Án shamshyraǵy

Elbasynyń úsh Jarlyǵy

Shámshi Qaldaiaqov – aty alty alashqa áigili, qazaq halqynyń ulttyq maqtanyshyna ainalǵan uly kompozitor. Ol – búkil el moiyndaǵan, jalpy halyqtyń sheksiz súiispenshiligine bólengen, qalyń jurttyń qainaǵan ortasynan shyqqan dara daryn, týma talant, aty kózi tiri kezdiń ózinde ańyz bolyp ketken biregei óner iesi.

Elimiz Táýelsizdik alǵannan keiin Shámshi shyǵarmashylyǵynyń baǵy jańasha jandy. El­basymyz N.Á.Nazarbaev Sh.Qaldaiaqovtyń eresen eńbegine úlken janashyrlyq tanytyp, keńestik qyzyl imperiia kezindegi ádiletsizdikterdi qalpyna keltirdi. Prezident Shákeń shyǵarmashylyǵyna bailanysty úsh birdei Jarlyqqa qol qoidy. Elbasynyń birinshi Jarlyǵymen oǵan «Qazaq­stannyń halyq ártisi» qurmetti ataǵy (1991 j.) berilse, ekinshi Jarlyǵymen kompozitordyń «Me­niń Qazaqstanym» shyǵarmasy Ánuranǵa (2006 j.) ainaldy, al úshinshi Jarlyǵymen Shám­shi Memlekettik syilyqtyń laýreaty (2010 j.) atandy.

Dara darynnyń ánderiniń respýblikalyq, halyqaralyq baiqaýlary men án festivaldaryn ótkizý dástúrge ainaldy. Bul oraida, Shámshi shyǵarmashylyǵyn nasihattaýdaǵy belgili shámshitanýshy, kompozitor Qaldybek Qurmanáliniń tynymsyz eńbegin ataǵan jón. Shámshiniń týǵan jeri Sháýildirge, oblys ortalyǵy Shymkentke eskertkishteri qoiylyp, murajailaryn ashý memlekettik dárejede qolǵa alyndy. Shyraily Shymqalada Sh.Qaldaiaqov atyndaǵy saiabaq ashylyp, kezinde onyń ózi jumys istegen Ońtústik Qazaqstan oblystyq filarmoniia­syna, Almaty, Astana, Shymkent sekildi úlken shaharlardaǵy kóshelerge esimi berildi. Týǵan aýyly – burynǵy «Temir» keńshary – «Shámshi aýyly» dep ataldy. Al Aqtóbe oblysynyń Qarǵaly aýdanynda «Shámshi Qaldaiaqov aýyly» ómirge keldi.

Án shamshyraǵynyń ómiri men shyǵar­ma­shylyǵyna arnalǵan úlkendi-kishili eńbekter jazylýda. Ánderiniń tolyq jinaqtary, ol týraly estelikter kitap bolyp basylýda. Mine, osy sekildi igilikti isterdiń barlyǵy uly kompo­zitordyń týǵan halqymen máńgi birge jasai beretinin tanytady.

Shýaqty shaqtar

Biz uly tulǵanyń kózin kórip, sálem berdik, az-kem aralasyp áńgimelestik, shýaǵyna shomyldyq, ózimen dámdes-syilas boldyq. Sondyqtan, ózimizdi baqytty sezinemiz. Ol kisimen zamandas bolýdyń ózi – úlken baqyt. Al endigi jerde aiaýly azamat jaily tanymdyq-tárbielik máni bar ónegeli áńgimeler aitý, ǵibraty mol estelikter jazý – bizdiń abyroily mindetimiz, kózkórgenderdiń azamattyq boryshy. Bul – ol kisiniń arýaǵynyń aldyndaǵy asyl paryzymyz hám mindet-qaryzymyz bolyp eseptelmek.

