالپىنعان شىعىس تٷركٸستان كٶسەمدەرٸن جاسىرىن تۇتقىنداپ, اتىپ, ەندٸ بيلٸككە جەتكەن قىتاي قىزىل ٷكٸمەتٸنە شىعىستٷركستان ارميياسى مەن حالقىن ٶز قولىمەن تاپسىرىپ, تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن ونداعان جىل كٷرەسكەن قازاق حالقىن ساتىپ كەتتٸ.
بۇل كٷندەرٸ وسپان باتىر جايلى ەرتٷرلٸ ويلار ايتىلىپ, جەڭٸلٸسٸنە ەرقيلى سەبەپ ٸزدەگەنمەن شىعىس تٷركٸستان جەنە وسپان باتىر باستاعان كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ جەڭٸسكە جەتە الماۋىنىڭ جالعىز سەبەبٸ بار. ول سوۆەت وداعى كٶسەمٸ ستاليننىڭ قىتاي قىزىل ٷكٸمەتٸمەن بٸرلەسٸپ,ەركٸندٸكپەن بوستاندىققا تالپىنعان شىعىس قازاقتارىنىڭ ارمانى مەن مٷدەسٸن اياققا تاپتاپ,باسىم كٷشپەن قىتاي ٷستەمدٸگٸنە تاپسىرىپ بەرۋ دەۋگە بولادى. ەگەر ستالين باستاعان سوۆەت قىزىل ٷكٸمەتٸ ارالاسپاعاندا شىعىستٷركستان تەۋەلسٸز مەملەكەتٸنٸڭ شىعىستا بوي كٶتەرۋٸ عاجاپ ەمەس ەدٸ.
سوڭعى كٶكجالدىق
وسپان باتىر كٶتەرٸلٸس تٸزگٸنٸن ٶز قولىنا العاننان باستاپ, مايداندا جاۋىمەن جانتالاسا ۇرىس جٷرگٸزٸپ قانا قويماي, ديپلوماتييالىق ٷستەلدەرگە دە كەزەك بەرٸپ وتىردى. دالانىڭ دارقان قازاعى ەش جوعارى وقۋ ورىنىن بٸتٸرمەسە دە, جاۋىنىڭ جاعدايىن ەرقاشان بارلاپ, ەلەمدٸك ساياساتتىڭ قايدا بەتالىپ بارا جاتقانىن, كٸمدەرمەن وداق بولۋ كەرەك ەكەنٸن دانا كٶكٸرەكپەن دٷپ باسىپ وتىردى. باتىردىڭ «ورىسپەن قىتايمەن وداق بولسام جەرٸمدٸ الىپ,ەلٸمدٸ ازدىرادى. ال امەريكا كٶپ بولسا بايلىعىمدى الار, جەرٸممەن رۋحىمدى الماس!» دەگەن ەيگەلٸ سٶزٸ مەن « مەن قازاقتىڭ ازاتتىعى ٷشٸن سايتانمەن دە وداقتاسۋعا بارمىن!» دەگەن باتىل شەشٸمٸ باتىردىڭ قازاق ەلٸنٸڭ ازاتىق سوعىسىنىڭ جەڭٸسكە جەتۋٸ ٷشٸن نەگە بولسادا بارۋعا دايىن ەكەنٸن بٸلۋگە بولادى.
1940-1951 جىلعا دەيٸن گومين قىتاي,قىزىل موڭعول ,قىزىل ورىس, قىزىل قىتاي ەسكەرٸمەن كەسكٸلەسكەن كٷرەس جٷرگٸزگەن وسپان باتىر قازاق جەرٸ ٷشٸن ورىسپەن دە, قوقان, حيۋامەن دە, قىرعىزبەن دە الىسىپ, قازاق شەگاراسىن اينالا جٷرٸپ ۇرىس سالعان قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ ەرلٸگٸ مەن ٶمٸرٸنٸڭ جالعاسىنداي حانكەنە رۋحىن حح عاسىرعا جەتكٸزدٸ. ٶزٸنەن نەشە ەسە كٷشتٸ وت قارۋ ۇستاعان جاۋعا كٶزسٸز ەرلٸكپەن قارسى تۇرعان كەنەسارى قازاقتىڭ سوڭعى حانى بولسا, كٶكتە ۇشاق,جەردە تانكٸ زىمىراعان تەمٸر قۇرسانعان ەسكەرگە تۇلپار مٸنٸپ قارسى تۇرعان وسپان ساحارانىڭ سوڭعى باتىرى بولدى.
كەنە حاننىڭ رۋحى مەن تۋىن شىعىس تٷركٸستاندا جەلبٸرەتكەن وسپان باتىر- جاۋ قولىنا تٷسٸپ, تۇتقىن بولعان كەزدە دە جاۋعا جالىنىپ باس يٸپ, مويىن ۇسىنباي قاسقايىپ تۇرىپ اجالدى قارسى الدى. حانكەنەنٸڭ ەرلٸگٸ مەن تاعدىرىن تاعى بٸر قايتالاعان باتىر سوڭعى كٶكجالدىق جاسادى.