Árbir uly adamnyń, ásirese, týma talanttyń ǵumyry jumbaq syrlarǵa, burylys-qaltarystarǵa toly bolǵan. Jasyryp-jabatyny joq, Shákeń de solai ómir keshti. Aitalyq, ózi keremet kompozitor bola tura, Qazaqstan komsomoly syilyǵynyń laýreaty atansa da, Qazaqstan kompozitorlar odaǵyna múshe bola almady. Turaqty qyzmeti de bolmady. Shámshi soǵan qaramai sonaý elýinshi jyldardyń ekinshi jartysyndaǵy qysyltaiań zamandar men odan bergi kommýnistik totalitarlyq kezeńniń ózinde HIH ǵasyrdaǵy Birjan, Aqan siiaqty sal-serilerdei ǵumyr keshti. «Syrdyń sýy siraǵynan kelmegen» ol eshqandai qiynshylyqtarǵa moiymai, eldiń súiispenshiligine bólenip, halyqtyń aialy alaqanynda terbeldi.

Shákeń kishipeiil, qarapaiym ári kópshil adam bolatyn. «Ulyq bolsań, kishik bol» demekshi, eshqandai kisimsýdi, menmensýdi bilmeitin. Onyń ulylyǵy da osy qasietinde edi.

Ol kisi meni «Aq Keles» dep ataityn. Bul onyń tuńǵysh ániniń aty eken. Bizdiń eldegi Keles ózeniniń boiyndaǵy Qaplanbek zootehnikalyq-maldárigerlik tehnikýmynda (ońtústik ólkeniń Saryaǵash aýdany) oqyp júrgende shyǵarypty. Oqý orny erteden keshke deiin appaq bolyp jarqyrap aǵyp jatatyn Keles ózeniniń jaǵasyna jaqyn ornalasqan. Shákeńniń aitýy boiynsha, sonda oqyp júrgen kezinde bir qyzǵa ǵashyq bolyp, soǵan arnaǵan tuńǵysh mahabbat áni eken. Ony maǵan ózi syr etip aitqan bolatyn. Sodan meni kórgen saiyn sol móldir sezim esine túse me, «Oi, Aq Keles, halyń qalai?» – dep amandasatyn.

Uly tulǵa, aitýly azamat jaily tarihty halyq jasaidy. Óitkeni, onyń ómiriniń barlyq kezeńderi halyqpen etene bailanysty bolady, qalyń elmen qoian-qoltyq aralasyp ótedi. Máselen, «Meniń Qazaqstanym» ánin alyp kórińiz… Halyqtyń tarihymen, elimen, jerimen, tynys-tirshiligimen tikelei bailanys­ty. Osylardy taratyp,  mán bere baiqasańyz, sonda baryp avtordyń adami beinesi, kisilik kelbeti, bitim-bolmysy jan-jaqty kórinedi. Munda Shákeńniń ózi aitatyn «ánniń jazylýyna sebep bolǵan jailar», ideia avtory – Shámshiniń Jumeken aqynǵa usynys aitýy sekildi oilar oiǵa oralady, sóitip, onyń kórkem beinesi tanyla túsedi. Ári hatqa túsedi, qaǵazǵa jazylady.

Shyǵarmashylyq jumys, halyq aldyndaǵy borysh degennen shyǵady, bul jóninde kompozitor: «…Shyǵarmashylyq adamy tárizdi mende de jalǵyz-aq arman bar: Arys ózenin jaǵalap júrý úshin týǵan jerime tartyp ketsem de, Aqmańdailymdy qaiyǵyma otyrǵyzyp, aq erke Jaiyqta sairandasam da, Jezqazǵan men Arqalyqty aralap, Býrabaiǵa baryp qona jatsam da, qaidasyń dep Syr sulýyna sapar sheksem de, «qasietti halqymyzdyń aldyndaǵy boryshymdy el kútken dárejesinde ótei alsam jaqsy bolar edi», dep jatsam-tursam tolǵanamyn», – deidi óziniń án jinaǵyna jazǵan «Sizderge aitar syrym» atty kirispe maqalasynda (Sh.Qaldaiaqov. «Meniń Qazaqstanym». – Almaty: «Óner» baspasy, 1981 j.).

Shámshiniń mundai oi-armany – búgingi óner adamdaryna ǵana emes, árbir sanaly adamzatqa úlgi bolarlyq ónege.

Syrttai qaraǵanda, Shákeńniń shyǵarmashylyq ómirinen mynadai qos jelini baiqaýǵa bolady: Birinshiden, ol óziniń jeke basyndaǵy tirshilik taýqymetterimen alysty. Ekinshiden, onyń shyǵarmashylyǵy da keńestik kezeńde qym-qiǵash qarama-qaishylyqtarǵa toly boldy. Aitalyq, «Qaiyqta» áni respýblikalyq konkýrsta eshqandai orynǵa ie bola almai qalsa, «Meniń Qazaqstanym» áni qýdalandy (ózimiz onyń kýási boldyq, ol jaiynda burynǵy jazǵan estelikterimde aitylǵan), alǵashqy ánderi «Valsomaniia» («Vals aýrýyna shaldyqqan») dep orynsyz synaldy. Sóitip, Shákeńniń syrshyl sezimge qurylǵan lirikalyq ásem ánderi qańǵyr-dańǵyr áýmeser áýendermen aiqasty. Sondyqtan, soǵan jaýap retinde onyń sońǵy shyǵarǵan ánderiniń ekpini jyldam, órge órlep turǵandai seziledi. Máselen, «Otyrardaǵy toi», «Baqyt qushaǵynda» «Dúngen qyzy», «Moiynqumda aýylym», «Bárinen de sen sulý», «Tamdy arýy» sekildi biraz ánderiniń sony sazy, ekpin yrǵaǵy – buǵan dálel.

Án nemese belgili bir shyǵarma jazý degenińiz – mehnaty aýyr, asa qiyn sharýa. Jaqsy án úlken tebirenisten, tereń tolǵanystan týady. Shyǵarmashylyq daryn iesi jańa týyndysyn jazǵanda, sóz joq, janyn jep jazady. Óitpese kóńildegidei shyǵarma shyqpaidy. Sondyqtan da, Shámshiniń: «…Men óz ómirimde qansha án jazsam, sonsha jylaǵan da bolýym kerek», – deýi jaidan-jai emes.

2013 jyly kóktemde Shákeńniń naǵashysy,  shertpe kúidiń aitýly sheberi, áigili dombyrashy, Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen muǵalimi 93 jastaǵy Faizýlla (atyn Shádi aqyn qoiǵan) Úrmizov aǵamyzben kezdeskenimde: «…Ony (Shámshini) týma talant deitinimiz, eki jaǵy da – ákesi de, sheshesi de tegin adamdar emes. Tekti atanyń urpaqtary. Atasy Domby el basqarǵan bi, sóz bastaǵan sheshen bolǵan. Sozaq aýdanynyń jaz jailaýynda «Domby jailaýy», «Domby qudyǵy» degen jerler osy kúnge deiin bar. Al óz ákesi Ánapiia zerger usta, ónerli adam bolǵan. Aiaǵynda qaly bolǵannan keiin el «Qaldaiaq» dep atap ketken ol  – ońtústikke aty máshhúr Shádi aqynnan oqyp, bilim alǵan kisi. Keiinnen 1920 jyldardyń sońyndaǵy alasapyran kezeńde aqynnyń jaqyn qaryndasy, bizdiń apaiymyz – Saqypjamaldy alyp qashyp ketip, Teriskeiden sonaý Syr boiyna, Arystyń saǵasyndaǵy Sarykól degen jerge barǵan. Sonda bolashaq sazger jienimiz dúniege kelgen…», – dep edi.

«Alyp anadan týady» demekshi, anasy Saqypjamal apamyz toi-jiyndarda tamyljytyp án shyrqaidy eken. Ony Shákeńniń ózi de esteliginde aityp ketken-di.

Qysqasy, Shákeń – tekti anadan, ulaǵatty ákeden týǵan azamat.

Qonaevtyń qabyldaýynda

Halqymyzdyń birtýar azamaty, asa kórnekti memleket jáne qoǵam qairatkeri Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev óziniń esteliginde: «…Deli! …on jeti jyl boiy táýelsiz úndi eliniń kóshin bastaǵan Nerýdiń súiikti astanasy. Halqynyń baqyty úshin ter tókken sondai kúresker jannyń súiikti qyzy Indira Gandi úndi halqyna tán ashyq-jarqyn kóńilmen, sán-saltanatymen, án-jyrymen qarsy aldy. Án-bi galereiasynan Shámshi Qaldaiaqovtyń «Baqyt qushaǵynda» dep atalatyn ánin estigenimde kózime eriksiz jas úiirildi. Aeroportqa jinalǵan elde esep joq. Qushaqtary gúlge tolǵan san myńdaǵan únder tolqyndai terbetilip, qazaq ánin qalyqtata salǵanda, olar túgel qazaq bolyp ketkendei kórindi. Men úshin budan asqan syi, budan asqan qýanysh joq edi. Dál osyndai rýhani lázzatty buryn-sońdy sezingen emecpin. Bul joly qazaq áni Úndistan aspanynda shyrqalǵan tusta úsh ret: «Táýbe! Táýbe! Táýbe» dedim. …Osy sapardan oralysymen Shámshini izdestire bastadym. Ol óz aldyna bir áńgime», – dep aitqany bar-tyn.