وسپان باتىر وققا ۇشقاننان كەيٸن 1958 جىلدارى جەكە-جەكە باتىردىڭ تۋعان جەرٸندەگٸ جەرلەستەرٸ ونداعان كٶتەرٸلٸس جاسادى. ونى ەيگەلٸ اقىت قاجىۇلى قالمان اقىتۇلى, ەيگەلٸ دەلەلحان بالۋاندار باسقاردى. بىراق ايبىندى قولباسشىسىنان ايرىلعان قازاق جاساقتارى باسقا ۇرعان اتتاي قايرىلىپ, اياۋسىز جانىشتالدى.
ەندٸ سول وسپان جورتقان اقدالادا قازاق ساربازى قارۋ الىپ,تۇلپار مٸنٸپ,تۋ كٶتەرمەيدٸ. بىراق تۋ ۇستاعان باتىر رۋحى شىعىس تٷركٸستانداعى سوڭعى قازاق جٷرەگٸ سوعۋىن توقتاتقانشا ساقتالىپ قالادى.
تەۋەلسٸز ەلگە كەرەك باتىر
بۇل كٷندەرٸ ارماندا كەتكەن ەسٸل ەرلەردٸڭ تٸلەگٸ ٸسكە اسىپ, تەۋەلسٸز ەل بولدىق. تەۋەلسٸزدٸك نۇرى تٷسكەن ەر قازاق وتاننىڭ, بوستاندىقتىڭ قادىرىنە جەتۋ ٷشٸن ٶتكەن تاريحىمىزدى قاستەرلەپ, ٶتكەن تاريحتان ساباق الۋ ٷشٸن بٷگٸن قازاق ۇرپاعى قازاق تاريحىن بٸلۋٸ كەرەك بولاتىن. بٸر اق, ٶكٸنٸشكە وراي, قازاقستان مەكتەپتەرٸندە قازاقستان تاريحى تەك سوۆەت وداعى بەلگٸلەپ بەرگەن شەگارامەن وقىتىلىپ كەلەدٸ. قازاقستان مەكتەپتەرٸندەگٸ وقۋلىقتاردا بٷگٸنگٸ شەگارا سىرتىندا قالعان قازاق جەرٸ مەن قازاق تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسكەن جٷزدەگەن باتىرلار مەن اقىندار ەسكەرۋسٸز قالىپ وتىر.
قازاقتىڭ جازۋشىسى دا, كينوگەرلەرٸ دە, مٷسٸنشٸلەرٸ دە جاپپاي بۇل كٷندەرٸ اتى عانا بار, جويىلىپ كەتكەن, كٶرشٸ يمپەرييالاردىڭ ايتاعىنا ەرٸپ وتقا تٷسكەن تاعدىرى بٸر جوڭعار ەلٸن توقتاماي سوققىلاپ, جوڭعارعا قارسى سوعىسقان اتا-بابالارىن تٷگەندەپ, ەر قالا, ەر اۋدان, ەر كٶشەدەن ەسكەرتكٸش ورناتىپ, اس بەرٸپ, توي-تويلاپ جاتقانمەن, بٷگٸنگٸ تاعدىرىمىز بەن تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە ەلٸ كٷنگە كٷدٸك پەن قاۋٸپتٸ قاتار ۇيالاتىپ وتىرعان ەكٸ الىپ يمپەرييا رەسەي مەن قىتايعا تۇلپار مٸنٸپ, تۋ كٶتەرٸپ, مىلتىق ۇستاپ تۇرعان باتىرلارىمىز ەلەنبەي تاسادا قالىپ جاتىر. بٷگٸنگٸ كٷندە كٷيٸپ تۇرعان مەسەلەنٸڭ بٸرٸ تەۋەلسٸزدٸك پەن بوداندىقتىڭ قاۋپٸ قاتار بەلەڭ بەرٸپ,بٸر ٷمٸت, مىڭ كٷدٸكتە جٷرگەن كەزٸمٸزدە بٸزدٸ ەلٸ دە ٷرەيدە ۇستاعىسى كەلەتٸن وتارشىلدارعا دٸرٸلدەمەي قارسى تۇرعان باتىرلارىمىزدى ەسكەرٸپ, ەلەپ, رۋحىمىزدى كٶتەرمەسەك تاريح بٸزگە تاس اتپايما.
وسپان باتىر جانە وسپان باتىردىڭ تاعدىرلاستارى بولعان شەگارا سىرتىنداعى باتىرلاردى ەسكە الۋ, ۇلىقتاۋ ول ەڭ الدىمەن تەۋەلسٸزدٸگمٸمٸزدٸڭ تۇعىرلى بولۋى ٷشٸن كەرەك شارا ەدٸ. ەل نامىسىن بيٸك ۇستايتىن, تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن بٷگٸندە كٷرەسٸپ جٷرگەن اسىل ازاماتتار باتىردىڭ 115 جىلدىعىنا ات سالىپ, شارالار ۇيىمداستىرسا, ەلوردامىزدىڭ بٸر جەرٸنەن كٶشە بەرٸپ, شەگارا سىرتىنداعى قازا بولعان باتىردى ەلٸنە قاۋىشتىرسا نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ.باتىر بابامنىڭ جانى جانناتتا,توپىراعى تورقا بولىپ, رۋحى بٸزدٸ قولداپ جٷرسٸن. ەمين!
سەرٸك مۇراتحان,
altyalash.kz