Muny aityp otyrǵanymyz, 2009 jyldyń kókteminde Almatydaǵy Atakenttiń «Baqshasarai» meiramhanasynda nemere aǵamyzdyń ulynyń úilený toiynda boldym. Jańa túsken kelin jaqtan kelgen qudalardyń ishinde elge keńinen tanymal «Qazaqtyń kelinderi» atty ádemi ánniń avtory, áigili ónerpaz-sazger, qalamger Muhametjan Rústemov aǵamyz qudai qosqan qosaǵy Dámira apaimen birge Shymkentten kelipti. Talai jyl «Mektep» baspasynda bas redaktordyń orynbasary qyzmetin atqarǵan Ibadat Abdýllaeva apamyz da sol qudalar tobynda boldy. Muhańnyń burynda talai jyldar oblystyq partiia komitetinde jaýapty qyzmetter atqarǵanynan, tústik óńirdiń óner, mádeniet, ádebiet salasyn basqarǵanynan habarym bar. Ol kisiniń jasy jetpistiń ortasynan asyp, aqsaqaldyq jasqa kelgen, egde tartyp qalǵan kezi edi (Ókinishke qarai, aǵamyz sodan araǵa birer jyl salyp, qaitpas saparǵa attanypty. Imany salamat bolǵai).

Sálem berip, hal surastym. Ótken-ketkendi aityp, biraz áńgimeniń basyn qaiyrdyq. Muhań sóz arasynda Shámshi týraly, respýblikanyń burynǵy basshysy D.A.Qonaev biz joǵaryda aitqan Úndistan saparynan kelgennen soń ony qabyldaǵany jaily jalpy jurt biletin áigili de áserli kezdesýdi Shámshiniń óz aýzynan estigenin eske túsirdi.

Shámshi aǵanyń Dimekeńniń qabyldaýynda bolǵany jaily áńgime el arasynda keń taraǵan. Biraq ártúrli aitylady. «Jaqsynyń artynan sóz eredi» demekshi, keide bul týraly artyq-kemi bar qospa áńgimeler de aitylyp qalady. Ondai orynsyz «shyǵarmashylyqtyń» qazaq ónerine de, daryndy aǵamyzǵa da abyroi ákelmesi anyq. Sondyqtan aýzy dýaly aqsaqaldan estigen áńgimege toqtala ketpekpin.

– Aldyn ala belgilengen kúni Nuraǵań (Nurǵisa Tilendiev – B.S.) ekeýmiz patshamyzdyń qabyldaýyna bardyq, – dep eske alǵan eken Shámshi. – Sender Qazaqstan Kommýnistik partiiasy Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy dep júrsińder ǵoi.  Ózim ómiri partiia qatarynda bolmaǵan soń ba, áiteýir, men Qonaev aǵamyzdy patshamyz dep esepteimin. Qabyldaý bólmesinde kóp aialdamadyq, tez qabyldady. Otyrǵan jeri, qudai saqtasyn, keń saraidai úlken eken. Aǵa tórdegi ornynan turyp, aldymyzdan shyǵyp qarsy aldy. Aiaq-qolym dirildemegenmen, qatty tolqydym. Qansha degenmen, patshanyń aty – patsha ǵoi. Onyń ústine aǵaidyń ózi – zor deneli, asa kelbetti kisi. Men onyń qasynda kiiktiń laǵyndaimyn. Bizderge isharat bildirip, bólmeniń bir qaptalyndaǵy májiliske arnalǵan uzyn stoldyń ainalasyna qoiylǵan oryndyqtardy nusqady. Biz jaiǵasyp otyryp aman-saýlyq surasqan soń, aǵa ornyna otyrmai, olai-bulai asyqpai-saspai júrip, áńgimesin bastady:

– Qaraǵym Shámshi, men respýblikanyń oblystaryn jii aralaimyn. Kórshiles respýblikalarda, shetelderde de aýyq-aýyq bolamyn. Sol kontsertterde seniń ánderiń kóp aitylatynyn baiqadym. Qazaq kompozitorlarynyń ishinde áni eń kóp taraǵan sen bolarsyń. Ony men de úlken maqtanysh tutamyn. Sondyqtan senimen júzbe-júz kórisip, tanysaiynshy dep ádeii shaqyrtyp edim, – dep áńgimesin ári qarai jalǵady. – Onda úlken kisi halqymyzdyń ilgeride ótken sal-serileri, ónerpazdary týraly, olar halyqtyń súiikti uldary, eldiń erkesi bolǵandyǵy jóninde erekshe yqylaspen sóz qozǵady. Oraǵytyp kelip bir kezde: «Biraq olar eshýaqytta jaman ádetke úiir bolmaǵan… Shámshi, «anany» qoiý kerek», – dedi aǵa bir sóz iini kelgende. «Araqty aityp otyr-aý» dep ishim qylp ete qaldy. Biraq, «ishkiligińdi qoiasyń ba, joq, qoimaisyń ba?» dep shuqshiǵan joq. Áńgimesin ármen qarai jalǵastyra berdi… Ne degen parasatty adam! Qandai ulylyq deseńizshi! Barlyq salmaqty ózime aýdaryp saldy. Aǵa halqymyzdyń ónerpaz, saýyqqoi halyq ekenin, olardyń arasynda tunǵan daryndar mol, solar arqyly qazaq halqy álemge tanylatynyn, sondyqtan árbir talant iesin saf altyndai saqtaý kerek ekenin, osy baǵytta partiia men úkimet tarapynan qamqorlyq kórsetiletinin biraz áńgimeledi. Árine, aǵamyzdyń bar áńgimesin qaz-qalpynda jetkizý múmkin emes. Degenmen, jalpy baǵyt-baǵdary osylai boldy…

Sosyn:

– Qazir qaida turasyń? Ne tilegiń bar? – dedi patshamyz maǵan qarap.

Almatynyń shetindegi shaǵyn aýdanda eki bólmeli úide tórt jan turyp jatqanymyzdy ait­tym da, ataq túgili qolymda konservatoriia bi­tirdi degen diplomnyń joq ekendigi týraly lám demedim. Ony aitýǵa arym barmady. Óitkeni, me­niń aldymdaǵy Beken Jamaqaev, Ábilahat (Shákeń qysqartyp «Ahat kóke», «Ahat aǵa» deitin) Espaev syndy daryndy aǵalarym da eshnársege ie bola almai kún keship júr ǵoi dep oiladym.

– Shámshi, Ministrler Keńesi Lenin dańǵyly boiynda úi saldyryp jatyr. Sodan úsh bólmeli úi bergizem, – dedi aǵa. Rahmetimdi aittym. Qabyldaý bitti. Aǵa bizdi bólmeniń esiginiń aldyna deiin shyǵaryp salyp, qoshtasty. Altyn ýaqytyn bólip, bizdi qabyldaǵanyna shynaiy rizashylyǵymyzdy aityp, boiymyzdy qýanysh kernegendei kóńilmen syrtqa shyqtyq… Sonan on, on bes kún ótkende Ministrler Keńesiniń bir qyz­metkeri úige kelip, úsh bólmeli páterdiń kiltin ta­bys etti. Sondai tapsyrma bolǵan bolýy kerek…» dep Shákeń sózin aiaqtady, – deidi Muha­metjan aǵai.

Dimekeń bergen «Qazaqstan» ulttyq ámbebap dúkeniniń ústindegi biik úide áigili kompozitor ómiriniń sońyna deiin otbasymen turdy.

Keiinnen uly kompozitordyń Shymkenttegi murajaida saqtalǵan, syilas dos-inisi, ońtústik ólkege keńinen tanymal besaspap óner iesi Muha­met­jan aǵaiǵa óz qolymen jazǵan eki aýyz óleńi esime tústi. Onda:

Án salsań toptan ozǵan asqaq ediń,

Tuz-dámin tatqan ediń basqa da eldiń.

Ul-qyz ben Dámiranyń arqasynda,

Qanjardai qairap alǵan jasqa keldiń.

Al, dosym, qyryq alty jasqa keldiń,

Bir óziń jazylmaǵan dastan ediń.

Júz jasa, budan bylai, jumaqqa bar,

Tap-taza móldiregen aspan ediń!

Men seniń aǵań bolam ba? Álde qurdasyń bolam ba? Áiteýir: Sh.Qaldaiaqovpyn. 8.II. 78», – dep jazyp, qolyn qoiypty.

«Ańyz adam» jýrnaly 2010 jylǵy tamyz aiyndaǵy bir nómirin tutas Shámshiniń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnaǵan. Jýrnal ujymy daryndy kompozitor týraly mol málimetter jinaqtap, úlken is tyndyrǵanynda sóz joq. Alaida, munda Shákeńniń osy qoljazba óleńiniń kóshirmesi berilgen. Biraq, jýrnaldyń esh jerinde bul óleńniń qai Muhametjanǵa arnalǵany jóninde derek-málimet keltirilmegen. Tek jyr mátinindegi Dámira apamyzdyń atynyń atalýynan ǵana belgili jyrshy-termeshi, qalamger-sazger Muhametjan Rústemovke arnap jazylǵanyn ańǵaramyz.

Tómende Shákeńniń sol arnaý óleńiniń kóshirmesin keltirip otyrmyz.

Shámshiniń kelinshektermen aitysy

Shákeń sózge sheber bolǵan dep júrmiz. Ol ras sóz. Shámshiniń ózine tán leksikony, ózindik sóz qoldaný mashyǵy, tipti ózi áńgime arasynda jii aitatyn, ándi shyǵarar aldyndaǵy «zagotovkasy», áýenniń «chastitsasy», ánniń «iziýminkasy» degen sekildi, t.b. oryssha kásibi terminderi bolatyn. Ol eshkimniń kóńilin jyqpaityn gýmanist edi. Súgiráli Saparaliev, Amanbek Aqaev, Turdyqylysh Iztaev syndy áriptes inilerimen bas qosqanda olardyń keibiriniń jańa týǵan ánderine pikir aitqanda, ózine unai qoimasa, avtordyń kóńilin jyqpai, ádeppen, sypaiy ǵana: «…Mynaýyń garmondaǵydai yńǵaqqa-yńǵa, yńǵaqqa-yńǵa bolyp ketken siiaqty» degen ráýishte juqalap jetkizetin.

Ol kisi ádemi ázil, qazaqi qaljyńdardy, utymdy da utqyr qaǵytpalardy aiaq astynan taýyp aitatyn. «Óleńge árkimniń-aq bar talasy», dep uly danyshpan Abai hakim aitqandai, asyl azamattyń óleń sózge de qara jaiaý emes ekendigin joǵarydaǵy biz keltirgen mysaldan, sol sekildi óziniń tustastaryna, jora-joldastaryna jazǵan bir-eki aýyz óleń shýmaqtarynan, keibir án mátinderin ózi jazýynan («Qushaq jaiǵan qandai adam») nemese aqyndardyń jazǵan óleńderin shiratýǵa qosqan ózindik úlesinen baiqaimyz. Budan kompozitordyń sózdiń qyry men syryna erekshe mán beretinine, jalpy poeziia ataýlyǵa, onyń ishinde, ásirese, «óleń – sózdiń patshasy, sóz sarasyna» asa úlken jaýapkershilikpen qaraitynyna, «ishi altyn, syrty kúmis» sóz jaqsysyn tańdai biletinine kýá bolamyz.

Munyń ozyq úlgilerin esimi elge belgili aqyn Jarylqasyn Boranbaevtan da estip júrmiz.

Qaida júrsiń, Shámshi aǵa,

Suraýymyz aiyp pa?

Álde batyp kettiń be,

«Qaiyǵyńmen» «Jaiyqqa»? – dep jurt izdep júrgen kezderde Jarylqasyn kókemiz Shákeńmen aǵaly-inilidei birshama jaqyn aralasqan, jaqsy syilasqan. Shyǵarmashylyq bailanysta bolǵan. Ózi de – «Qazaqy dastarqanym» sekildi ánderge sóz jazǵan shynaiy talant iesi. Birqatar jyldar Sozaq aýdandyq «Molshylyq úshin» gazetiniń bas redaktory bolyp qyzmet etken.

Osy Jaqań kókemiz birde Shámshiniń qyzdarmen aitysqany jaily kópshilik bile bermeitin áńgime aitqany bar edi. Bul sonaý ótken ǵasyrdyń 1960-shy jyldary bolsa kerek. Ol kez Shákeńniń orda buzar otyzdaǵy shaǵy. Jas kompozitor bir-eki ónerpaz dosymen sol kezdegi Taldyqorǵan oblysyna qarasty Panfilov aýdanynyń taý bókterindegi qoily aýylǵa saparlatyp barypty. Óner ieleri túsken úi qoiyn soiyp, etin asyp degendei, syi-siiapat kórsetipti. Shai quiyp qyzmet etip júrgen ádemi kiingen eki kórkem kelinshek minezderi ashyq, aqkóńil, ázil-qaljyńǵa jaqyn jandar eken. Kelinshekter bir sát «aýyldyń alty aýyzyn» aityp ózderi óner kórsetedi de, jigitterden «qonaqkádege» án aitýyn ótinedi. Sóitip, ázil-qaljyńdary jarasqan jastar keshtiń sońyn ánge ulastyrady. Odan álgi qos kelinshek Shákeńdi qaǵyta taban astynan qiystyryp óleń aita bastaidy. Olardyń sýyryp salyp aitqan óleńderine qarai Shákeń de óleńmen jaýap qaitarady. Aitys qyza túsip, ábden uzarýǵa ainalady. Sonan sazger kelinshekterge «Tań  atyp keledi, dem alaiyq», – degen usynys jasap, demalady. Tań atar-atpastan álgi kelinshekter kelip qonaq jigitterdi oiatyp jiberedi. Shámshi sonda olarǵa: «Án aityp oiatpasańdar, turmaimyz» dep shart qoiyp, jata beredi. Onyń talabyn oryndamaq bolǵan kelinshekter aiaq jaqqa kelip, Shámshiniń kórpesiniń shetin basa otyryp:

Bolsań da ketpen shapqan kúnimenen,

Daýysymnyń oianarsyń únimenen.

Jigitter, bul jatysyń qandai jatys?

Shyqqandai qoi kúzetip túnimenen, – dep shyr­qap qoia beredi. Oǵan jastyqtan basyn kóterip Shám­shi:

Belinen basyp júrmiz jalǵanyńdy,

Kóterip kórer me edim salmaǵyńdy.

Kúnásiz ótkizsem de osy túndi,

Kieiin, shyǵa turshy, shalbarymdy, – dep jaý­ap qaiyrady.

Sodan keiin kelinshekter syrtqa shyǵyp, Shá­keń­der kiinip bolǵansha úi syrtynda turyp ánde­tedi:

Bolǵanda siz qalada, biz dalada,

Dariianyń siz ortasy, biz jaǵada.

Soldatsha tez kiinip bolsańdarshy,

Jaraspas syrtta turý qyz balaǵa.

Al Shámshi kiiz úi ishinen:

Kire ber, endi kidim shalbarymdy,

Tistersiń men ketken soń barmaǵyńdy.

Artyńda bala-shaǵań, baiyń da júr,

Qaldyryp keter edim bar malymdy, – deidi.

Sodan ónerpaz jigitter qoily aýyldyń adamdarymen qoshtasyp, jolǵa shyǵady. Kelinshekter ánmenen bir qyrdan asyryp shyǵaryp salady. Álgi qos kelinshek qoshtasyp turyp:

Senderden ala almadyq, alasym bar,

Keýdede jazylmaityn jarasyńdar.

Bir táýlik kóńil ashyp, óleń aittyq,

Qai jaqqa bizdi tastap barasyńdar? – deidi.

Shámshi oǵan taǵy:

Jigittik ózimizge tán shyǵarsyń,

Al sender soǵan sáikes sán shyǵarsyń.

Alda jol, artta qiial, omyraýǵa

Zar tolǵan, jazylmaǵan án shyǵarsyń, – dep júrek syryn bildiredi.

Solaisha, álgi saýyqshyl kelinshekter qol bulǵap, «jazylmaǵan án bolyp» qala beripti.

Baqtiiar SMANOV,

Ulttyq ǵylym akademiiasynyń

korrespondent-múshesi.

Almaty.

"Egemen Qazaqstan"gazeti, 2015 jyl